મહાભારત · અધ્યાય 5.29

અવિનાશં સઞ્જય પાણ્ડવાના- મિચ્છામ્યહં ભૂતિમેષાં પ્રિયં ચ ।
તથા રાજ્ઞો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય સૂત સમાશંસે બહુપુત્રસ્ય વૃદ્ધિમ્ ॥

કામો હિ મે સઞ્જય નિત્યમેવ નાન્યદ્બ્રૂયાં તાન્પ્રતિ શામ્યતેતિ ।
રાજ્ઞશ્ચ હિ પ્રિયમેતચ્છૃણોમિ મન્યે ચૈતત્પાણ્ડવાનાં સમક્ષમ્ ॥

સુદુષ્કરસ્તત્ર શમો હિ નૂનં પ્રદર્શિતઃ સઞ્જય પાણ્ડવેન ।
યસ્મિન્ગૃદ્ધો ધૃતરાષ્ટ્રઃ સપુત્રઃ કસ્માદેષાં કલહો નાવમૂર્ચ્છેત્ ॥

ન ત્વં ધર્મં વિચરં સઞ્જયેહ મત્તશ્ચ જાનામિ યુધિષ્ઠિરાચ્ચ
અથો કસ્માત્સજ્જય પાણ્ડવસ્ય ઉત્સાહિનઃ પૂરયતઃ સ્વકર્મ ॥

યથાખ્યાતમાવમતઃ કુટુમ્બે પુરા કસ્માન્સાધુવિલોપમાત્થ ।
અસ્મિન્વિધૌ વર્તમાને યથાવ- દુચ્ચાવચા મતયો બ્રાહ્મણાનામ્ ॥

કર્મણાઽહુઃ સિદ્ધિમેકે પરત્ર હિન્વા કર્મ વિદ્યયા સિદ્ધિમેકે ।
નાભુઞ્જાનો ભક્ષ્યભોજ્યસ્ય તૃપ્યે- દ્વિદ્વાનપીહ વિહિતં બ્રાહ્મણાનામ્ ॥

યા વૈ વિદ્યાઃ સાધયન્તીહ કર્મ તાસાં ફલં વિદ્યતે નેતરાસામ્ ।
તત્રેહ વૈ દૃષ્ટફલં તુ કર્મ પીત્વોદકં શામ્યતિ તૃષ્ણયાઽર્તઃ ॥

સોઽયં વિધિર્વિહિતઃ કર્મણૈવ સંવર્તતે સઞ્જય તત્ર કર્મ ।
તત્ર યોઽન્યત્કર્મણઃ સાધુ મન્યે- ન્મોઘં તસ્યાલપિતં દુર્બલસ્ય ॥

કર્મણાઽમી ભાન્તિ દેવાઃ પરત્ર કર્મણૈવેહ પ્લવતે માતરિશ્વા ।
અહોરાત્રે વિદધત્કર્મણૈવ અતન્દ્રિતો નિત્યમુદેતિ સૂર્યઃ ॥

માસાર્ધમાસાનથ નક્ષત્રયોગા- નતન્દ્રિતશ્ચન્દ્રમાશ્ચાભ્યુપૈતિ ।
અતન્દ્રિતો દહતે જાતવેદાઃ સમિદ્ધ્યમાનઃ કર્મ કુર્વન્પ્રજાભ્યઃ ॥

અતન્દ્રિતા ભારમિમં મહાન્તં બિભર્તિ દેવી પૃથિવી વલેન ।
અતન્દ્રિતાઃ શીઘ્રસપો વહન્તિ સન્તર્પયન્ત્યઃ સર્વભૂતાનિ નદ્યઃ ॥

અતન્દ્રિતો વર્ષતિ ભૂરિતેજાઃ સન્નાદયન્નન્તરિક્ષં દિશશ્ચ ।
અતન્દ્રિતો બ્રહ્મચર્યં ચચાર શ્રેષ્ઠત્વમિચ્છન્બલભિદ્દેવતાનામ્ ॥

