મહાભારત · અધ્યાય 4.70

પ્રસ્થાપ્ય સેનાં કન્યાશ્ચ ગણિકાશ્ચ સ્વલન્કૃતાઃ ।
મત્સ્યરાજો મહારાજઃ પ્રહૃષ્ટ ઇદમબ્રવીત્ ॥

વ્રિગર્તાઃ કુરવઃ સર્વે સન્ગ્રામે નિર્જિતા મયા ।
પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં હૃષ્ટા દ્યૂતં દીવ્યામ બ્રાહ્મણ ॥

અક્ષાનાહર સૈરન્ધ્રિ આસનં ચોપકલ્પય ।
આદાય વ્યજનં ત્વં ચ પાર્શ્વતોઽનન્તરા ભવ ॥

તં તથાવાદિનં દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવઃ પ્રત્યભાપત ।
ન દેવિતવ્યં હૃષ્ટેન કિતવેનેતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

ન ત્વામદ્ય મુદા યુક્તમહં દેવિતુમુત્સહે . પ્રિયં તુ તે ચિકીર્પામિ વર્તતાં યદિ રોચતે ।
દ્યૂતં કર્તું ન વાઞ્છામિ નરેન્દ્ર જનસંસદિ ॥
વિરાટ ઉવાચ ।

સ્ત્રિયો ગાવો હિરણ્યં ચ યચ્ચાન્યદ્વસુ કિઞ્ચન ।
ન મે કિઞ્ચિત્ત્વયા કાર્યમન્તરેણાપિ દેવિતમ્ ॥
કઙ્ક ઉવાચ ।

કિં તે દ્યૂતેન રાજેન્દ્ર બહુદોષેણ માનદ ।
દેવને બહવો દોષાસ્તસ્માત્તત્પરિવર્જયેત્ ॥

શ્રુતો વા યદિ વા દૃષ્ટો ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
સ રાજ્યં ધનમક્ષય્યં પણમેકમમન્યત ॥

કૃષ્ણાં ચ ભાર્યાં દયિતાં ભ્રાતૄંશ્ચ ત્રિદશોપમાન્ ।
નિઃસંશયં સ કિતવઃ પશ્ચાત્તપ્યતિ પાણ્ડવઃ ॥

વિવિધાનાં ચ રત્નાનાં ધનાનાં ચ પરાજયે ।
અભીપ્સિતવિનાશશ્ચ વાક્પારુષ્યમનન્તરમ્ ॥

અવિશ્વાસ્યં બુધૈર્નિત્યમેકાહ્ના દ્રવ્યનાશનમ્ ।
દ્યૂતે હારિતવાન્સર્વં તસ્માદ્દ્યૂતં ન રોચયે ॥

અથવા મન્યસે રાજન્દીવ્યાવ યદિ રોચતે ।
એવમાભાષ્ય વાક્યૈસ્તુ ક્રીડતસ્તૌ નરોત્તમૌ ॥

પ્રવર્તમાને દ્યૂતે તુ માત્સ્યઃ પાણ્ડવમબ્રવીત્ ॥

પશ્ય પુત્રેણ મે યુદ્ધે તાદૃશાઃ કુરવો જિતાઃ ।
કુરવોઽતિરથાઃ સર્વે દેવૈરપિ સુદુર્જયાઃ ॥

તતોઽબ્રવીદ્ધર્મરાજો દ્યૂતે માત્સ્યં યુધિષ્ઠિરઃ ।
દિષ્ટ્યા તે વિજિતા ગાવઃ કુરવશ્ચ પરાજિતાઃ ॥

અત્યદ્ભુતતમં મન્યે ઉત્તરશ્ચેત્કૂરૂઞ્જયેત્ ।
યન્તા બૃહન્નલા યસ્ય સ કથઞ્ચિદ્વિજેષ્યતે ॥

તતો વિરાટઃ ક્ષુભિતો મન્યુના ચ પરિપ્લુતઃ ।
ઉવાચ વચનં ક્રુદ્ધઃ પરિવ્રાજમનન્તરમ્ ॥

તાદૃશેન તુ યોધેન મહેષ્વાસેન ધીમતા ।
કુરવો નિર્જિતા યુદ્ધે તત્ર કિં બ્રાહ્મણાદ્ભુતમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

