મહાભારત · અધ્યાય 6.12

ઉત્તરેષુ ચ કૌરવ્ય દ્વીપેષુ શ્રૂયતે કથા ।
એવં તત્ર મહારાજ બ્રુવતશ્ચ નિબોધ મે ॥

ઘૃતતોયઃ સમુદ્રોઽત્ર દધિમણ્ડોદકોઽપરઃ ।
સુરોદઃ સાગરશ્ચૈવ તથાન્યો જલસાગરઃ ॥

પરસ્પરેણ દ્વિગુણાઃ સર્વે દ્વીપા નરાધિપ ।
પર્વતાશ્ચ મહારાજ સમુદ્રૈઃ પરિવારિતાઃ ॥

ગૌરસ્તુ મધ્યમે દ્વીપે ગિરિર્માનઃશિલો મહાન્ ।
પર્વતઃ પશ્ચિમે કૃષ્ણો નારાયણસખો નૃપ ॥

તત્ર રત્નાનિ દિવ્યાનિ સ્વયં રક્ષતિ કેશવઃ ।
પ્રસન્નશ્ચાભવત્તત્ર પ્રજાનાં વ્યદધત્સુખમ્ ॥

કુશસ્તમ્બઃ કુશદ્વીપે મધ્યે જનપદૈઃ સહ ।
સમ્પૂજ્યતે શાલ્મલિશ્ચ દ્વીપે શાલ્મલિકે નૃપ ॥

ક્રૌઞ્ચદ્વીપે મહાક્રૌઞ્ચો ગિરી રત્નચયાકરઃ ।
સમ્પૂજ્યતે મહારાજ ચાતુર્વર્ણ્યેન નિત્યદા ॥

ગોમન્તઃ પર્વતો રાજન્સુમહાન્સર્વધાતુમાન્ ।
યત્ર નિત્યં નિવસતિ શ્રીમાન્કમલલોચનઃ ॥

મોક્ષિભિઃ સંસ્તુતો નિત્યં પ્રભુર્નારાયણો હરિઃ ।
કુશદ્વીપે તુ રાજેન્દ્ર પર્વતો વિદ્રુમૈશ્ચિતઃ ॥

સુનામા નામ દુર્ધર્ષો દ્વિતીયો હેમપર્વતઃ ।
દ્યુતિમાન્નામ કૌરવ્ય તૃતીયઃ કુમુદો ગિરિઃ ॥

ચતુર્થઃ પુષ્પવાન્નામ પઞ્ચમસ્તુ કુશેશયઃ ।
ષષ્ઠો હરિગિરિર્નામ ષડેતે પર્વતોત્તમાઃ ॥

તેષામન્તરવિષ્કમ્ભો દ્વિગુણઃ સર્વભાગશઃ ।
ઔદ્ભિદં પ્રથમં વર્ષં દ્વિતીયં વેણુમણ્ડલમ્ ॥

તૃતીયં સુરથાકારં ચતુર્થં કમ્બલં સ્મૃતમ્ ।
ધૃતિમત્પઞ્ચમં વર્ષં ષષ્ઠં પ્રભાકરમ્ ॥

સપ્તમં કાપિલં વર્ષં સપ્તૈતે વર્ષલમ્ભકાઃ ।
એતેષુ દેવગન્ધર્વાઃ પ્રજાશ્ચ જગતીશ્વર ॥

વિહરન્તે રમન્તે ચ ન તેષુ મ્રિયતે જનઃ ।
ન તેષુ દસ્યવઃ સન્તિ મ્લેચ્છજાત્યોપિ વા નૃપ ॥

ગૌરપ્રાયો જનઃ સર્વઃ સુકુમારશ્ચ પાર્થિવ ।
અવશિષ્ટેષુ સર્વેષુ વક્ષ્યામિ મનુજેશ્વર ॥

યથાશ્રુતં મહારાજ તદવ્યગ્રમનાઃ શ્રૃણુ ।
ક્રૌઞ્ચદ્વીપે મહારા ક્રૌઞ્ચો નામ મહાગિરિઃ ॥

