મહાભારત · અધ્યાય 6.121

વ્યુષ્ટાયાં તુ મહારાજ શર્વર્યાં સર્વપાર્થિવાઃ ।
પાણ્ડવા ધાર્તરાષ્ટ્રાશ્ચ ઉપાતિષ્ઠન્પિતામહમ્ ॥

તં વીરશયને વીરં શયાનં કુરુસત્તમ ।
અભિવાદ્યોપતસ્થુર્વૈ ક્ષત્રિયાઃ ક્ષત્રિયર્ષભમ્ ॥

કન્યાશ્ચન્દનચૂર્ણૈશ્ચ લાજૈર્માલ્યૈશ્ચ સર્વશઃ ।
અવાકિરઞ્છાન્તનવં તત્ર ગત્વા સહસ્રશઃ ॥

સ્ત્રિયો વૃદ્ધાસ્તથા બાલાઃ પ્રેક્ષકાશ્ચ પૃથગ્જનાઃ ।
સમભ્યયુઃ શાન્તનવં ભૂતાનીવ તમોનુદમ્ ॥

તૂર્યાણિ શતસઙ્ખ્યાનિ તથૈવ નટનર્તકાઃ ।
શિલ્પિનશ્ચ તથાઽજગ્મુઃ કુરુવૃદ્ધં પિતામહમ્ ॥

ઉપાગમ્ય ચ રાજેન્દ્ર સન્નહાન્વિપ્રમુચ્ય તે ।
આયુધાનિ ચ નિક્ષિપ્ય સહિતાઃ કુરુપાણ્ડવાઃ ॥

અન્વાસન્ત દુરાધર્ષં દેવવ્રતમરિન્દમમ્ ।
અન્યોન્યં પ્રીતિમન્તસ્તે યથાપૂર્વં યથાવયઃ ॥

સા પાર્થિવશતાકીર્ણા સમિતિર્ભીષ્મશોભિતા ।
શુશુભે ભારતી દીપ્તા દિવીવાદિત્યમણ્ડલમ્ ॥

વિબભૌ ચ નૃપાણાં સા ગઙ્ગાસુતમુપાસતામ્ ।
દેવાનામિવ દેવેશં પિતામહમુપાસતામ્ ॥

ભીષ્મસ્તુ વેદનાં ધૈર્યાન્નિગૃહ્ય ભરતર્ષભ ।
અભિતપ્તઃ શરૈશ્ચૈવ નાતિહૃષ્ટમનાઽબ્રવીત્ ॥

શરાભિતપ્તકાયો હિ શસ્ત્રસમ્પાતમૂર્ચ્છિતઃ ।
પાનીયમિત સમ્પ્રેક્ષ્ય રાજ્ઞસ્તાન્પ્રત્યભાષત ॥

તતસ્તે ક્ષત્રિયા રાજન્નુપાજહ્રુઃ સમન્તતઃ ।
ભક્ષ્યાનુચ્ચાવચાન્રાજન્વારિકુમ્ભાંશ્ચ શીતલાન્ ॥

ઉપાનીતં તુ પાનીયં દૃષ્ટ્વા શાન્તનવોઽબ્રવીત્ ।
ન મેઽદ્ય સેવિતું યોગ્યા ભોગાઃ કેવલમાનુષાઃ ॥

અપક્રાન્તો મનુષ્યેભ્યઃ શરશય્યાં ગતો હ્યહમ્ ।
પ્રતીક્ષમાણસ્તિષ્ઠામિ નિવૃત્તિં શશિસૂર્યયોઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા તદોવાચ ભીષ્મઃ શરશતૈશ્ચિતઃ । પયઃ પાસ્યામિ ગોપાલા ગોમયં ન તુ ગોમયમ્ ।
ગોપયેનાગ્નિવર્ણેન ગોમયં ન તુ ગોમયમ્ ॥

એવમુક્ત્વા શાન્તનવો નિન્દન્વાક્યેન પાર્થિવાન્ ।
અર્જુનં દ્રષ્ટુમિચ્છામીત્યભ્યભાષત ભારત ॥

અથોપેત્ય મહાબાહુરભિવાદ્ય પિતામહમ્ ।
અતિષ્ઠત્પ્રાઞ્જલિઃ પ્રહ્વઃ કિં કરોમીતિ ચાબ્રવીત્ ॥

તં દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવં રાજન્નભિવાદ્યાગ્રતઃ સ્થિતમ્ ।
અભ્યભાષત ધર્માત્મા ભીષ્મઃ પ્રીતો ધનઞ્જયમ્ ॥

દહ્યતીવ શરીર મે સંવૃતસ્ય તવેષુભિઃ ।
મર્માણિ પરિદૂયન્તે મુખં ચ પરિશુષ્યતિ ॥

વેદનાર્તશરીરસ્ય પ્રયચ્છાપો મમાર્જુન ।
ત્વં હિ શક્તો મહેષ્વાસ દાતુમાપો યથાવિધિ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

