મહાભારત · અધ્યાય 6.120

કથમાસંસ્તદા યોધા હીના ભીષ્મેણ સઞ્જય ।
બલિના દેવકલ્પેન કૌમારબ્રહ્મચારિણા ॥

તદૈવ નિહતાન્મન્યે કુરૂનન્યાંશ્ચ પાણ્ડવૈઃ ।
ન પ્રાહરદ્યદા ભીષ્મો ઘૃણિત્વાદ્દ્રુપદાત્મજમ્ ॥

તતો દુઃખતરં મન્યે કિમન્યત્પ્રભવિષ્યતિ ।
અદ્યૈવ નિહતં શ્રુત્વા પિતરં મમ દુર્મતેઃ ॥

અશ્મસારમયં નૂનં હૃદયં મમ સઞ્જય ।
શ્રુત્વા વિનિહતં ભીષ્મં શતધા યન્ન દીર્યતે ॥

યદન્યન્નિહતેનાજૌ ભીષ્મેણ જયમિચ્છતા ।
ચેષ્ટિતં કુરુસિંહેન તન્મે કથય સુવ્રત ॥

પુનઃપુનર્ન મૃષ્યામિ હતં દેવવ્રતં રણે ।
ન હતો જામદગ્ન્યેન દિવ્યૈરસ્ત્રૈશ્ચ યઃ પુરા ॥

સ હતો દ્રૌપદેયેન પાઞ્ચાલ્યેન શિખણ્ડિના ।
સઞ્જય ઉવાચ ।
સાયાહ્ને ન્યપતદ્ભૂમૌ ધાર્તરાષ્ટ્રાન્વિષાદયન્ ॥

પાઞ્ચાલાન્હર્ષયંશ્ચૈવ ભીષ્મઃ કુરુપિતામહઃ ।
સ શેતે શરતલ્પસ્થો મેદિનીમસ્પૃશંસ્તદા ॥

ભીષ્મો રથાત્પ્રપતિતઃ સઞ્છિન્નો બહુભિઃ શરૈઃ ।
હાહેતિ તુમુલઃ શબ્દો ભૂતાનાં સમપદ્યત ॥

સીમાવૃક્ષે નિપતિતે કુરૂણાં સમિતિઞ્જયે ।
સેનયોરુભયો રાજન્ક્ષત્રિયાન્ભયમાવિશત્ ॥

ભીષ્મં શાન્તનવં દૃષ્ટ્વા વિશીર્ણકવચધ્વજમ્ ।
કુરવઃ પર્યવર્તન્ત પાણ્ડવાશ્ચ વિશામ્પતે ॥

ખં તમઃસંવૃતમભૂદાસીદ્ભાનુર્ગતપ્રભઃ ।
રરાસ પૃથિવી ચૈવ ભીષ્મે શાન્તનવે હતે ॥

અયં બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો ગતિર્બ્રહ્મવિદાં સદા ।
ઇત્યભાષન્ત ભૂતાનિ શયાનં પુરુષર્ષભમ્ ॥

અયં પિતરમાજ્ઞાય કામાર્તં શન્તનું પુરા ।
ઊર્ધ્વરેતસમાત્માનં ચકાર પુરુષર્ષભઃ ॥

ઇતિ સ્મ શરતલ્પસ્થં ભરતાનાં પિતામહમ્ ।
ઋષયસ્ત્વભ્યભાષન્ત સહિતાઃ સિદ્ધચારણૈઃ ॥

હતે શાન્તનવે ભીષ્મે ભરતાનાં પિતામહે ।
ન કિઞ્ચિત્પ્રત્યપદ્યન્ત પુત્રાસ્તવ હિ મારિષ ॥

વિષણ્ણવદનાશ્ચાસન્હતશ્રીકાશ્ચ ભારત ।
અતિષ્ઠન્વ્રીડિતાશ્ચૈવ હ્રિયા યુક્તા હ્યધોમુખાઃ ॥

પાણ્ડવાશ્ચ જયં લબ્ધ્વા સન્ગ્રામશિરસિ સ્થિતાઃ ।
સર્વે દધ્યુર્મહાશઙ્ખાન્હેમજાલપરિષ્કૃતાન્ ॥

