મહાભારત · અધ્યાય 5.30

આમન્ત્રયે ત્વાં નરદેવદેવ ગચ્છામ્યહં પાણ્ડવ સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ।
કચ્ચિન્ન વાચા વૃજિનં હિ કિઞ્ચિ- દુચ્ચારિતં મે મનસોઽભિષઙ્ગાત્ ॥

જનાર્દનં ભીમસેનાર્જુનૌ ચ માદ્રીસુતૌ સાત્યકિં ચેકિતાનમ્ ।
આમન્ત્ર્ય ગચ્છામિ શિવં સુખં વઃ સૌમ્યેન માં પશ્યત ચક્ષુષા નૃપાઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

અનુજ્ઞાતઃ સઞ્જય સ્વસ્તિ ગચ્છ ન નઃ સ્મરસ્યપ્રિયં જાતુ વિદ્વન્ ।
વિદ્મશ્ચ ત્વાં તે ચ વયં ચ સર્વે શુદ્ધાત્માનં મધ્યગતં સભાસ્થમ્ ॥

આપ્તો દૂતઃ સઞ્જય સુપ્રિયોઽસિ કલ્યાણવાક્ શીલવાંસ્તૃપ્તિમાંશ્ચ ।
ન મુહ્યેસ્ત્વં સઞ્જય જાતુ મત્યા ન ચ ક્રુદ્ધ્યેરુચ્યમાનોઽપિ તત્ત્વમ્ ॥

ન મર્મગાં જાતુ વક્તાઽસિ રૂક્ષાં નોપશ્રુતિં કટુકાં નોતિ શુષ્કામ્ ।
ધર્મારામામર્થવતીમહિંસ્રા- મેતાં વાચં તવ જાનીમ સૂત ॥

ત્વમેવ નઃ પ્રિયતમોઽસિ દૂત ઇહાગચ્છેદ્વિદુરો વા દ્વિતીયઃ ।
અભીક્ષ્ણદૃષ્ટોઽસિ પુરાતનસ્ત્વં ધનઞ્જયસ્યાત્મસમઃ સખાઽસિ ॥

ઇતો ગત્વા સઞ્જય ક્ષિપ્રમેવ ઉપાતિષ્ઠેથા બ્રાહ્મણાન્યે તદર્હાઃ ।
વિશુદ્ધવીર્યાશ્ચરણોપપન્નાઃ કુલે જાતાઃ સર્વધર્માપપન્નાઃ ॥

સ્વાધ્યાયિનો બ્રાહ્મણા ભિક્ષવશ્ચ તપસ્વિનો યે ચ નિત્યા વનેષુ ।
અભિવાદ્ય તાન્મદ્વચનેન વૃદ્ધાં- સ્તથૈવ તાન્કુશલં તાત પૃચ્છેઃ ॥

પુરોહિતં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય રાજ્ઞ- સ્તથાચાર્યાનૃત્વિજો યે ચ તસ્ય ।
તાંશ્ચૈવત્વં સહિતાન્વૈ યથાવત્ સઙ્ગચ્છેથાઃ કુશલેનૈવ સૂત ॥

અશ્રોત્રિયા યે ચ વસન્તિ વૃદ્ધા મનસ્વિનઃ શીલબલોપપન્નાઃ ।
આશંસન્તોઽસ્માકમનુસ્મરન્તો યથાશક્તિ ધર્મમાત્રાં ચરન્તઃ ॥

શ્લાઘસ્વ માં કુશલિનં સ્મ તેભ્યો હ્યનામયં તાત પૃચ્છેર્જઘન્યમ્ ।
યે જીવ્તિ વ્યવહારેણ રાષ્ટ્રે પશૂંશ્ચ યે પાલયન્તો વસન્તિ । કૃષીવલા બિભ્રતિ યે ચ લોકં તેષાં સર્વષાં કુશલં સ્મ પૃચ્છેઃ ॥

આચાર્ય ઇષ્ટો નયગો વિધેયો વેદાનભીપ્સન્બ્રહ્મચર્યં ચચાર ।
યોઽસ્ત્રં ચતુષ્પાત્પુનરેવ ચક્રે દ્રોણઃ પ્રસન્નોઽભિવાદ્યસ્ત્વયાસૌ ॥

અધીતવિદ્યશ્ચરણોપપન્નો યોઽસ્ત્રં ચતુષ્પાત્પુનરેવ ચક્રે ।
ગન્ધર્વપુત્રપ્રતિમં તરસ્વિનં તમશ્વત્થામાનં કુશલં સ્મ પૃચ્છેઃ ॥

