મહાભારત · અધ્યાય 5.42

તતો રાજા ધૃતરાષ્ટ્રો મનીષી સમ્પૂજ્ય વાક્યં વિદુરેરિતં તત્ ।
સનત્સુજાતં રહિતે મહાત્મા પપ્રચ્છ બુદ્ધિં પરમાં બુભૂષન્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

સનત્સુજાત યદિમં શૃણોમિ ન મૃત્યુરસ્તીતિ તવોપદેશમ્ ।
દેવાસુરા હ્યાચરન્બ્રહ્મચર્ય- મમૃત્યવે તત્કતરન્નુ સત્યમ્ ॥
સનત્સુજાત ઉવાચ ।

અમૃત્યું કર્મણા કેચિન્મૃત્યુર્નાસ્તીતિ ચાપરે ।
શૃણુ મે બ્રુવતો રાજન્યથૈતન્મા વિશઙ્કિથાઃ ॥

ઉભે સત્યે ક્ષત્રિયાદ્ય પ્રવૃત્તે મોહો મૃત્યુઃ સમ્મતોઽયં કવીનામ્ ।
પ્રમાદં વૈ મૃત્યુમહં બ્રવીમિ તથાઽપ્રમાદમમૃતત્વં બ્રવીમિ ॥

પ્રમાદાદ્વૈ અસુરાઃ પરાભવ- ન્નપ્રમાદાદ્બ્રહ્મભૂતાઃ સુરાશ્ચ ।
નૈવ મૃત્યુર્વ્યાઘ્ર ઇવાત્તિ જન્તૂ- ન્ન હ્યસ્ય રૂપમુપલભ્યતે હિ ॥

યમં ત્વેકે મૃત્યુમતોઽન્યમાહુ- રાત્માવાસમમૃતં બ્રહ્મચર્યમ્ ।
પિતૃલોકે રાજ્યમનુશાસ્તિ દેવઃ શિવઃ શિવાનામશિવોઽશિવાનામ્ ॥

અસ્યાદેશાન્નિઃસરતે નરાણાં ક્રોધઃ પ્રમાદો લોભરૂપશ્ચ મૃત્યુઃ ।
અહં ગતેનૈવ ચરન્વિમાર્ગા- ન્ન ચાત્મનો યોગમુપૈતિ કશ્ચિત્ ॥

તે મોહિતાસ્તદ્વશે વર્તમાના ઇતઃ પ્રેતાસ્તત્ર પુનઃ પતન્તિ ।
તતસ્તાન્દેવા અનુવિપ્લવન્તે અતો મૃત્યુર્મરણાદભ્યુપૈતિ ॥

કર્મોદયે કર્મફલાનુરાગા- સ્તત્રાનુ તે યાન્તિ ન તરન્તિ મૃત્યુમ્ ।
સદર્થયોગાનવગમાત્સમન્તા- ત્પ્રવર્તતે ભોગભોગેન દેહી ॥

તદ્વૈ મહામોહનમિન્દ્રિયાણાં મિથ્યાર્થયોગસ્ય ગતિર્હિ નિત્યા ।
મિથ્યાર્થયોગાભિહતાન્તરાત્મા સ્મરન્નુપાસ્તે વિષયાન્સમન્તાત્ ॥

અભિધ્યા વૈ પ્રથમં હન્તિ લોકાન્ કામક્રોધાવનુગૃહ્યાશુ પશ્ચાત્ ।
એતે બાલાન્મૃત્યવે પ્રાપયન્તિ ધીરાસ્તુ ધૈર્યેણ તરન્તિ મૃત્યુમ્ ॥

સોઽભિધ્યાયન્નુત્પતિષ્ણન્નિહન્યા- દનાદરેણાપ્રતિબુધ્યમાનઃ ।
નૈનં મૃત્યુર્મૃત્યુરિવાત્તિ ભૂત્વા એવં વિદ્વાન્યો વિનિહન્તિ કામાન્ ॥

કામાનુસારી પુરુષઃ કામાનનુ વિનશ્યતિ ।
કામાન્વ્યુદસ્ય ધુનુતે યત્કિઞ્ચિત્પુરુષો રજઃ ॥

તમોપ્રકાશો ભૂતાનાં નરકોઽયં પ્રદૃશ્યતે ।
મુહ્યન્ત ઇવ ધાવન્તિ ગચ્છન્તઃ શ્વભ્રમુન્મુખાઃ ॥

