મહાભારત · અધ્યાય 6.11

જમ્બૂખણ્ડસ્ત્વયા પ્રોક્તો યથાવદિહ સઞ્જય ।
વિષ્કમ્ભમસ્ય પ્રબ્રૂહિ પરિમાણં તુ તત્ત્વતઃ ॥

સમુદ્રસ્ય પ્રમાણં ચ સમ્યગચ્છિદ્રદર્શનમ્ ।
શાકદ્વીપં ચ મે બ્રૂહિ કુશદ્વીપં ચ સઞ્જય ॥

શાલ્મલિં ચૈવ તત્ત્વેન ક્રૌઞ્ચદ્વીપં તથૈવ ચ ।
બ્રૂહિ ગાવલ્ગણે સર્વં રાહોઃ સોમાર્કયોસ્તથા ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

રાજન્સુબહવો દ્વીપા યૈરિદં સન્તતં જગત્ ।
સપ્ત દ્વીપાન્પ્રવક્ષ્યામિ ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહં તથા ॥

અષ્ટાદશ સહસ્રાણિ યોજનાનિ વિશામ્પતે ।
ષટ્ શતાનિ ચ પૂર્ણાનિ વિષ્કમ્ભો જમ્બુપર્વતઃ ॥

લાવણસ્ય સમુદ્રસ્ય વિષ્કમ્ભો દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ ।
નાનાજનપદાકીર્ણો મણિવિદ્રુમચિત્રિતઃ ॥

નૈકધાતુવિચિત્રૈશ્ચ પર્વતૈરુપશોભિતઃ ।
સિદ્ધચારણસન્કીર્ણઃ સાગરઃ પરિમણ્ડલઃ ॥

શાકદ્વીપં ચ વક્ષ્યામિ યથાવદિહ પાર્થિવ ।
શૃણુ મે ત્વં યથાન્યાયં બ્રુવતઃ કુરુનન્દન ॥

જમ્બૂદ્વીપપરમાણેન દ્વિગુણઃ સ નરાધિપ ।
વિષ્કમ્ભેણ મહારાજ સાગરોઽપિ વિભાગશઃ ॥

ક્ષીરોદો ભરતશ્રેષ્ઠ યેન સમ્પરિવારિતાઃ . તત્ર પુણ્યા જનપદાસ્તત્ર ન મ્રિયતે જનઃ ।
કુત એવ હિ દુર્ભિક્ષં ક્ષમાતેજોયુતા હિ તે ॥

શાકદ્વીપસ્ય સન્ક્ષેપો યથાવદ્ભરતર્ષભ ।
ઉક્ત એષ મહારાજ કિમન્યત્કથયામિ તે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

શાકદ્વીપસ્ય સન્ક્ષેપો યથાવદિહ સઞ્જય ।
ઉક્તસ્ત્વયા મહાપ્રાજ્ઞ વિસ્તરં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તથૈવ પર્વતા રાજન્સપ્તાત્ર મણિભૂષિતાઃ ।
રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તેષાં નામાનિ મે શૃણુ ॥

અતીવ ગુણવત્સર્વં તત્ર પુણ્યં જનાધિપ ॥

દેવર્ષિગન્ધર્વયુતઃ પ્રથમો મેરુરુચ્યતે ।
પ્રાગાયતો મહારાજ મલયો નામ પર્વતઃ ॥

તતો મેઘાઃ પ્રવર્તન્તે પ્રભવન્તિ ચ સર્વશઃ ।
તતઃ પરેણ કૌરવ્ય જલધારો મહાગિરિઃ ॥

તતો નિત્યુમુપાદત્તે વાસવઃ પરમં જલમ્ ।
તતો વર્ષં પ્રભવતિ વર્ષકાલે જનેશ્વર ॥

ઉચ્ચૈર્ગિરી રૈવતકો યત્ર નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતા ।
રેવતી દિવિ નક્ષત્રં પિતામહકૃતો વિધિઃ ॥

ઉત્તરેણ તુ રાજેન્દ્ર શ્યામો નામ મહાગિરિઃ . નવમેઘપ્રભઃ પ્રાંશુઃ શ્રીમાનુજ્જ્વલવિગ્રહઃ ।
યતઃ શ્યામત્વમાપન્નાઃ પ્રજા જનપદેશ્વર ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

સુમહાન્સંશયો મેઽદ્ય પ્રોક્તોઽયં સઞ્જય ત્વયા ।
પ્રજાઃ કથં સૂતપુત્ર સમ્પ્રાપ્તાઃ શ્યામતામિહ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

