મહાભારત · અધ્યાય 4.7

સ રાજધાનીં સમ્પ્રાપ્ય પાર્થિવોઽર્જુનમબ્રવીત્ । ઇમાનિ પુરુષવ્યાઘ્ર આયુધાનિ પરન્તપ ।
કસ્મિન્ન્યાસયિતવ્યાનિ ગુપ્તિશ્ચૈષાં કથં ભવેત્ ॥ 1 ॥

સાયુધા હિ વયં તાત પ્રવેક્ષ્યામઃ પુરં યદિ ।
સમુદ્વેગં જનસ્યાસ્ય કરિષ્યામો ન સંશયઃ ॥ 2 ॥

ગાણ્ડીવં હિ નરવ્યાઘ્ર ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ।
કથં નાવિષ્કૃતાઃ સ્યામો ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય મારિષ ॥ 3 ॥

યદીદ ॥ ધનુરાદાય ચરેમ સજને પુરે ।
ક્ષિપ્ર નઃ પ્રતિજાનીયુર્મનુષ્યા નાત્ર સંશયઃ ॥ 4 ॥

એકસ્મિન્નપિ વિજ્ઞાતે સમયં નો વ્યતીત્ય ચ ।
ભૂયો દ્વાદશવર્ષાણિ પ્રવિશેમ વનં વયમ્ ॥ 5 ॥

તસ્માત્સર્વાણિ શસ્ત્રાણિ પ્રચ્છાદ્યાન્યત્ર યત્ર વા ।
પ્રવિશેમ પુરશ્રેષ્ઠં તથા સમ્યક્કૃતં ભવેત્ ॥ 6 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અજાતશત્રોર્વચનં શ્રુત્વા ચૈવ મહાયશાઃ ।
ઉવાચ ધર્મપુત્રં તમર્જુનઃ પરવીરહા ॥ 7 ॥

ઇયં વને મનુષ્યેન્દ્ર મહતી દૃશ્યતે શમી ।
ભીમશાખા દુરારોહા શ્મશાનસ્ય સમીપતઃ ॥ 8 ॥

ઉત્પથે ચાપિ જાતેયં મનુષ્યૈર્ન નિષેવ્યતે ।
વિપુલાઽકીર્ણશાખા ચ વાયસૈરુપસેવિતા ॥ 9 ॥

સ્નેહાનુબદ્ધાં પશ્યામિ દુરારોહામિમાં શમીમ્ ॥ 10 ॥

સમીપે ચ શ્મશાનસ્ય ગૃહં નાસ્ય વિશેષતઃ ।
સમાસજ્યાયુધાન્યસ્યાં ગચ્છામો નગરં નૃપ ॥ 11 ॥

ન ચાસ્યાં ચારયિષ્યન્તિ મનુષ્યાઃ પાર્થ કેચન ॥ 12 ॥

ધનુર્ભિઃ પુરુષં કૃત્વા ચર્મકેશાસ્થિસંવૃતમ્ । ઉદ્બન્ધમિવ કૃત્વા ચ ધનુર્જ્યાપાશસંવૃતમ્ ।
અસ્યામાયુધમાસજ્ય ગચ્છામ નગરં વયમ્ ॥ 13 ॥

એવં પરિહરિષ્યન્તિ મનુષ્યા વનચારિણઃ ।
અત્રૈવં નાવબુધ્યન્તે મનુષ્યાઃ કેચિદાયુધમ્ ॥ 14 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા સ રાજાનં ધર્માત્માનં ધનઞ્જયઃ ।
પ્રચક્રમે નિધાનાય શશ્ત્રાણાં ભરતર્ષભ ॥ 15 ॥

તાનિ સર્વાણિ સન્નહ્ય પઞ્ચ પઞ્ચાચલોપમાઃ ।
આયુધાનિ કલાપાંશ્ચ નિસ્ત્રિંશાનતુલપ્રભાન્ ॥ 16 ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા સહદેવમુવાચ હ ।
આરુહ્યેમાં શમીં વીર નિધત્સ્વેહાયુધાનિ નઃ ॥ 17 ॥

ઇતિ સન્દિશ્ય તં પાર્થઃ પુનરેવ ધનઞ્જયમ્ ।
અબ્રવીદાયુધાનીહ નિધાતું ભરતર્ષભઃ ॥ 18 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