અમૂઢવૃત્તેઃ પુરુષસ્યેહ કુર્યા- ત્કિં વૈ મૃત્યુસ્તાર્ણ ઇવાસ્ય વ્યાઘ્રઃ ।
અમન્યમાનઃ ક્ષત્રિય કિઞ્ચિદન્ય- ન્નાધીયતે તાર્ણ ઇવાસ્ય સર્પઃ ॥

ક્રોધાલ્લોભાન્મોહભયાન્તરાત્મા સ વૈ મૃત્યુસ્ત્વચ્છરિરે ય એષઃ ।
એવં મૃત્યું જાયમાનં વિદિત્વા જ્ઞાને તિષ્ઠન્ન બિભેતીહ મૃત્યોઃ । વિનશ્યતે વિષયે તસ્ય મૃત્યુ- ર્મૃત્યોર્યથા વિષયં પ્રાપ્ય મર્ત્યઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

યાનેવાહુરિજ્યયા સાધુલોકાન્ દ્વિજાતીનાં પુણ્યતમાન્સનાતનાત્ ।
તેષાં પરાર્થં કથયન્તીહ વેદા એતદ્વિદ્વાન્નૈતિ કથં નુ કર્મ ॥
સનત્સુજાત ઉવાચ ।

એવં હ્યવિદ્વાનુપયાતિ તત્ર તત્રાર્થજાતં ચ વદન્તિ વેદાઃ ।
સવેહ આયાતિ પરં પરાત્મા પ્રયાતિ માર્ગેણ નિહત્ય માર્ગાન્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

કોઽસૌ નિયુઙ્ક્તે તમજં પુરાણં સ ચેદિદં સર્વમનુક્રમેણ ।
કિં વાસ્ય કાર્યમથવા સુખં ચ તન્મે વિદ્વન્બ્રૂહિ સર્વં યથાવત્ ॥
સનત્સુજાત ઉવાચ ।

દોષો મહાનત્ર વિભેદયોગે હ્યનાદિયોગેન ભવન્તિ નિત્યાઃ ।
તથાસ્ય નાધિક્યમપૈતિ કિઞ્ચિ- દનાદિયોગેન ભવન્તિ પુંસઃ ॥

ય એતદ્વા ભગવાન્સ નિત્યો વિકારયોગેન કરોતિ વિશ્વમ્ ।
તથાચ તચ્છક્તિરિતિ સ્મ મન્યતે । તથાર્થયોગેન ભવન્તિ વેદાઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

યસ્માદ્ધર્માન્નાચરન્તીહ કેચિ- ત્તથા ધર્માન્કેચિદિહાચરન્તિ ।
ધર્મઃ પાપેન પ્રતિહન્યતે સ્વિ- દુતાહો ધર્મઃ પ્રતિહન્તિ પાપમ્ ॥
સનત્સુજાત ઉવાચ ।

તસ્મિન્સ્થિતૌ વાપ્યુભયં હિ નિત્યં જ્ઞાનેન વિદ્વાન્પ્રતિહન્તિ સિદ્ધમ્ ।
તથાન્યથા પુણ્યમુપૈતિ દેહી તથાગતં પાપમુપૈતિ સિદ્ધમ્ ॥

ગત્વોભયં કર્મણા યુજ્યતે સ્થિરં શુભસ્ય પાપસ્ય સ ચાપિ કર્મણા ।
ધર્મેણ પાપં પ્રણુદતીહ વિદ્વાન્ ધર્મો બલીયાનિતિ તત્ર વિદ્ધિઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

યાનિહાહુઃ સ્વસ્ય ધર્મસ્ય લોકા- ન્દ્વિજાતીનાં પુણ્યકૃતાં સનાતનાન્ ।
તેષાં ક્રમાન્કથય તતોઽપિ ચાન્યા- ન્નૈતદ્વિદ્વન્વેત્તુમિચ્છામિ કર્મ ॥
સનત્સુજાત ઉવાચ ।

યેષાં વ્રતેઽથ વિસ્પર્ધા બલે બલવતામિવ ।
તે બ્રાહ્મણા ઇતઃ પ્રેત્ય સ્વર્ગે યાન્તિ પ્રકાશતામ્ ॥