ક્રૌઞ્ચાત્પરો વામનકો વામનાદન્ધકારકઃ । અન્ધકારાત્પરો રાજન્મૈનાકઃ પર્વતોત્તમઃ ।

મૈનાકાત્પરતો રાદન્ગોવિન્દો ગિરિરુત્તમઃ ।
ગોવિન્દાત્પરતો રાજન્નિબિડો નામ પર્વતઃ ॥

પરસ્તુ દ્વિગુણસ્તેષાં વિષ્કમ્ભો વંશવર્ધન ।
દેશાંસ્તત્ર પ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ ॥

ક્રોઞ્ચસ્ય કુશલો દેશો વામનસ્ય મનોનુગઃ ।
મનોનુગાત્પરશ્ચોષ્ણો દેશઃ કુરુકુલોદ્વહ ॥

ઉષ્ણાત્પરઃ પ્રાવરકઃ પ્રાવારાદન્ધકારકઃ ।
અન્ધકારકદેશાત્તુ મુનિદેશઃ પરઃ સ્મૃતઃ ॥

મુનિદેશાત્પરશ્ચૈવ પ્રોચ્યતે દુન્દુભિસ્વનઃ ।
સિદ્ધચારણસન્કીર્ણો ગૌરપ્રાયો જનાધિપ ॥

એતે દેશા મહારાજ દેવગન્ધર્વસેવિતાઃ ।
પુષ્કરે પુષ્કરો નામ પર્વતો મણિરત્નવાન્ ॥

તત્ર નિત્યં પ્રભવતિ સ્વયં દેવઃ પ્રજાપતિઃ ।
તં પર્યુપાસતે નિત્યં દેવાઃ સર્વે મહર્ષયઃ ॥

વાગ્ભિર્મનોનુકૂલાભિઃ પૂજયન્તો જનાધિપ ।
જમ્બૂદ્વીપાત્પ્રવર્તન્તે રત્નાનિ વિવિધાન્યુત ॥

દ્વીપેષુ તેષુ સર્વેષુ પ્રજાનાં કુરુસત્તમ ।
બ્રહ્મચર્યેણ સત્યેન પ્રજાનાં હિ દમેન ચ ॥

આરોગ્યાયુઃપ્રમાણાભ્યાં દ્વિગુણં દ્વિગુણં તતઃ । એકો જનપદો રાજન્દ્વીપેષ્વેતેષુ ભારત ।
ઉક્તા જનપદા યેષુ ધર્મશ્ચૈકઃ પ્રદૃશ્યતે ॥

ઈશ્વરો દણ્ડમુદ્યમ્ય સ્વયમેવ પ્રજાપતિઃ ।
દ્વીપાનેતાન્મહારાજ રક્ષંસ્તિષ્ઠતિ નિત્યદા ॥

સ રાજા સ શિવો રાજન્સ પિતા પ્રતિતામહઃ ।
ગોપાયતિ નરશ્રેષ્ઠ પ્રજાઃ સજડપણ્ડિતાઃ ॥

ભોજનં ચાત્ર કૌરવ્ય પ્રજાઃ સ્વયમુપસ્થિતમ્ ।
સિદ્ધમેવ મહાબાહો તદ્ધિ ભુઞ્જન્તિ નિત્યદા ॥

તતઃ પરં સમા નામ દૃશ્યતે લોકસંસ્થિતિઃ ।
ચતુરશ્ર મહારાજ ત્રયસ્ત્રિંશત્તુ મણ્ડલમ્ ॥

તત્ર તિષ્ઠન્તિ કૌરવ્ય ચત્વારો લોકસમ્મતાઃ ।
દિગ્ગજા ભરતશ્રેષ્ઠ વામનૈરાવતાદયઃ ॥

સુપ્રતીકસ્તદા રાજન્પ્રભિન્નકરટામુખઃ ।
તસ્યાહં પરિમાણં તુ ન સંખ્યાતુમિહોત્સહે ॥

અસંખ્યાતઃ સ નિત્યં હિ તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તથા ।
તત્ર વૈ વાયવો વાન્તિ દિગ્ભ્યઃ સર્વાભ્ય એવ હિ ॥