સર્વેષ્વેવ મહારાજ દ્વીપેષુ કુરુનન્દન ।
ગૌરઃ કૃષ્ણશ્ચ પતગસ્તયોર્વર્ણાન્તરે નૃપ ॥

શ્યામો યસ્માત્પ્રવૃત્તો વૈ તસ્માચ્છ્યામો ગિરિઃસ્મૃતઃ

તતઃ પરં કૌરવેન્દ્ર દુર્ગશૈલો મહોદયઃ ।
કેસરઃ કેસરયુતો યતો વાતઃ પ્રવર્તતે ॥

તેષાં યોજનવિષ્કમ્ભો દ્વિગુણઃ પ્રવિભાગશઃ ।
વર્ષાણિ તેષુ કૌરવ્ય સપ્તોક્તાનિ મનીષિભિઃ ॥

મહામેરુર્મહાકાશો જલદઃ કુમુદોત્તરઃ ।
જલધારો મહારાજ સુકુમાર ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

રેવતસ્ય તુ કૌમારઃ શ્યામસ્ય મણિકાઞ્ચનઃ ।
કેસરસ્યાથ મૌદાકી પરેણ તુ મહાપુમાન્ ॥

પરિવાર્ય તુ કૌરવ્ય દૈર્ઘ્યં હ્રસ્વત્વમેવ ચ ।
જમ્બૂદ્વીપેન સન્ક્યાતસ્તસ્ય મધ્યે મહાદ્રુમઃ ॥

શાકો નામ મહારાજ પ્રજા તસ્ય સદાનુગા ।
તત્ર પુણ્યા જનપદાઃ પૂજ્યતે તત્ર શન્કરઃ ॥

તત્ર ગચ્છન્તિ સિદ્ધાશ્ચ ચારણા દૈવતાનિ ચ ।
ધાર્મિકાશ્ચ પ્રજા રાજંશ્ચત્વારોઽતીવ ભારત ॥

વર્ણાઃ સ્વકર્મનિરતા ન ચ સ્તેનોઽત્ર દૃશ્યતે ।
દીર્ઘાયુષો મહારાજ જરામૃત્યુવિવર્જિતાઃ ॥

પ્રજાસ્તત્ર વિવર્ધન્તે વર્ષાસ્વિવ સમુદ્રગાઃ ।
નદ્યઃ પુણ્યજલાસ્તત્ર ગઙ્ગા ચ બહુધા ગતા ॥

સુકુમારી કુમારી ચ શીતાશી વેણિકા તથા ।
મહાનદી ચ કૌરવ્ય તથા મણિજલા નદી ॥

ચક્ષુર્વર્ધનિકા ચૈવ નદી ભરતસત્તમ ।
તત્ર પ્રવૃત્તાઃ પુણ્યોદા નદ્યઃ કુરુકુલોદ્વહ ॥

સહસ્રાણાં શતાન્યેવ યતો વર્ષતિ વાસવઃ ।
ન તાસાં નામધેયાનિ પરિમાણં તથૈવ ચ ॥

શક્યન્તે પરિસંખ્યાતું પુણ્યાસ્તા હિ સરિદ્વરાઃ ।
તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચત્વારો લોકસમ્મતાઃ ॥

મઙ્ગાશ્ચ મશકાશ્ચૈવ માનસા મન્દગાસ્તથા ।
મઙ્ગા બ્રાહ્મણભૂયિષ્ઠાઃ સ્વકર્મનિરતા નૃપ ॥

મશકેષુ ચ રાજન્યા ધાર્મિકાઃ સર્વકામદાઃ ।
માનસાશ્ચ મહારાજ વૈશ્યધર્મોપજીવિનઃ ॥

સર્વકામસમાયુક્તાઃ શૂરા ધર્માર્થનિશ્ચિતાઃ ।
શૂદ્રાસ્તુ મન્દગા નિત્યં પુરુષા ધર્મશીલિનઃ ॥

ન તત્ર રાજા રાજેન્દ્ર ન દણ્ડો ન ચ દણ્ડિકાઃ ।
સ્વધર્મેણૈવ ધર્મજ્ઞાસ્તે રક્ષન્તિ પરસ્પરમ્ ॥

એતાવદેવ શક્યં તુ તત્ર દ્વીપે પ્રભાષિતુમ્ ।
એતદેવ ચ શ્રોતવ્યં શાકદ્વીપે મહૌજસિ ॥