હિત્વા સુખં મનસશ્ચ પ્રિયાણિ તેન શક્રઃ કર્મણા શ્રૈષ્ઠ્યમાપ ।
સત્યં ધર્મં પાલયન્નપ્રમત્તો દમં તિતિક્ષાં સમતાં પ્રિયં ચ ॥

એતાનિ સર્વાણ્યુપસેવમાનો યો દેવરાજ્યં મઘવાન્પ્રાપ મુખ્યમ્ ।
બૃહસ્પતિર્બ્રહ્મચર્યં ચચાર સમીહિતઃ સંશિમાત્મા યથાવત્ ॥

હિત્વા સુખ પ્રતિરુધ્યેન્દ્રિયાણિ તેન દેવાનામગમદ્ગૌરવં સઃ ।
તથા નક્ષત્રાણિ કર્મણાઽમુત્ર ભાન્તિ રુદ્રાદિત્યા વસવોઽથાપિ વિશ્વે ॥

યમો રાજા વૈશ્રવણઃ કુબેરો ગન્ધર્વયક્ષાપ્સરસશ્ચ સૂત ।
બ્રહ્મવિદ્યાં બ્રહ્મચર્યં ક્રિયાં ચ નિપેવમાણા ઋષયોઽમુત્ર ભાન્તિ ॥

જાનન્નિમં સર્વલોકસ્ય ધર્મં વિપ્રેન્દ્રાણાં ક્ષત્રિયાણાં વિશાં ચ ।
સ કસ્માત્ત્વં જાનતાં જ્ઞાનવાન્સન્ વ્યાયચ્છસેક સઞ્જય કૌરવાર્થે ॥

આમ્નાયેષુ નિત્યસંયોગમસ્ય તથાઽશ્વમેધે રાજસૂયે ચ વિદ્ધિ ।
સંયુજ્યતે ધનુપા વર્મણા ચ હસ્ત્યશ્વાદ્યૈ રથશસ્ત્રૈશ્ચ ભૂયઃ ॥

તે ચેદિમે કૌરવાણામ્રુપાય- મવગચ્છેયુવધેનૈવ પાર્થાઃ ।
ધર્મત્રાણં પુણ્યમેષાં કૃતં સ્યા- દાર્યે વૃત્તે ભીમસેનં નિગૃહ્ય ॥

તે ચેત્પિત્ર્યે કર્મણિ વર્તમાના આપદ્યેરન્દિષ્ટવશેન મૃત્યુમ્ ।
યથાશક્ત્યાપૂરયન્તઃ સ્વકર્મ તદપ્યેષાં નિધનં સ્યાત્પ્રશસ્તમ્ ॥

ઉતાહો ત્વં મન્યસે શામ્યમેવ રાજ્ઞાં યુદ્ધે વર્તતે ધર્મતન્ત્રમ્ ।
અયુદ્ધે વા વર્તતે ધર્મતન્ત્રં તથૈવ તે વાચમિમાં શ્રૃણોમિ ॥

ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય પ્રથમં સંવિભાગ- મવેક્ષ્ય ત્વં સઞ્જય સ્વં ચ કર્મ ।
નિશમ્યાથો પાણ્ડવાનાં ચ કર્મ પ્રશંસ વા નિન્દ વા યા મતિસ્તે ॥

અધીયીત બ્રાહ્મણો વૈ યજેત દદ્યાદીયાત્તીર્થમુખ્યાનિ ચૈવ ।
અધ્યાપ્રયેદ્યાજયેચ્ચાપિ યાજ્યાન્ પ્રતિગ્રહાન્વા વિહિતાન્પ્રતીચ્છેત્ ॥

અધીયીત ક્ષત્રિયોઽથો યજેત દદ્યાદ્ધનં ન તુ યાચેત કિઞ્ચિત્ ।
ન યાજયેન્ન તુ ચાધ્યાપયીત એવં સ્મૃતઃ ક્ષત્રધર્મઃ પુરાણઃ ॥