સમં ષણ્ડેન મે પુત્રં બ્રહ્મબન્ધો પ્રશંસસિ ।
વાચ્યાવાચ્યં ન જાનીષે નૂનં મામવમન્યસે ॥
વિરાટ ઉવાચ ।

સમં ષણ્ડેન મે પુત્રં બ્રહ્મબન્ધો પ્રશંસસિ ।
વાચ્યાવાચ્યં ન જાનીષે નૂનં મામવમન્યસે ॥

પુમાંસો બહવો દૃષ્ટાઃ સૂતાશ્ચ બહવો મયા ।
વિક્રમ્ય યન્તા યોદ્ધા ચ ન મે દૃષ્ટઃ કદાચન ॥

વિપ્રિયં ન ચરેદ્રાજ્ઞામનુકૂલં પ્રિયં વદેત્ ।
આચરન્વિપ્રિયં રાજ્ઞાં ન જાતુ સુખમેધતે ॥

વયસ્યત્વાત્તુ તે સર્વમપરાધમિમં ક્ષમે ।
નેદૃશીં પ્રવદર્વાચં યદિ જીવિતુમિચ્છસિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતોઽબ્રવીત્પુનઃ કઙ્કઃ પ્રહસ્ય કુરુવર્ધનઃ ।
બૃહન્નલાયા સજેન્દ્ર ધુષ્યતાં નગરે જયઃ ॥

ઉત્તરેણ તુ સારથ્યં કૃતં નૂનં ભવિષ્યતિ । નિમિત્તં કિઞ્ચિદુત્પન્નં તર્કશ્ચાપિ દૃઢો મમ ।
યતો જાનામિ રાજેન્દ્ર નાન્યથા તદ્ભવિષ્યતિ ॥

કુરવોઽપિ મહાવીર્યા દેવૈરપિ સુદુર્જયાઃ ।
સસોમવરુણાદિત્યૈઃ સયક્ષેશહુતાશનૈઃ ॥

યત્ર શાન્તનવો ભીષ્મો દ્રોણકર્ણૌ સુદુર્જયૌ ।
અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ચ સોમદત્તો જયદ્રથઃ ॥

ભૂરિશ્રવાઃ શલો ભૂરિર્જલસન્ધિશ્ચ વીર્યવાન્ ।
દુર્યોધનો દુષ્પ્રસહો દુઃશાસનવિવિંશતી ॥

વૃષસેનોઽશ્વવેગશ્ચ વાયુવેગસુવર્ચસૌ ।
બાહ્લીકઃ શૂરસેનશ્ચ યુયુત્સુશ્ચ પરન્તપઃ ॥

સૌબલઃ શકુનિશ્ચૈવ દ્યુમત્સેનશ્ચ સાલ્વરાટ્ ।
અન્યે ચ બહવઃ શૂરા નાનાજનપદેશ્વરાઃ ॥

કૃપેણાચાર્યમુખ્યેન સહિતાઃ કુરવો નૃપાઃ । સઞ્જકાર્મુકનિસ્ત્રિંશા રથિનો રથયૂથપાઃ ।
અન્યે ચૈવ મહાવીર્યા રાજપુત્રા મહારથાઃ ॥

મરુદ્ગણૈઃ પરિવૃતઃ સાક્ષાદપિ પુરન્દરઃ ।
તદ્બલં ન જયેત્ક્રુદ્ધો ભીષ્મદ્રોણાદિભિર્વૃતમ્ ॥

કસ્તદ્બૃહન્નલાદન્યો મનુષ્યઃ પ્રતિયોત્સ્યતિ ।
યસ્ય બાહુબલે તુલ્યો ન ભવિષ્યતિ કશ્ચન ॥

અતીવ સમરં દૃષ્ટ્વા હર્ષો યસ્યાભિવર્ધતે ।
કિમેવં પુરુષો લોકો દિવિ વા ભુવિ વિદ્યતે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તેન સન્ક્ષુભિતો રાજા દીર્યમાણેન ચેતસા ।
અબ્રવીદ્વચનં ક્રૂરમજાનન્વૈ યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