હર્ષાત્તૂર્યસહસ્રેષુ વાદ્યમાનેષુ ચાનઘ ।
અપશ્યામ મહારાજ ભીમસેનં મહાબલમ્ ॥

વિક્રીડમાનં કૌન્તેયં હર્ષેણ મહતા યુતમ્ ।
નિહત્ય તરસા શત્રું મહાબલસમન્વિતમ્ ॥

સમ્મોહશ્ચાપિ તુમુલઃ કુરૂણામભવત્તતઃ ।
કર્ણદુર્યોધનૌ ચાપિ નિઃશ્વસેતાં મુહુર્મુહુઃ ॥

તથા નિપાતિતે ભીષ્મે કૌરવાણાં પિતામહે ।
હાહાભૂતમભૂત્સર્વં નિર્મર્યાદમવર્તત ॥

દૃષ્ટ્વા ચ પતિતં ભીષ્મં પુત્રો દુઃશાસનસ્તવ ।
ઉત્તમં જવમાસ્થાય દ્રોણાનીકભુપાદ્રવત્ ॥

ભ્રાત્રા પ્રસ્થાપિતો વીરઃ સ્વેનાનીકેન દંશિતઃ ।
પ્રયયૌ પુરુષવ્યાઘ્રઃ સ્વસૈન્યમભિહર્ષયન્ ॥

તમાયાન્તમભિપ્રેક્ષ્ય કુરવઃ પર્યવારયન્ ।
દુઃશાસનં મહારાજ કિમયં વક્ષ્યતીતિ ચ ॥

તતો દ્રોણાય નિહતં ભીષ્મમાચષ્ટ કૌરવઃ ।
દ્રોણસ્તદાઽપ્રિયં શ્રુત્વા મુમોહ ભરતર્ષભ ॥

સ સઞ્જ્ઞામુપલભ્યાશુ ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
નિવારયામાસ તદા સ્વાન્યનીકાનિ મારિષ ॥

વિનિવૃત્તાન્કુરૂન્દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવાપિ સ્વસૈનિકાન્ ।
રથૈઃ શીઘ્રાશ્વસંયુક્તૈઃ સમન્તાત્પર્યવારયન્ ॥

નિવૃત્તેષુ ચ સૈન્યેષુ પારમ્પર્યેણ સર્વશઃ ।
નિર્મુક્તકવચાઃ સર્વે ભીષ્મમીયુર્નરાધિપાઃ ॥

વ્યુપરમ્ય તતો યુદ્ધાદ્યોધાઃ શતસહસ્રશઃ ।
ઉપતસ્થુર્મહાત્માનં પ્રજાપતિમિવામરાઃ ॥

તે તુ ભીષ્મં સમાસાદ્ય શયાનં ભરતર્ષભમ્ ।
અભિવાદ્યાવતિષ્ઠન્ત પાણ્ડવાઃ કુરુભિઃ સહ ॥

અથ પાણ્ડૂન્કુરૂંશ્ચૈવ પ્રણિપત્યાગ્રતઃ સ્થિતાન્ ।
અભ્યભાષત ધર્માત્મા ભીષ્મઃ શાન્તનવસ્તદા ॥

સ્વાગતં વો મહાભાગાઃ સ્વાગતં વો મહારથાઃ ।
તુષ્યામિ દર્શનાચ્ચાહં યુષ્માકમમરોપમાઃ ॥

અભિનન્દ્ય સ તાનેવં શિરસા લમ્બતાઽબ્રવીત્ . પરપાર્શ્વે તવ સુતાન્સ્થિતાનુદ્વીક્ષ્ય ભારત ।
શિરો મે લમ્બતેઽત્યર્થમુપધાનં પ્રદીયતામ્ ॥

તતો નૃપાઃ સમાજહ્રુસ્તનૂનિ ચ મૃદૂનિ ચ ।
ઉપધાનાનિ મુખ્યાનિ નૈચ્છત્તાનિ પિતામહઃ ॥

અથાબ્રવીન્નરવ્યાઘ્રઃ પ્રસહન્નિવ તાન્નૃપાન્ ।
નૈતાનિ વીરશય્યાસુ યુક્તરૂપાણિ પાર્થિવાઃ ॥