તથા રાજન્યો રક્ષણં વૈ પ્રજાનાં કૃત્વા ધર્મેણાપ્રમત્તોઽથ દત્ત્વા ।
યજ્ઞૈદિષ્ટ્વા સર્વવેદાનધીત્ય દારાન્કૃવા પુણ્યકૃદાવસેદ્ગૃહાન્ ॥

સ ધર્માત્મા ધર્મમધીત્ય પુણ્યં યદૃચ્છયા વ્રજતિ બ્રહ્મલોકમ્ ।
વૈશ્યોઽધીત્ય કૃષિગોરક્ષપણ્યૈ- ર્વિત્તં ચિન્વન્પાલયન્નપ્રમત્તઃ ॥

પ્રિયં કુર્વન્બ્રાહ્મણક્ષત્રિયાણાં ધર્મશીલઃ પુણ્યકૃદાવસેદ્ગૃહાન્ ।
પરિચર્યા વન્દનં બ્રાહ્મણાનાં નાધીયીત પ્રતિષિદ્ધોઽસ્ય યજ્ઞઃ . નિત્યોત્થિતો ભૂતયેઽતન્દ્રિતઃ સ્યા- દેવં સ્મૃતઃ શૂદ્રધર્મઃ પુરાણઃ ॥

એતાન્રાજા પાલયન્નપ્રમત્તો નિયોજયન્સર્વવર્ણાન્સ્વધર્મે ।
અકામાત્મા સમવૃત્તિઃ પ્રજાસુ નાધાર્મિકાનનુરુધ્યેત કામાત્ ॥

શ્રેયાંસ્તસ્માદ્યદિ વિદ્યેત કશ્ચિ- દભિજ્ઞાતઃ સર્વધર્મોપપન્નઃ ।
સ તં દ્રષ્ટુમનુશિષ્યન્પ્રજાનાં ન ચૈતદ્બુધ્યેદિતિ તસ્મિન્નસાધુઃ ॥

યદા ગૃધ્યેત્પરભૂતૌ નૃશંસો વિધિપ્રકોપાદ્બલમાદદાનઃ ।
તતો રાજ્ઞામભવદ્યુદ્ધમેત- ત્તત્ર જાતં વર્મ શસ્ત્રં ધનુશ્ચ । ઇન્દ્રેણૈતદ્દસ્યુવધાય કર્મ ઉત્પાદિતં વર્મ શસ્ત્રં ધનુશ્ચ ॥

તત્ર પુણ્યં દસ્યુવધેન લભ્યતે સોઽયં દોષઃ કુરુભિસ્તીવ્રરૂપઃ ।
અધર્મજ્ઞૈર્ધર્મમબુધ્યમાનૈઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ સઞ્જય સાધુ તન્ન ॥

તત્ર રાજા ધૃતરાષ્ટ્રઃ સપુત્રો ધર્મ્યં હરેત્પાણ્ડવાનામકસ્માત્ ।
નાવેક્ષન્તે રાજધર્મં પુરાણં તદન્વયાઃ કુરવઃ સર્વ એવ ॥

સ્તેનો હરેદ્યત્ર ધનં હ્યદૃષ્ટઃ પ્રસહ્ય વા યત્ર હરેત દૃષ્ટઃ ।
ઉભૌ ગર્હ્યૌ ભવતઃ સઞ્જયૈતૌ કિં વૈ પૃથત્કં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રે ॥

સોઽયં લોભાન્મન્યતે ધર્મમેતં યમિચ્છતિ ક્રોધવશાનુગામી ।
ભાગઃ પુનઃ પાણ્ડવાનાં નિવિષ્ટ- સ્તં નઃ કસ્માદાદદીરન્પરે વૈ ॥

અસ્મિન્પદે યુધ્યતાં નો વધોઽપિ શ્લાઘ્યઃ પિત્ર્યં પપરાજ્યાદ્વિશિષ્ટમ્ ।
એતાન્ધર્માન્કૌરવાણાં પુરાણા- નાચક્ષીથાઃ સઞ્જય રાજમધ્યે ॥