કઙ્ખ મા બ્રૂહિ મે વાક્યં પ્રતિકૂલં દ્વિજોત્તમ ।
બહુશઃ પ્રતિષિદ્ધસ્ત્વં ન ચ વાચં નિયચ્છસિ ॥

નિયન્તા ચેન્ન વિદ્યેત ન કશ્ચિદ્ધર્મમાચરેત્ ।
ઇતિ પ્રક્ષુભિતો રાજા સોઽક્ષેણાભ્યહનદ્ભૃશમ્ ॥

તસ્ય તક્ષકભોગાભં બાહુમુત્ક્ષિપ્ય દક્ષિણમ્ ।
વિરાટઃ પ્રાહનત્ક્રુદ્ધઃ કર્ણમાશ્રિત્ય દક્ષિણમ્ ॥

મુખે યુધિષ્ઠિરં કોપાન્મૈવમિત્યવભર્ત્સયન્ ।
બલવત્પ્રતિવિદ્ધસ્ય નસ્તઃ શોણિતમાસ્રવત્ ॥

અક્ષેણાભિહતો રાજા વિરાટેન યુધિષ્ઠિરઃ ।
તૂષ્ણીમાસીન્મહાબાહુઃ કૃષ્ણાં પશ્યન્સુદુઃખિતામ્ ॥

તસ્ય રક્તોત્પલનિભં શિરસઃ શોણિતં તદા ।
પ્રાવર્તત મહાબાહોરભિઘાતાન્મહાત્મનઃ ॥

તદપ્રાપ્તં મહીં પાર્થઃ પાણિભ્યાં સમધારયત્ ।
અવૈક્ષત ચ ધર્માત્મા દ્રૌપદીં પાર્શ્વતઃ સ્થિતામ્ ॥

સા વેદનામભિજ્ઞાય ભર્તુશ્ચિત્તવશાનુગા ।
સા વિષણ્ણા ચ ભીતા ચ ક્રુદ્ધા ચ દ્રુપદાત્મજા ॥

બાષ્પં નિયમ્ય કૃચ્છ્રેણ ભર્તુર્નિઃશ્રેયસૈષિણી ।
ઉત્તરીયેણ સૂક્ષ્મેણ તૂર્ણં જગ્રાહ શોણિતમ્ ॥

નિગૃહ્ય રક્તં વસ્ત્રેણ સૈરન્ધ્રી દુઃખમોહિતા । સૌવર્ણં ગૃહ્ય ભૃઙ્ગારં શોણિતં તદપામૃજત્ ।
યુધિષ્ઠિરસ્ય રાજેન્દ્ર દ્રુપદેન્દ્રસુતા તદા ॥
વિરાટ ઉવાચ ।

સૈરન્ધ્રિ કિમિદં રક્તમુત્તરીયેણ ગૃહ્યતે ।
કોત્ર હેતુર્વિશાલાક્ષિ તન્મપ્રાચક્ષ્વ તત્વતઃ ॥
સૈરન્ધ્ર્યુવાચ ।

રક્તબિન્દનિ યાવન્તિ કઙ્કસ્ય ધરણીતલે ।
તાવદ્વર્ષાણિ રાષ્ટ્રે તે અનાવૃષ્ટિર્ભવિષ્યતિ ॥

એતન્નિમિત્તં માત્સ્યેન્દ્ર કઙ્કસ્ય રુધિરં મયા ।
ગૃહીતમુત્તરીયેણ વિનાશો મા ભવેત્તવ ॥

યતીશં યો વિહન્યેત તસ્યાયુર્વિનશિષ્યતિ ।
યો યતીશં નિયમ્યેત સહસ્રં યાતના યમે ॥

યતૌ રક્તં દર્શયતિ યાવત્પાંસુરગૃહ્યત ।
તાવન્તઃ પિતૃલોકસ્થાઃ પિતરઃ પ્રપતન્ત્યધઃ ॥

ઇતિ જ્ઞાત્વા વિરાટેન્દ્ર ધૃતં રક્તં ચ વાસસા ।
મયા તવ હિતાર્થાય ત્વયિ પ્રણયકારણાત્ ॥