તતો વીક્ષ્ય નરશ્રેષ્ઠમભ્યભાષત પાણ્ડવમ્ ।
ધનઞ્જયં દીર્ઘબાહું સર્વલોકમહારથમ્ ॥

ધનઞ્જય મહાબાહો શિરો મે તાત લમ્બતે ।
દીયતામુપધાનં વૈ યદ્યુક્તમિહ મન્યસે ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

સમારોપ્ય મહચ્ચાપમભિવાદ્ય પિતામહમ્ ।
નેત્રાભ્યામશ્રુપૂર્ણાભ્યામિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

આજ્ઞાપય કુરુશ્રેષ્ઠ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વર ।
પ્રેષ્યોઽહં તવ દુર્ધર્ષ ક્રિયતાં કિં પિતામહ ॥

તમબ્રવીચ્છાન્તનવઃ શિરો મે તાત લમ્બતે . 6-120-41બ્દીયતામુપધાનં મે યદ્યુક્તમિહ મન્યસે
ઉપધાનં કુરુશ્રેષ્ઠ ઉપધેહિ મમાર્જુન ॥

વીરશય્યાનુરૂપં વૈ શીઘ્રં વીર પ્રયચ્છ મે ।
ત્વં હિ પાર્થ સમર્થો વૈ શ્રેષ્ઠઃ સર્વધનુષ્મતામ્ ॥

ક્ષત્રધર્મસ્ય વેત્તા ચ બુદ્ધિસત્વગુણાન્વિતઃ ।
ફલ્ગુનોઽપિ તથેત્યુક્ત્વા વ્યવસાયં પરઞ્જયઃ ॥

ગૃહ્યાનુમન્ત્ર્ય ગાણ્ડીવં શરાન્સન્નતપર્વણઃ ।
અનુમાન્ય મહાત્માનં ભરતાનાં મહારથમ્ ॥

ત્રિભિસ્તીક્ષ્ણૈર્મહાવેગૈરુદગૃહ્ણાચ્છિરઃ શરૈઃ ।
અભિપ્રાયે તુ વિદિતે ધર્માત્મા સ્વયસાચિના ॥

અતુષ્યદ્ભરતશ્રેષ્ઠો ભીષ્મો ધર્માર્થતત્ત્વવિત્ ।
ઉપધાનેન દત્તેન પ્રત્યનન્દદ્ધનઞ્જયમ્ ॥

પ્રાહ સર્વાન્સમુદ્વીક્ષ્ય ભરતાન્ભારતં પ્રતિ ।
કુન્તીપુત્રં યુધાં શ્રેષ્ઠં સુહૃદાં પ્રીતિવર્ધનમ્ ॥

શયનસ્યાનુરૂપં મે પાણ્ડવોપહિતં ત્વયા ।
યદ્યન્યથા પ્રપદ્યેથાઃ શપેયં ત્વામહં પુરા ॥

એવમેવ મહાબાહો ધર્મેષુ પરિતિષ્ઠતા ।
સ્વપ્તવ્યં ક્ષત્રિયેણાજૌ શરતલ્પગતેન વૈ ॥

એવમુક્ત્વા તુ બીભત્સું સર્વાંસ્તાનબ્રવીદ્વચઃ ।
રાજ્ઞશ્ચ રાજપુત્રાંશ્ચ પાણ્ડવૈરભિસંવૃતાન્ ॥

પશ્યધ્વમુપધાનં મે પાણડવેનાભિસન્ધિતમ્ ।
શયેયમસ્યાં શય્યાયાં યાવદાવર્તનં રવેઃ ॥

યે તદા ધારયિષ્યન્તિ તે ચ પ્રેક્ષ્યન્તિ માં નૃપાઃ ।
દિશં વૈશ્રવણાક્રાન્તાં યદા ગન્તા દિવાકરઃ ॥

નૂનં સપ્તાશ્વયુક્તેન રથેનોત્તમતેજસા ।
રક્ષ્યેઽહં વૈ મમ પ્રાણાન્સુહૃદઃ સુપ્રિયાનિવ ॥

પરિખાઃ ખન્યતામત્ર મમાવસદને નૃપાઃ . ઉપાસિષ્યે વિવસ્વન્તમેવં શરશતાચિતઃ ।
ઉપારમધ્વં સન્ગ્રામાદ્વૈરમુત્સૃજ્ય પાર્થિવાઃ ॥
સ્̤અઞ્જય ઉવાચ ।