અર્જુનસ્તુ તથેત્યુક્ત્વા રથમારુહ્ય વીર્યવાન્ ।
અધિજ્યં બલવત્કૃત્વા ગાણ્ડીવં વ્યાક્ષિપદ્ધનુઃ ॥

તસ્ય જ્યાતલનિર્ઘોષં વિસ્ફૂર્જિતમિવાશનેઃ ।
વિત્રેસુઃ સર્વભૂતાનિ સર્વે શ્રુત્વા ચ પાર્થિવાઃ ॥

તતઃ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા રથેન રથિનાં વરઃ ।
શયાનં ભરતશ્રેષ્ઠં સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરમ્ ॥

સન્ધાય ચ શરં દીપ્તમભિમન્ત્ર્ય સ પાણ્ડવઃ ।
પર્જન્યાસ્ત્રેણ સંયોજ્ય સર્વલોકસ્ય પશ્યતઃ ॥

અવિધ્યત્પૃથિવીં પાર્થઃ પાર્શ્વે ભીષ્મસ્ય દક્ષિણે ।
ઉત્પપાત તતો ધારા વારિણો વિમલા શુભા ॥

શીતસ્યામૃતકલ્પસ્ય દિવ્યગન્ધરસસ્ય ચ ।
અતર્પયત્તતઃ પાર્થઃ શીતયા જલધારયા ॥

ભીષ્મં કુરૂણામૃષભં દિવ્યં દિવ્યપરાક્રમમ્ ।
કર્મણા તેન પાર્થસ્ય શક્રસ્યેવ વિકુર્વતઃ ॥

વિસ્મયં પરમં જગ્મુસ્તતસ્તે વસુધાધિપાઃ ।
તત્કર્મ પ્રેક્ષ્ય બીભત્સોરતિમાનુષવિક્રમમ્ ॥

સમ્પ્રાવેપન્ત કુરવો ગાવઃ શીતાર્દિતા ઇવ ।
વિસ્મયાચ્ચોત્તરીયાણિ વ્યાવિધ્યન્સર્વતો નૃપાઃ ॥

શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષસ્તુમુલઃ સર્વતોઽભવત્ ।
તૃપ્તઃ શાન્તનવશ્ચાપિ રાજન્બીભત્સુમબ્રવીત્ ॥

સર્વપાર્થિવવીરાણાં સન્નિધૌ પૂજયન્નિવ ।
નૈતચ્ચિત્રં મહાબાહો ત્વયિ કૌરવનન્દન ॥

કથિતો નારદેનાસિ પૂર્વર્ષિરમિતદ્યુતે ।
વાસુદેવસહાયસ્ત્વં મહત્કર્મ કરિષ્યસિ ॥

યન્નોત્સહતિ દેવેન્દ્રઃ સહ દેવૈરપિ ધ્રુવમ્ ।
વિદુસ્ત્વાં નિધનં પાર્થ સર્વક્ષત્રસ્ય તદ્વિદઃ ॥

ધનુર્ધરાણામેકસ્ત્વં પૃથિવ્યાં પ્રવરો નૃષુ ॥

મનુષ્યા જગતિ શ્રેષ્ઠાઃ પક્ષિણાં પતગેશ્વરઃ ।
સરિતં સાગરઃ શ્રેષ્ઠો ગૌર્વરિષ્ઠા ચતુષ્પદામ્ ॥

આદિત્યસ્તેજસાં શ્રેષ્ઠો ગિરીણાં હિમવાન્વરઃ ।
જાતીનાં બ્રાહ્મણઃ શ્રેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠસ્ત્વમસિ ધન્વિનાં ॥

ન વૈ શ્રુતં ધાર્તરાષ્ટ્રેણ વાક્યં મયોચ્યમાનં વિદુરેણ ચૈવ ।
દ્રોણેન રામેણ જનાર્દનેન મુહુર્મુહુઃ સઞ્જયેનાપિ ચોક્તમ્ ॥

પરીતબુદ્ધિર્હિ વિસઞ્જ્ઞકલ્પો દુર્યોધનો ન ચ તચ્છ્રદ્દધાતિ ।
સ શેષ્યતે વૈ નિહતશ્ચિરાય શાસ્ત્રાતિગો ભીમબલાભિભૂતઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા તદ્વચઃ કૌરવેન્દ્રો દુર્યોધનો દીનમના બભૂવ ।
તમબ્રવિચ્છાન્તનવોઽભિવીક્ષ્ય નિબોધ રાજન્ભવ વીતમન્યુઃ ॥