અસમ્બદ્ધા મહારાજ તાન્નિગૃહ્ણન્તિ તે ગજાઃ ।
પુષ્કરૈઃ પદ્મસન્કાશૈર્વિકસદ્ભિર્મહાપ્રભૈઃ ॥

શતધા પુનરેવાશુ તે તાન્મુઞ્ચન્તિ નિત્યશઃ . શ્વસદ્ભિર્મુચ્યમાનાસ્તુ દિગ્ગજૈરિહ મારુતાઃ ।
આગચ્છન્તિ મહારાજ તતસ્તિષ્ઠન્તિ વૈ પ્રજાઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

પરો વૈ વિસ્તરોઽત્યર્થં ત્વયા સઞ્જય કીર્તિતઃ ।
દર્શિતં દ્વીપસંસ્થાનમુત્તરં બ્રૂહિ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ઉક્તા દ્વીપા મહારાજ ગ્રહં વૈ શૃણુ તત્ત્વતઃ ।
સ્વર્ભાનોઃ કૌરવશ્રેષ્ઠ યાવદેવ પ્રમાણતઃ ॥

પરિમણ્ડલો મહારાજ સ્વર્ભાનુઃ શ્રૂયતે ગ્રહઃ ।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ વિષ્કમ્ભો દ્વાદશાસ્ય વૈ ॥

પરિણાહેન ષટ્ત્રિંશદ્વિપુલત્વેન ચાનઘ ।
ષષ્ટિમાહુઃ શતાન્યસ્ય બુધાઃ પૌરાણિકાસ્તથા ॥

ચન્દ્રમાસ્તુ સહસ્રાણિ રાજન્નેકાદશ સ્મૃતઃ ।
વિષ્કમ્ભેણ કુરુશ્રેષ્ઠ ત્રયસ્ત્રિંશત્તુ મણ્ડલમ્ ॥

એકોનષષ્ટિવિષ્કમ્ભં શીતરશ્મેર્મહાત્મનઃ ॥

સૂર્યસ્ત્વષ્ટૌ સહસ્રાણિ દ્વે ચાન્યે કુરુનન્દન ।
વિષ્કમ્ભેણ તતો રાજન્મણ્ડલં ત્રિંશતા સમમ્ ॥

અષ્ટપઞ્ચાશતં રાજન્વિપુલત્વેન ચાનઘ ।
શ્રૂયતે પરમોદારઃ પતગોઽસૌ વિભાવસુઃ ॥

એતત્પ્રમાણમર્કસ્ય નિર્દિષ્ટમિહ ભારત ।
સ રાહુશ્છાદયત્યેતૌ યથાકાલં મહાત્તયા ॥

ચન્દ્રાદિત્યૌ મહારાજ સન્ક્ષેપોઽયમુદાહૃતઃ ।
ઇત્યેતત્તે મહારાજ પૃચ્છતઃ શાસ્ત્રચક્ષુષા ॥

સર્વમુક્તં યથાતત્ત્વં તસ્માચ્છમમવાપ્નુહિ ।
યથોદ્દિષ્ટં મયા પ્રોક્તં સનિર્માણમિદં જગત્ ॥

તસ્માદાશ્વસ કૌરવ્ય પુત્રં દુર્યોધનં પ્રતિ ।
શ્રુત્વેદં ભરતશ્રેષ્ઠ ભૂમિપર્વ મનોનુગમ્ ॥

શ્રીમાન્ભવતિ રાજન્યઃ સિદ્ધાર્થઃ સાધુસમ્મતઃ ।
આયુર્બલં ચ કીર્તિશ્ચ તસ્ય તેજશ્ચ વર્ધતે ॥

યઃ શૃણોતિ મહીપાલ પર્વણીદં યતવ્રતઃ ।
પ્રીયન્તે પિતરસ્તસ્ય તથૈવ ચ પિતામહાઃ ॥

ઇદં તુ ભારતં વર્ષં યત્ર વર્તામહે વયમ્ ।
પૂર્વૈઃ પ્રવર્તિતં પુણ્યં તત્સર્વં શ્રુતવાનસિ ॥