યેન દેવાન્મનુષ્યાંશ્ચ પિશાચોરગરાક્ષસાન્ . નિવાતકવચાંશ્ચાપિ પૌલોમાંશ્ચ પરન્તપઃ ।
કાલકેયાંશ્ચ દુર્ધાષાન્સર્વાંશ્ચૈકરથોઽજયત્ ॥ 19 ॥

સ્ફીતાઞ્જનપદાંશ્ચાન્યાનજયત્કુરુનન્દનઃ । તદુદગ્રં મહાઘોરં સપત્નગણમૂદનમ્ ।
અપજ્યમકરોત્પાર્થો ગાણ્ડીવં ચ ભયન્કરમ્ ॥ 20 ॥

યેન વીરઃ કુરુક્ષેત્રમભ્યરક્ષત્પરન્તપઃ ।
જૃમ્ભિતે ચ ધનુઃશ્રેષ્ઠે ન્યાસાર્થં નૃપસત્તમઃ ॥ 21 ॥

ધર્મપુત્રો મહાતેજાઃ સર્વલોકવશન્કરમ્ ।
ભુજઙ્ગભોગસદૃશં મણિકાઞ્ચનભૂષિતમ્ ॥ 22 ॥

વિત્રાસનં દાનવાનાં રાક્ષસાનાં ચ નિત્યશઃ ।
ધનૂરત્નં મહાતેજા જૃમ્ભયામાસ પાણ્ડવઃ ॥ 23 ॥

પાઞ્ચાલાન્યેન સન્ગ્રામે ભીમસેનોઽજયત્પુરા ।
પ્રત્યષેધદ્બહૂનેકઃ સપત્નાંશ્ચાપિ દિગ્જયે ॥ 24 ॥

નિશમ્ય યસ્ય વિષ્કારં વિદ્રવન્તિ રણે પરે ।
પર્વતસ્યેવ દીર્ણસ્ય વિસ્ફોટમશનેરિવ ॥ 25 ॥

સૈન્ધવં યેન રાજાનં જિત્વા ક્રુદ્ધઃ પરામૃશત્ ।
યેન ક્રોધવશાઞ્જઘ્ને પર્વતે ગન્ધમાદને ॥ 26 ॥

દિવ્યં સૌગન્ધિકં પુષ્પં યેનાજૈષીત્સ પાણ્ડવઃ ।
ત્રિગર્તાન્યેન સન્ગ્રામે જિત્વા ત્રૈગર્તમાનયત્ ॥ 27 ॥

ઇન્દ્રાશનિસમસ્પર્શં વજ્રહાટકભૂષિતમ્ ।
જ્યાપાશં ધનુષસ્તસ્ય ભીમસેનોઽવતારયત્ ॥ 28 ॥

નકુલં પુનરાહૂય ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
ઉવાચ યેન સન્ગ્રામે સર્વશત્રૂઞ્જિઘાંસસિ ॥ 29 ॥

સુરાષ્ટ્રાઞ્જિતવાન્યેન શાર્ઙ્ગગાણ્ડીવસન્નિભમ્ ।
સુવર્ણવિકૃતં સારમિન્દ્રાયુધનિભં વરમ્ ॥ 30 ॥

તવાનુરૂપં સુકૃતં ચાપમેતદલઙ્કૃતમ્ ।
તદ્વ્યંસયિત્વા જ્યાપાશં નિધાતું ધનુરાહર ॥ 31 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અજયત્પશ્ચિમામાશાં ધનુષા યેન પાણ્ડવઃ ।
માદ્રીપુત્રો મહાબાહુસ્તામ્રાસ્યો મિતભાષિતા ॥ 32 ॥

તસ્ય મૌર્વીમપાકર્ષચ્છૂરઃ સન્ક્રન્દનો યુધિ ।
કુલે નાસ્તિ સમો રૂપે યસ્યેતિ નકુલઃ સ્મૃતઃ ॥ 33 ॥

સહદેવં ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય પુનર્ધર્મસુતોઽબ્રવીત્ ।
કલિઙ્ગાન્દ્રાક્ષિણાત્યાંશ્ચ માગધાંશ્ચાજિશોભનઃ ॥ 34 ॥

યેનૈવ શત્રૂન્સમરે અધાક્ષીરરિમર્દન ।
તત્સ્રંસયિત્વા જ્યાપાશં નિધાતું ધનુરાહર ॥ 35 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