શારદ્વતસ્યાવસથં સ્મ ગત્વા મહારથસ્યાત્મવિદાં વરસ્ય ।
ત્વં મામભીક્ષ્ણં પરિકીર્તયન્વૈ કૃપસ્ય પાદૌ સઞ્જય પાણિના સ્પૃશેઃ ॥

યસ્મિન્શૌર્યમાનૃશંસ્યં તપશ્ચ પ્રજ્ઞા શીલં શ્રુતરૂપે ધૃતિશ્ચ ।
પાદૌ ગૃહીત્વા કુરુસત્તમસ્ય ભીષ્મસ્ય માં તત્ર નિવેદયેથાઃ ॥

પ્રજ્ઞાચક્ષુર્યઃ પ્રણેતા કુરૂણાં બહુશ્રુતો વૃદ્ધસેવી મનીષી ।
તસ્મૈ રાજ્ઞે સ્થવિરાયાભિવાદ્ય આચક્ષીથાઃ સઞ્જય મામરોગમ્ ॥

જ્યેષ્ઠઃ પુત્રો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય મન્દો મૂર્ખઃ શઠઃ સઞ્જય પાપશીલઃ ।
યસ્યાપવાદઃ પૃથિવીં યાતિ સર્વાં સુયોધનં કુશલં તાત પૃચ્છેઃ ॥

ભ્રાતા કનીયાનપિ તસ્ય મન્દ- સ્તથાશીલઃ સઞ્જય સોપિ શશ્વત્ ।
મહેષ્વાસઃ શૂરતમઃ કુરૂણાં દુઃશાસનઃ કુશલં તાત વાચ્યઃ ॥

યસ્ય કામો વર્તતે નિત્યમેવ નાન્યઃ શમાદ્ભારતાનામિતિ સ્મ ।
સ બાહ્લિકાનામૃષભો મનીષી પુનર્યથા માઽભિવદેત્પ્રસન્નઃ ॥

ભૂરિશ્રવાસ્તાત નિપાતયોધી મહેષ્વાસો રથિનામુત્તમોઽગ્ર્યઃ ।
ગત્વા સ્મ તં મદ્વચનેન બ્રૂયાઃ શલ્યં તથા મદ્વચનાત્પ્રતીતઃ ॥

મહેષ્વાસો રથિનામુત્તમોઽગ્ર્યઃ સમઃ શલો રક્ષિતા પૃષ્ઠમસ્ય ।
હીનિષેવો દેવિતા યો મતાક્ષઃ સત્યવ્રતઃ પુરુમિત્રો જયશ્ચ । યે પ્રસ્થાનં તત્ર મે નાભ્યનન્દં- સ્તેષાં સર્વેષાં કુશલં તાત પૃચ્છેઃ ॥

ગુણૈરનેકૈઃ પ્રવરૈશ્ચ યુક્તો વિજ્ઞાનવાન્નૈવ ચ નિષ્ઠુરો યઃ ।
સ્નેહાદમર્ષં સહતે સદૈવ સ સોમદત્તઃ પૂજનીયો મતો મે ॥

અર્હત્તમઃ કુરુષુ સૌમદત્તિઃ સ નો ભ્રાતા સઞ્જય મત્સખા ચ ।
મહેષ્વાસો રથિનામુત્તમોઽર્હઃ સહામાત્યઃ કુશલં તસ્ય પૃચ્છેઃ ॥

યે ચૈવાન્યે કુરુમુખ્યા યુવાનઃ પુત્રાઃ પૌત્રા ભ્રાતરશ્ચૈવ યે નઃ ।
યંયમેષાં મન્યસે યેન યોગ્યં તત્તત્પ્રોચ્યાનામયં સૂત વાચ્યાઃ ॥

યે રાજાનઃ પાણ્ડવાયોધનાય સમાનીતા ધાર્તરાષ્ટ્રેણ કેચિત્ ।
વશાતયઃ સાલ્વકાઃ કેકયાશ્ચ તથામ્બષ્ઠા યે ત્રિગર્તાશ્ચ મુખ્યાઃ ॥

પ્રાચ્યોદીચ્યા દાક્ષિણ્યાત્યાશ્ચ શૂરા- સ્તથા પ્રતીચ્યાઃ પાર્વતીયાશ્ચ સર્વે ।
અનૃશંસાઃ શીલવૃત્તોપુન્ના- સ્તેષાં સર્વેષાં કુશલં સૂત પૃચ્છેઃ ॥