દૃષ્ટં દુર્યોધનૈતત્તે યથા પાર્થેન ધીમતા ।
જલસ્ય ધારા જનિતા શીતસ્યામૃતગન્ધિનઃ ॥

એતસ્ય કર્તા લોકેઽસ્મિન્નાન્યઃ કશ્ચન વિદ્યતે ।
આગ્નેયં વારુણં સૌમ્યં વાયવ્યમથ વૈષ્ણવમ્ ॥

ઐન્દ્રં પાશુપતં બ્રહ્મં પારમેષ્ઠ્યં પ્રજાપતેઃ ।
ધાતુસ્ત્વષ્ટુશ્ચ સવિતુર્વૈવસ્વતમથાપિ વા ॥

સર્વસ્મિન્માનુષે લોકે વેત્ત્યેકો હિ ધનઞ્જયઃ ।
કૃષ્ણો વા દેવકીપુત્રો નાન્યો વેદેહ કશ્ચન ॥

અશક્યઃ પાણ્ડવસ્તાત યુદ્ધે જેતું કથઞ્ચન ।
અમાનુષાણિ કર્માણિ યસ્યૈતાનિ મહાત્મનઃ ॥

તેન સત્વવતા સઙ્ખ્યે શૂરેણાહવશોભિના ।
જિષ્ણુના સમરે રાજન્સન્ધિર્ભવતુ મા ચિરમ્ ॥

યાવત્કૃષ્ણો મહાબાહુઃ સ્વાધીનઃ કુરુસત્તમ ।
તાવત્પાર્થેન શૂરેણ સન્ધિસ્તે તાત યુજ્યતામ્ ॥

યાવન્ન તે ચમૂઃ સર્વાઃ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
નાશયત્યર્જુનસ્તાવત્સન્ધિસ્તે તાત ય્રુજ્યતામ્ ॥

યાવત્તિષ્ઠન્તિ સમરે હતશેષાઃ સહોદરાઃ ।
નૃપાશ્ચ બહવો રાજંસ્તાવત્સન્ધિઃ પ્રયુજ્યતામ્ ॥

ન નિર્દહતિ તે યાવત્ક્રોધદીપ્તેક્ષણશ્ચમૂમ્ ।
યુધિષ્ઠિરો રણે તાવત્સન્ધિસ્તે તાત યુજ્યતામ્ ॥

નકુલઃ સહદેવશ્ચ ભીમસેનશ્ચ પાણ્ડવઃ ।
યાવચ્ચમૂં મહારાજ નાશયન્તિ ન સર્વશઃ ॥

તાવત્તે પાણ્ડવૈર્વીરૈઃ સૌહાર્દં મમ રોચતે ।
યુદ્ધં મદન્તમેવાસ્તુ તાત સંશામ્ય પાણ્ડવૈઃ ॥

એતત્તે રોચતાં વાક્યં યદુક્તોઽસિ મયાઽનઘ ।
એતત્ક્ષમમહં મન્યે તવ ચૈવ કુલસ્ય ચ ॥

ત્યક્ત્વા મન્યું વ્યુપશામ્યસ્વ પાર્થૈઃ પર્યાપ્તમેતદ્યત્કૃતં ફલ્ગુનેન ।
ભીષ્મસ્યાન્તાદસ્તુ વઃ સૌહૃદં ચ જીવન્તુ શેષાઃ સાધુ રાજન્પ્રસીદ ॥

રાજ્યસ્યાર્દં દીયતાં પાણ્ડવાના- મિન્દ્રપ્રસ્થં ધરમરાજોઽભિયાતુ ।
મા મિત્રધ્રુક્પાર્થિવાનાં જઘન્યઃ પાપાં કીર્તિં પ્રાપ્સ્યસે કૌરવેન્દ્ર ॥

મમાવસાનાચ્છાન્તિરસ્તુ પ્રજાનાં સન્ગચ્છન્તાં પાણ્ડવાઃ પ્રીતિમન્તઃ ।
પિતા પુત્રં માતુલં ભાગિનેયો ભ્રાતા ચૈવ ભ્રાતરં પ્રૈતુ રાજન્ ॥

ન ચેદેવં પ્રાપ્તકાલં વચો મે મોહાવિષ્ટઃ પ્રતિપત્સ્યસ્યબુદ્ધ્યા ।
તપ્સ્યસ્યન્તે એતદન્તાઃ સ્થ સર્વે સત્યામેતાં ભારતીમીરયામિ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એતદ્વાક્યં સૌહૃદાદાપગેયો મધ્યે રાજ્ઞાં ભારતં શ્રાવયિત્વા ।
તૂષ્ણીમાસીચ્છલ્યસન્તપ્તમર્મા યોજ્યાત્માનં વેદનાં સન્નિયમ્ય ॥

ધર્માર્થસહિતં વાક્યં શ્રુત્વા હિતમનામયમ્ ।
નારોચયત પુત્રસ્તે મુમૂર્ષુરિવ ભેષજમ્ ॥