દક્ષિણાં દક્ષિણાચારો દિશં યેનાજયત્પ્રભુઃ ।
અપજ્યમકરોદ્વીરઃ સહદેવસ્તદાયુધમ્ ॥ 36 ॥

દીપ્તાન્ખણ્ડાંશ્ચ સુદૃઢાન્સુતીક્ષ્ણાન્કનકત્સરૂન્ . વિવિધાન્ક્ષુરનારાચાન્નિસ્ત્રિંશાંશ્ચ શરાનપિ ।
આયુધાનિ કલાપાંશ્ચ ગદાશ્ચ નિદધુઃ સહ ॥ 37 ॥

અથાબ્રવીદ્ધર્મરાજઃ સહદેવં પરન્તપઃ ।
આરુહ્યેમાં શમીં વીર નિધત્સ્વેહાયુધાનિ નઃ ॥ 38 ॥

ઇદં ગોમૃગમભ્યાશે ગતસત્વમચેતનમ્ ।
એતદુત્કૃત્ય વૈ વીર ધનૂમ્પિ પરિવેષ્ટય ॥ 39 ॥

એવમુક્તો મહાબાહુઃ સહદેવો યથોક્તવત્ ।
શમીમારુહ્ય ત્વરિતો ધનૂમ્પિ પરિવેષ્ટયત્ ॥ 40 ॥

શીતવાતાતપભયાદ્વર્પત્રાણાય દુર્જયઃ । તાનિ વીરો યથા જાનન્નિરાવાધાનિ સર્વશઃ ।
પુનઃ પુનઃ સુસંવેષ્ટ્ય કૃત્વા સુકૃતમાવરમ્ ॥ 41 ॥

યત્ર ચાપશ્યત સ વૈ તિરોવર્પાણિ વર્પતિ ।
તત્ર તાનિ દૃઢૈઃ પાશૈઃ સુગાઢં પર્યવન્ધત ॥ 42 ॥

તતઃ પરમદૂરસ્થમુઞ્છવૃત્તિકલેવરમ્ ।
પ્રાયોપવેશનાચ્છુષ્કં સ્નાયુચર્માસ્થિસંયુતમ્ ॥ 43 ॥

તચ્ચાનીય ધનુર્મધ્યે નિબબન્ધુ પાણ્ડવાઃ ।
ઉપાયકુશલાઃ સર્વે પ્રણદન્તઃ સમબ્રુવન્ ॥ 44 ॥

અસ્ય બદ્ધસ્ય દૌર્ગન્ધ્યાન્મનુષ્યા વનચારિણઃ ।
દૂરાત્પરિહરિષ્યન્તિ સશવેયં શમી ઇતિ ॥ 45 ॥

અથાબ્રવીન્મહારાજો ધર્માત્મા સ યુધિષ્ઠિરઃ ।
રઞ્જુભિઃ સુકૃતં પ્રાજ્ઞ વિનિર્વધ્નીહિ પાણ્ડવ ॥ 46 ॥

યાનિ ચાત્ર વિશાલાનિ રૂઢમૂલાનિ મન્યસે ।
તેપામુપરિ બધ્નીહિ ઇદં વિપ્રકલવરમ્ ॥ 47 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તચ્છ્રુત્વા સહદેવસ્તુ પર્યબધ્નત તચ્છવમ્ ॥ 48 ॥

યુધિષ્ઠિરઃ શુચિર્ભૂત્વા મનસાઽભિપ્રણમ્ય ચ ।
બ્રહ્માણામિન્દ્રં વરદં કુબેરં વરુણાનિલૌ ॥ 49 ॥

રુદ્રં યમં ચ વિષ્ણું ચ સોમાર્કૌ ધર્મમેવ ચ . પૃથિવીમન્તરિક્ષં ચ દિશશ્ચોપદિશસ્તથા ।
વસૂશ્ચં મરુતશ્ચૈવ જ્વલનં ચાતિતેજસમ્ ॥ 50 ॥

દિવાચરા રાત્રિચરાણિ વાઽપિ યાનીહ ભૂતાન્યનુકીર્તિતાનિ ।
તેભ્યો નમસ્કૃત્ય ચ સુવ્રતેભ્યઃ પ્રણમ્ય તેપાં શરણં ગતોઽહમ્ ॥ 51 ॥