યેષાં ધર્મે ચ વિસ્પર્ધા તેષાં જજ્જ્ઞાનસાધનમ્ ।
તે બ્રાહ્મણા ઇતો મુક્તાઃ સ્વર્ગં યાન્તિ ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥

તસ્ય સમ્યક્સમાચારમાહુર્વેદવિદો જનાઃ ।
નૈનં મન્યેત ભૂયિષ્ઠં બાહ્યમાભ્યન્તરં જનમ્ ॥

યત્ર મન્યેત ભૂયિષ્ઠં પ્રાવૃષીવ તૃણોદકમ્ ।
અન્નં પાનં બ્રાહ્મણસ્ય તઞ્જીવોન્નાનુસઞ્જ્વરેત્ ॥

યત્રાકથયમાનસ્ય પ્રયચ્છત્યશિવં ભયમ્ ।
અતિરિક્તમિવાકુર્વન્સ શ્રેયાન્નેતરો જનઃ ॥

યો વા કથયમાનસ્ય હ્યાત્માનં નાનુસઞ્જ્વરેત્ । બ્રહ્મસ્વં નોપભુઞ્જીત તદન્નં સમ્મતં સતામ્ ।
કુશવલ્કલચેલાદ્યં બ્રહ્મસ્વં યોગિનો વિદુઃ ॥

યથા ખં વાન્તમશ્નાતિ શ્વા વૈ નિત્યમભૂતયે ।
એવં તે વાન્તમશ્નન્તિ સ્વવીર્યસ્યોપસેવનાત્ ॥

નિત્યમજ્ઞાતચર્યા મે ઇતિ મન્યેત બ્રાહ્મણઃ ।
જ્ઞાતીનાં તુ વસન્મધ્યે નૈવં વિન્દેત કિઞ્ચન ॥

કોહ્યેવમન્તરાત્માનં બ્રાહ્મણો હન્તુમર્હતિ ।
નિર્લિઙ્ગમચલં શુદ્ધં સર્વદ્વન્દ્વવિવર્જિતમ્ ॥

યોઽન્યથા સન્તમાત્માનમન્યથા પ્રતિપદ્યતે ।
કિં તેન ન કૃતં પાપં ચોરેણાત્માપહારિણા ॥

અશ્રાન્તઃ સ્યાદનાદાતા સમ્મતો નિરુપદ્રવઃ ।
શિષ્ટો ન શિષ્ટવત્સ સ્યાદ્બ્રાહ્મણો બ્રહ્મવિત્કવિઃ ॥

અનાઢ્યા માનુષે વિત્તે આઢ્યા દૈવે તથા ક્રતૌ ।
તે દુર્ધર્ષા દુષ્પ્રકમ્પ્યાસ્તાન્વિદ્યાદ્બ્રહ્મણસ્તનુમ્ ॥

સર્વાન્ખિષ્ટકૃતો દેવાન્વિદ્યાદ્ય ઇહ કશ્ચન ।
ન સ માનો બ્રાહ્મણસ્ય તસ્મિન્પ્રયતતે સ્વયમ્ ॥

યમપ્રયતમાનં તુ માનયન્તિ સમાહિતાઃ ।
ન માન્યમાનો મન્યેત નાવમાનેઽતિસઞ્જ્વરેત્ ॥

લોકઃ સ્વભાવવૃત્તિર્હિ નિમેષોન્મષવત્સદા ।
વિદ્વાંસો માનયન્તીહ ઇતિ મન્યેત માનિતઃ ॥

અધર્મનિપુણા મુઢા લોકે માયાવિશારદાઃ ।
ન માન્યં માનયિષ્યન્તિ એવં મન્યેત માનિતઃ ॥

ન વૈ માનં ચ મૌનં ચ સહિતૌ વસતઃ સદા ।
અયં હિ લોકો માનસ્ય અસૌ મૌનસ્ય તદ્વિદુઃ ॥

શ્રીર્હિ માનાર્થસંવાસા સા ચાપિ પરિપન્થિની ।
બ્રાહ્મી સુદુર્લભા શ્રીર્હિ પ્રજ્ઞાહીનેન ક્ષત્રિય ॥

દ્વારાણિ તસ્યેહ વદન્તિ સન્તો બહુપ્રકારાણિ દુરાધરાણિ ।
સત્યાર્જવે હ્રીર્દમશૌચવિદ્યા ષણ્માનમોહપ્રતિબન્ધનાનિ ॥