ઉપાતિષ્ઠન્નથો વૈદ્યાઃ શલ્યોદ્ધરણકોવિદાઃ ।
સર્વોપકરણૈર્યુક્તાઃ કુશલૈઃ સાધુશિક્ષિતાઃ ॥

તાન્દૃષ્ટ્વા જાહ્નવીપુત્રઃ પ્રોવાચ તનયં તવ ।
દત્તદેયા વિસૃજ્યન્તાં પૂજયિત્વા ચિકિત્સકાઃ ॥

એવન્ગતે મયેદાનીં વૈદ્યૈઃ કાર્યમિહાસ્તિ કિમ્ ।
ક્ષત્રધર્મે પ્રશસ્તાં હિ પ્રાપ્તોઽસ્મિ પરમાં ગતિમ્ ॥

નૈષ ધર્મો મહીપાલાઃ શરતલ્પગતસ્ય મે ।
એભિરેવ શરૈશ્ચાહં દગ્ધવ્યોઽગ્નૌ નરાધિપાઃ ॥

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય પુત્રો દુર્યોધનસ્તવ ।
વૈદ્યાન્વિસર્જયામાસ પૂજયિત્વા યથાર્હતઃ ॥

તતસ્તે વિસ્મયં જગ્મુર્નાનાજનપદેશ્વરાઃ ।
સ્થિતિં ધર્મે પરાં દૃષ્ટ્વા ભીષ્મસ્યામિતતેજસઃ ॥

ઉપધાનં તતો દત્ત્વા પિતુસ્તે મનુજેશ્વરાઃ ।
સહિતાઃ પાણ્ડવાઃ સર્વે કુરવશ્ચ મહારથાઃ ॥

ઉપગમ્ય મહાત્માનં શયાનં શયને શુભે ॥

તેઽભિવાદ્ય તતો ભીષ્મં કૃત્વા ચ ત્રિઃપ્રદક્ષિણમ્ ।
વિધાય રક્ષાં ભીષ્મસ્ય સર્વ એવ સમન્તતઃ ॥

વીરાઃ સ્વશિબિરાણ્યેવ ધ્યાયન્તઃ પરમાતુરાઃ ।
નિવેશાયાભ્યુપાગચ્છન્સાયાહ્ને રુધિરોક્ષિતાઃ ॥

નિવિષ્ટાન્પાણ્ડવાંશ્ચૈવ પ્રીયમાણાન્મહારથાન્ ।
ભીષ્મસ્ય પતનં દૃષ્ટ્વા ઉપગમ્ય મહાબલઃ ॥

ઉવાચ માધવઃ કાલે ધર્મપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
દિષ્ટ્યા જયસિ કૌરવ્ય દિષ્ટ્યા ભીષ્મો નિપાતિતઃ ॥

અવધ્યો માનુષૈરેવ સત્યસન્ધો મહારથઃ ।
અથવા દૈવતૈઃ સાર્ધં સર્વશાસ્ત્રસ્ય પારગઃ ॥

ત્વાં તુ ચક્ષુર્હણં પ્રાપ્ય દગ્ધો ઘોરેણ ચક્ષુષ ।
સઞ્જય ઉવાચ ।
એવમુક્તો ધર્મરાજઃ પ્રત્યુવાચ જનાર્દનમ્ ॥

તવ પ્રસાદાદ્વિજયઃ ક્રોધાત્તવ પરાજયઃ ।
ત્વં હિ નઃ શરણં કૃષ્ણ ભક્તાનામભયન્કરઃ ॥

અનાશ્ચર્યો જયસ્તેષાં યેષાં ત્વમસિ કેશવ ।
રક્ષિતા સમરે નિત્યં નિત્યં ચાપિ હિતે રતઃ ॥

સર્વથા ત્વાં સમાસાદ્ય નાશ્ચર્યમિતિ મે મતિઃ ।
સઞ્જય ઉવાચ ।
એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ સ્મયમાનો જનાર્દનઃ ।
તવૈવૈતદ્યુક્તરૂપં વચનં પાર્થિવોત્તમ ॥