સર્વાયુધાનીહ મહાબલાનિ ન્યાસં મહાદેવસમીપતો વૈ ।
ન્યસ્યામ્યહં વાયુસમીપતશ્ચ વનસ્પતીનાં ચ સપર્વતાનામ્ ॥ 52 ॥

એષ ન્યાસો મયા દત્તઃ સોમમૂર્યાનિલાન્તિકે ।
મમ પાર્થસ્ય વા દેયં પૂર્ણે વર્ષે ત્રયોદશે ॥ 53 ॥

નેદં ભીમે પ્રદાતવ્યમયં ક્રુદ્ધો વૃકોદરઃ । આમર્ષાન્નિત્યસન્ક્રુદ્ધો ધૃતરાષ્ટ્રસુતાન્પ્રતિ ।
અપૂર્ણકાલે પ્રહરેત્ક્રોધસઞ્જાતમત્સરઃ ॥ 54 ॥

પુનઃ પ્રવેશો નઃ સ્યાત્તુ વનવાસાય સર્વદા ।
સમયે પરિપૂર્ણે તુ ધાર્તરાષ્ટ્રાન્નિહન્મહે ॥ 55 ॥

એષ ચાર્થશ્ચ ધર્મશ્ચ કામઃ કીર્તિરલં યશઃ ।
મદાયત્તમિદં સર્વં જીવિતં ચ ન સંશયઃ ॥ 56 ॥

વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

દૈવતેભ્યો નમસ્કૃત્ય શમીં કૃત્વા પ્રદક્ષિણમ્ ।
નગરં ગન્તુમાયાતાઃ સર્વે તે ભ્રાતરઃ સહ ॥ 57 ॥

આગોપાલાવિપાલેભ્યઃ કર્ષકેભ્યઃ પરન્તપ ।
આજગ્મુર્નગરાભ્યાશં દર્શયન્તઃ પુનઃ પુનઃ ॥ 58 ॥

અશીતિશતવર્પેયં માતાઽસ્માકમિહાન્તિકે . બહુકાલપરીણામા મૃત્યોસ્તુ વશમેયુપી ।
ન ચાગ્નિસંસ્કારમિયં પ્રાપિતા કુલધર્મતઃ ॥ 59 ॥

યઃ સમાસાદ્યતે કશ્ચિત્તસ્મિન્દેશે યદૃચ્છયા ।
તમેવમૃચુર્ધર્મજ્ઞાઃ કુલધર્મો ન ઈદૃશઃ ॥ 60 ॥

વિશ્રાવયન્તસ્તે હૃષ્ટા દિશઃ સર્વા વ્યનાદયન્ ।
સ્વર્ગતેયમિહાસ્માકં જનની શોકવિહ્વલા ॥ 61 ॥

વને વિચરમાણાનાં લુબ્ધાનાં વનચારિણામ્ ।
કુલધર્મોઽયમસ્માકં પૂર્વૈરાચરિતઃ પુરા ॥ 62 ॥

એવં તે સુકૃતં કૃત્વા સમન્તાદવઘુષ્ય ચ ।
ભીમસેનોઽર્જુનશ્ચૈવ માદ્રીપુત્રાવુભાવપિ ॥ 63 ॥

યુધિષ્ઠિરશ્ચ કૃષ્ણા ચ રાજપત્ની સુમધ્યમા ।
તતો યથાસમાજ્ઞપ્તં નગરં પ્રાવિશંસ્તદા ॥ 64 ॥

મત્સ્યરાજ્ઞો વિરાટસ્ય સમીપં વસ્તુમઞ્જસા ।
અજ્ઞાતચર્યાં ચરિતું વર્ષં રાષ્ટ્રે ત્રયોદશમ્ ॥ 65 ॥

અતશ્છન્નાનિ નામાનિ ચકારૈષાં યુધિષ્ઠિરઃ . જયો જયેશો વિજયો જયત્સેનો જયદ્બલઃ ।

આપત્સુ નામભિસ્ત્વેતૈઃ સમાહ્વામઃ પરસ્પરમ્ ॥ 66 ॥ તતો યથાપ્રતિજ્ઞાભિઃ પ્રાવિશન્નગરં મહત્ ।

અજ્ઞાતચર્યાં વત્સ્યન્તો રાષ્ટ્રે વર્ષં ત્રયોદશમ્ ॥ 67 ॥