મહાભારત · અધ્યાય 4.61

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર મહાવીર્યપરાક્રમઃ । આજગામ મહાબાહુઃ કૃપઃ શસ્ત્રભૃતાંવરઃ ।
અર્જુનં પ્રતિયોદ્ધું વૈ યુદ્ધકામો મહારથઃ ।

અથં દ્રૌણે રથં ત્યક્ત્વા કૃપસ્ય રથમુત્તમમ્ ।
આજગામાર્જુનસ્તૂર્ણં સૂર્યવૈશ્વાનરપ્રભમ્ ॥

તૌ વીર સૂર્યસન્કાશૌ યોત્સ્યમાનૌ મહારથૌ ।
વાષિકાવિવ જીમૂતૌ વ્યરોચેતાં વ્યવસ્થિતૌ ॥

શ્રગૃહ્ય ગાણ્ડિવં લોકે વિશ્રુતં પુનરર્જુનઃ ।
અભ્યયાદ્ભરતશ્રેષ્ઠો વિનિઘ્નઞ્શરમાલયા ॥

કૃપશ્ચ ધનુરાદાય તથૈવાર્જુનમભ્યગામ્ ॥

પ્રગૃહ્ય બલવચ્ચાપં નારાચાન્રક્તભોજનાન્ ।
કૃપઃ પાર્થાય ચિક્ષેપ શન્તશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

જીમૂત ઇવ ધર્માન્તે શરવર્પં વિમુઞ્ચતિ ।
નન્દયન્સુહૃદઃ સર્વાન્પ્રત્યયુધ્યત ફલ્ગુનમ્ ॥

વિકૃષ્ય બલવચ્ચાપં પાણ્ડવોઽમિતવિક્રમઃ ।
ચચાર સમરે પાર્થશ્ચિત્રમાર્ગાન્વિદર્શયન્ ॥

સર્વાશ્ચૈવ દિશો બાણૈઃ પ્રદિશશ્ચ મહાબલઃ ।
એકચ્છાયમિવાકાશં સર્વતઃ કૃતવાન્પ્રભુઃ ॥

પ્રાચ્છાદયદમેયાત્મા પાર્થઃ શરશતૈઃ કૃપમ્ ।
ઉદ્ગતઃ સમરે મેઘો ધારાભિરિવ પર્વતમ્ ॥

સ શરૈરર્પિતઃ ઋદ્ધઃ શિતૈરગ્નિશિખોપમૈઃ ।
કૃપો બભૂવ સમરે વિધૂમોઽગ્નિરિવ જ્વલમ્મ્ ॥

તતઃ શરસહસ્રેણ પાર્થમપ્રતિમૌજસમ્ ।
અર્દયિત્વા મહાબાહુર્નનાદ સમરે કૃપઃ ॥

તતઃ કનકપુઙ્ખેન શરેણ નતપર્વણા ।
બિભેદ સમરે પાર્થઃ કૃપસ્ય ધ્વજમુત્તમમ્ ॥

તતઃ પશ્ચાન્મહાતેજા નારાચાન્સૂર્યસન્નિભાન્ ।
જગ્રાહ સમરે પાર્થો ભૂયો બહુશિલીમુખાન્ ॥

તૈસ્તદાતીં મહાબાહુઃ કૃપસ્ય રથરક્ષિણઃ ।
જઘાન ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠો યુધ્યમાનાન્મહારથાન્ ॥

ચન્દ્રકેતુઃ સુકેતુશ્ચ ચિત્રાશ્વો મણિમાંસ્તદ ।
મુઞ્જમૌલિશ્ચ વિક્રાન્તો હેમવર્ણો ભયાવહઃ ॥

સુરથોઽતિરથશ્ચૈવ સુપેણોઽરિષ્ટ એવ ચ ।
નૃકેતુશ્ચ સહાનીકાસ્તે નિષેદુર્ગતાસવઃ ॥

તાન્નિહત્ય તતઃ પાર્થો નિમેપાદિવ ભારત ।
પુનરન્યાન્સમાધત્ત ત્રયોદશ શિલીમુખાન્ ॥

અથાસ્ય યુગમેકેન ચતુર્ભિશ્ચતુરો હયાન્ ।
ષષ્ઠેન તુ શિરઃ સઙ્ખ્યે કૃપસ્ય રથસારથેઃ ॥

ત્રિભિસ્ત્રિવેણું બલવાન્દ્વાભ્યામક્ષં મહાબલઃ ।
દ્વાદશેન તુ ભલ્લેન કૃપસ્ય સશરં ધનુઃ ॥