એતે મદાન્મૃત્યુવશાભિપન્નાઃ સમાનીતા ધાર્તરાષ્ટ્રેણ મૂઢાઃ ।
ઇદં પુનઃ કર્મ પાપીય એવ સભામધ્યે પશ્ય વત્તં કુરૂણામ્ ॥

પ્રિયં ભાર્યાં દ્રૌપદીં પાણ્ડવાનાં યશસ્વિનીં શીલવૃત્તોપપન્નામ્ ।
યદુપૈક્ષન્ત કુરવો ભીષ્મમુખ્યાઃ કામાનિગેનોપરુદ્ધાં વ્રજન્તીમ્ ॥

તાં ચેત્તદા તે સકુમારવૃદ્ધા અવારયિષ્યન્કુરવઃ સમેતાઃ ।
મમ પ્રિયં ધૃતરાષ્ટ્રોઽકરિષ્યત્ પુત્રાણાં ચ કૃતમસ્યાભવિષ્યત્ ॥

દુઃશાસનઃ પ્રતિલોમ્યાન્નિનાય સભામધ્યે શ્વશુરાણાં ચ કૃષ્ણામ્ ।
સા તત્ર નીતા કરુણં વ્યપેક્ષ્ય નાન્યં ક્ષત્તુર્નાથમવાપ કિઞ્ચિત્ ॥

કાર્પણ્યાદેવ સહિતાસ્તત્ર ભૂપા નાશક્નુવન્પ્રતિવક્તું સભાયામ્ ।
એકઃ ક્ષત્તા ધર્મ્યમર્થં બ્રુવાણો ધર્મબુદ્ધ્યા પ્રત્યુવાચાલ્પબુદ્ધિમ્ ॥

અબુદ્ધ્વા ત્વં ધર્મમેતં સભાયા- અથેચ્છસે પાણ્ડવસ્યોપદેષ્ટુમ્ ।
કૃષ્ણા ત્વેતત્કર્મ ચકાર શુદ્ધં સુદુષ્કરં તત્ર સભાં સમેત્ય ॥

યેન કૃચ્છ્રાત્પાણ્ડવાનુજ્જહાર તથાઽત્માનં નૌરિવ સાગરૌઘાત્ ।
યત્રાબ્રવીત્સૂતપુત્રઃ સભાયાં કૃષ્ણાં સ્થિતાં શ્વશુરાણાં સમીપે ॥

ન તે ગતિર્વિદ્યતે યાજ્ઞસેનિ પ્રપદ્યેથા ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય વેશ્મ ।
પરાજિતાસ્તે પતયો ન સન્તિ પતિં ચાન્યં ભામિનિ ત્વં વૃણીષ્વ ॥

યો બીભત્સોર્હૃદયે પ્રોત આસી- દસ્થિ છિન્દન્મર્મઘાતી સુઘોરઃ ।
કર્ણાચ્છરો વાઙ્ભયસ્તિગ્મતેજાઃ પ્રતિષ્ઠિતો હૃદયે ફાલ્ગુનસ્ય ॥

કૃષ્ણાજિનાનિ પરિધિત્સમાનાન્ દુઃશાસનઃ કટુકાન્યભ્યભાષત્ ।
એતે સર્વે ષણ્ડતિલા વિનષ્ટાઃ ક્ષયં ગતા નરકં દીર્ઘકાલમ્ ॥

ગાન્ધારરાજઃ શકુનિર્નિકૃત્યા યદબ્રવીદ્દ્યૂતકાલે સ પાર્થમ્ ।
પરાજિતો નકુલઃ કિં તવાસ્તિ કૃષ્ણયા ત્વં દીવ્ય વૈ યાજ્ઞસેન્યા । જાનાસિ ત્વં સઞ્જય સર્વમેતત્ દ્યૂતે વાક્યં ગર્હ્યમેવં યથોક્તમ્ ॥