હસ્ત્યારોહા રથિનઃ સાદિનશ્ચ પદાતયશ્ચાર્યસઙ્ઘા મહાન્તઃ ।
આખ્યાય માં કુશલિનં સ્મ નિત્ય- મનામયં પરિપૃચ્છેઃ સમગ્રાન્ ॥

તથા રાજ્ઞો હ્યર્થયુક્તાનમાત્યાન્ દૌવારિકાન્યે ચ સેનાં નયન્તિ ।
આયવ્યયં યે ગમયન્તિ નિત્ય- મર્થાંશ્ચ યે મહતશ્ચિન્તયન્તિ ॥

વૃન્દારકં કુરુમધ્યેષ્વમૂઢં મહાપ્રજ્ઞં સર્વધર્મોપપન્નમ્ ।
ન તસ્ય યુદ્ધં રોચતે વૈ કદાચિ- દ્વૈશ્યાપુત્રં કુશલં તાત પૃચ્છેઃ ॥

નિકર્તને દેવને યોઽદ્વિતીય- શ્છન્નોપધઃ સાધુદેવી મતાક્ષઃ ।
યો દુર્જયો દેવરથેન સઙ્ખ્યે સ ચિત્રસેનઃ કુશલં તાત વાચ્યઃ ॥

ગાન્ધારરાજઃ શકુનિઃ પાર્વતીયો નિકર્તને યોઽદ્વિતીયોઽક્ષદેવી ।
માનં કુર્વન્ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સૂત મિથ્યાબુદ્ધેઃ કુશલં તાત પૃચ્છેઃ ॥

યઃ પાણ્ડવાનેકરથેન વીરઃ સમુત્સહત્યપ્રધૃપ્યાન્વિજેતુમ્ ।
યો મુહ્યતાં મોહયિતાઽદ્વિતીયો વૈકર્તનઃ કુશલં તસ્ય પૃચ્છેઃ ॥

સ એવ ભક્તઃ સ ગુરુઃ સ ભર્તા સ વૈ પિતા સ ચ માતા સુહૃચ્ચ ।
અગાધબુદ્ધિર્વિદુરો દીર્ઘદર્શી સ નો મન્ત્રી કુશલં તં સ્મ પૃચ્છેઃ ॥

વૃદ્ધાઃ સ્ત્રિયો યાશ્ચ ગુણોપપન્ના જ્ઞાયન્તે નઃ સઞ્જય માતરસ્તાઃ ।
તાભિઃ સર્વાભિઃ સહિતાભિઃ સમેત્ય સ્ત્રીભિઃ સવૃદ્ધાભિરભિવાદં વદેથાઃ ॥

કચ્ચિત્પુત્રા જીવપુત્રાઃ સુસમ્ય- ગ્વર્તન્તે વો વૃત્તિમનૃશંસરૂપાઃ ।
ઇતિ સ્મોત્કા સઞ્જય બ્રૂહિ પશ્ચા- દજાતશત્રુઃ કુશલી સપુત્રઃ ॥

રાજ્ઞો ભાર્યાઃ સઞ્જય વેત્થ તત્ર તાસાં સર્વાસાં કુશલં તાત પૃચ્છેઃ ।
સુસન્ગુપ્તાઃ સુરભયોઽનવદ્યાઃ કચ્ચિદ્ગૃહાનાવસથાપ્રમત્તાઃ ॥

કચ્ચિદ્વૃત્તિં શ્વશુરેષુ ભદ્રાઃ કલ્યાણીં વર્તધ્વમનૃશંસરૂપામ્ ।
યથા ચ વઃ સ્યુઃ પતયોઽનુકૂલા- સ્તથા વૃત્તિમાત્મનઃ સ્થાપયધ્વમ્ ॥

યા નઃ સ્નુષાઃ સઞ્જય વેત્થ તત્ર પ્રાપ્તાઃ કુલેભ્યશ્ચ ગુણોપપન્નાઃ ।
પ્રજાવત્યો બ્રૂહિ સમેત્ય તાશ્ચ યુધિષ્ઠિરો વોઽભ્યવદત્પ્રસન્નઃ ॥

કન્યાઃ સ્વજેથાઃ સદનેષુ સઞ્જય અનામયં મદ્વચનેન પૃષ્ટ્વા ।
કલ્યાણા વઃ સન્તુ પતયોઽનુકૂલા યૂયં પતીનાં ભવતાનુકૂલાઃ ॥

અલઙ્કૃતા વસ્ત્રવત્યઃ સુગન્ધા અબીભત્સાઃ સુખિતા ભોગવત્યઃ ।
લઘુ યાસાં દર્શનં વાક્વ લઘ્વી વેશસ્ત્રિયઃ કુશલં તાત પૃચ્છેઃ ॥

દાસ્યઃ સ્યુર્યા યે ચ દાસાઃ કુરૂણાં તદાશ્રયા બહવઃ કુબ્જખઞ્જાઃ ।
આખ્યાય માં કુશલિનં સ્મ તેભ્યો- ઽપ્યનામયં પરિપૃચ્છેર્જઘન્યમ્ ।

કચ્ચિદ્વૃત્તિં વર્તતે વૈ પુરાણીં કચ્ચિદ્ભોગાન્દાર્તરાષ્ટ્રો દદાતિ ।
અઙ્ગહીનાન્કૃપણાન્વામનાન્વા યાનાનૃશંસ્યાદ્ધાર્તરાષ્ટ્રો બિભર્તિ ॥

અન્ધાશ્ચ સર્વે બધિરાસ્તથૈવ હસ્તાજીવા બહવો યેઽત્ર સન્તિ ।
આખ્યાય માં કુશલિનં સ્મ તેભ્યો- ઽપ્યનામયં પરિપૃચ્છેર્જઘન્યમ્ ॥

મા ભૈષ્ટ દુઃખેન કુજીવિતેન નૂનં કૃતં પરલોકેષુ પાપમ્ ।
નિગૃહ્ય શત્રૂન્સુહૃદોઽનુગૃહ્ય વાસોભિરન્નેન ચ વો ભરિષ્યે ॥

ન ચાપ્યેતચ્છક્યમેકેન વક્તું નાનાદેશા બહવો જાતિસઙ્ઘાઃ ।
વિપ્રોષિતો બાલવદ્દ્રષ્ટુમિચ્છ- ન્નમસ્યેઽહં સઞ્જય ભૈમસેનાન્ । તે મે યથા વાચમિમાં યથોક્તાં ત્વયોચ્યમાનાં શ્રૃણુયુક્તથા કુરુ ॥

સન્ત્યેવ મે બ્રાહ્મણેભ્યઃ કૃતાનિ ભાવીન્યથો નો બત વર્તયન્તિ ।
તાન્પશ્યામિ યુક્તરૂપાંસ્તથૈવ તામેવ સિદ્ધિં શ્રાવયેથા નૃપં તમ્ ॥

યે ચાનાથા દુર્બલાઃ સર્વકાલ- માત્મન્યેવ પ્રયતન્તેઽથ મૂઢાઃ ।
તાંશ્ચાપિ ત્વં કૃપણાન્સર્વથૈવ હ્યસ્મદ્વાક્યાત્કુશલં તાત પૃચ્છેઃ ॥

યે ચાપ્યન્યે સંશ્રિતા ધાર્તરાષ્ટ્રા- ન્નાનાદિગ્ભ્યોઽભ્યાગતાઃ સૂતપુત્ર ।
દૃષ્ટ્વા તાંશ્ચૈવાર્હતશ્ચાપિ સર્વા- ન્સમ્પૃચ્છેથાઃ કુશલં ચાવ્યયં ચ ॥

એવં સર્વાનાગતાભ્યાગતાંશ્ચ રાજ્ઞો દૂતાન્સર્વદિગ્ભ્યોભ્યુપેતાન્ ।
પૃષ્ટ્વા સર્વાન્કુશલં તાંશ્ચ સૂત પશ્ચાદહં કુશલી તેષુ વાચ્યઃ ॥

ન હીદૃશાઃ સન્ત્યપરે પૃથિવ્યાં યે યોધકા ધાર્તરાષ્ટ્રેણ લબ્ધાઃ ।
ધર્મસ્તુ નિત્યો મમ ધર્મ એવ મહાબલઃ શત્રુનિબર્હણાય ॥

ઇદં પુનર્વચનં ધાર્તરાષ્ટ્રં સુયોધનં સઞ્જય શ્રાવયેથાઃ ।
યસ્તે શરીરે હૃદયં દુનોતિ કામઃ કુરૂનસપત્નોઽનુશિષ્યામ્ ॥

ન વિદ્યતે યુક્તિરેતસ્ય કાચિ- ન્નૈવં વિધાસ્યામિ યથા પ્રિયં તે ।
દદસ્વ વા શક્રપુરીં મમૈવ યુધ્વસ્વ વા ભારતમુખ્યવીર ॥