સ્વયં ત્વહં પ્રાર્થયે તત્ર ગન્તું સમાધાતું કાર્યમેતદ્વિપન્નમ્ ।
જાનાસિ ત્વં ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય મોહં દુરાત્મનઃ પાપવશાનુગસ્ય ॥

અહાપયિત્વા યદિ પાણ્ડવાર્થં શમં કુરૂણામપિ ચેચ્છકેયમ્ ।
પુણ્યં ચ મે સ્યાચ્ચરિતં મહોદયં મુચ્યેરંશ્ચ કુરવો મૃત્યુપાશાત્ ॥

અપિ મે વાચં ભાષમાણસ્ય કાવ્યાં ધર્મારામામર્થવતીમહિંસ્રામ્ ।
અવેક્ષેરન્ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ સમક્ષં માં ચ પ્રાપ્તં કુરવઃ પૂજયેયુઃ ॥

અતોઽન્યથા રથિના ફાલ્ગુનેન ભીમેન ચૈવાહવદંશિતેન ।
બલોત્સિક્તાન્ધાર્તરાષ્ટ્રાંશ્ચ વિદ્ધિ પ્રદહ્યમાનાન્કર્મણા સ્વેન પાપાન્ ॥

પરાજિતાન્પાણ્ડવેયાંસ્તુ વાચો રૌદ્રા રૂક્ષા ભાષતે ધાર્તરાષ્ટ્રઃ ।
ગદાહસ્તો ભીમસેનોઽપ્રમત્તો દુર્યોધનં સ્મારયિતા હિ કાલે ॥

સુયોધનો મન્યુમયો મહાદ્રુમઃ સ્કન્ધઃ કર્ણઃ શકુનિસ્તસ્ય શાખાઃ ।
દુઃશાસનઃ પુષ્કફલે સમૃદ્ધે મૂલં રાજા ધૃતરાષ્ટ્રોઽમનીષી ॥

યુધિષ્ઠિરો ધર્મમયો મહાદ્રુમઃ સ્કન્ધોઽર્જુનો ભીમસેનોઽસ્ય શાખાઃ ।
માદ્રીપુત્રૌ પુષ્પફલે સમૃદ્ધે મૂલં ત્વહં બ્રહ્મ ચ બ્રાહ્મણાશ્ચ ॥

વનં રાજા ધૃતરાષ્ટ્રઃ સપુત્રઃ સિંહા વને સઞ્જય પાણ્ડવેયાઃ ।
સિંહાભિગુપ્તં ન વનં વિનશ્યેત્ સિંહો ન નશ્યેત વનાભિગુપ્તઃ ॥

નિર્વનો વધ્યતે સિંહો નિઃસિંહં વધ્યતે વનમ્ । તસ્માત્સિંહો વનં રક્ષેદ્વનં સિંહં ચ પાલયેત્ ॥

વનં રાજા ધૃતરાષ્ટ્રઃ વને વ્યાઘ્રાશ્ચ પાણ્ડવાઃ ।
મા વનં છિન્ધિ સવ્યાઘ્રં વ્યાઘ્રા નેશુર્વનં વિના ॥

નિર્વનો વધ્યતે વ્યાઘ્રો નિર્વ્યાઘ્રં છિદ્યતે વનમ્ ।
તસ્માદ્વ્યાઘ્રો વનં રક્ષેદ્વયં વ્યાઘ્રં ચ પાલયેત્ ॥

લતાધર્મા ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ સાલાઃ સઞ્જય પાણ્ડવાઃ ।
ન લતા વર્ધતે જાતુ મહાદ્રુમમનાશ્રિતા ॥

સ્થિતાઃ શુશ્રૂષિતું પાર્થાઃ સ્થિતા યોદ્ધુમરિન્દમાઃ ।
યત્કૃત્યં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય તત્કરોતુ નરાધિપઃ ॥

સ્થિતાઃ શમે મહાત્માનઃ પાણ્ડવા ધર્મચારિણઃ ।
યોધાઃ સમર્થાસ્તદ્વિદ્વન્નાચક્ષીથા યથાતથમ્ ॥