છિત્ત્વા વજ્રનિકાશેન ફલ્ગુનઃ પ્રહસન્નિવ ।
ત્રયોદશેનેન્દ્રસમઃ પ્રત્યવિધ્યત્સ્તનાન્તરે ॥

સ છિન્નધન્વા વિરથો હતાશ્વો હતસારથિઃ . અથ શક્તિં પરામૃશ્ય સૂર્યવૈશ્વાનરપ્રભામ્ ।
ચિક્ષેપ સહસા ક્રુદ્ધઃ પાર્થાયાદ્ભુતકર્મણે ॥

તામર્જુનસ્તથારૂપાં શક્તિં હેમપરિષ્કૃતામ્ ।
રુરોધ સાયકૈસ્તીક્ષ્ણૈરર્ધચન્દ્રમુખૈશ્ચ તામ્ ॥

આપતન્તીં મહોલ્કાભાં ચિચ્છેદ દશભિઃ શરૈઃ ।
સાપતદ્દશધા ભૂમૌ પાર્થેન નિહતા શરૈઃ ॥

શક્ત્યાં તુ વિનિકૃત્તાયાં વિરથઃ શરપીડિતઃ । ગદાપાણિરવપ્લુત્ય રથાત્તૂર્ણમમિત્રહા ।
ગદાં ચિક્ષેપ સહસા પાર્થાયામિતતેજસે ॥

સા ચ મુક્તા ગદા ગુર્વી રૂપેણાસ્ય પરિષ્કૃતા ।
અર્જુનસ્ય શરૈર્નુન્ના પ્રતિમાર્ગં જગામ સા ॥

અથ ખઙ્ગં સમુદ્ધૃત્ય શતચન્દ્રં ચ ભાનુમત્ ।
ઇયેષ પાણ્ડવં હન્તું કૃપો લઘુપરાક્રમઃ ॥

સ શરદ્વત્સુતસ્તૂર્ણં મહાચાર્યઃ સુશિક્ષિતઃ ।
ખેચરેવ ચચારકૈઃ ક્રમાચ્ચર્માસિધૃગ્ભુવિ ॥

તતઃ ક્ષુરપ્રૈઃ કૌન્તેયો દશભિઃ ખઙ્ગચર્મણી ।
નિમેષાદિવ ચિચ્છેદ તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

વિષણ્ણવદમસ્તત્ર વિનાશાત્ખઙ્ગચર્મણોઃ ।
દન્તૈર્દન્તચ્છદાન્દષ્ટ્વા ચુકોપ હૃદિ દીર્ઘવત્ ॥

ભવત્વિતિ પુનશ્ચોક્ત્વા યુદ્ધાપગમનોદ્યતઃ । અશ્વત્થામ્નસ્તુ સ રથં કૃપઃ સમભિપુપ્લુવે ।
સ્વસ્રીયસ્ય મહાતેજા જગ્રાહ ચ ધનુઃ પુનઃ ॥

એતસ્મિન્નન્તરે ક્રુદ્ધો ભીષ્મો દ્રોણમથાબ્રવીત્ ।
દૃષ્ટ્વા કૃપં ફલ્ગુનેન પીડિતં ચોર્જિતં ચ તમ્ ॥

એકૈકમસ્માન્સન્ગ્રામે પરાજયતિ ફલ્ગુનઃ । અહં દ્રોણશ્ચ કર્ણશ્ચ દ્રૌણિર્ગૌતમ એવ ચ ।
અન્યે ચ બહવઃ શૂરા વયં જેષ્યામ વાસવિમ્ ॥

સમાગમ્ય તતઃ સર્વે ભીષ્મદ્રોણમુખા રથાઃ ।
અર્જુનં સહસા યુક્તાઃ પ્રત્યયુધ્યન્ત ભારત ॥

સ સાયકમયૈર્જાલૈઃ સર્વતસ્તાન્મહારથાન્ ।
પ્રાચ્છાદયચ્છરૌઘૈસ્તાન્નીહાર ઇવ પર્વતાન્ ॥

નદદ્ભિશ્ચ મહાનાગૈર્હેષમાણૈશ્ચ વાજિભિઃ ।
ભેરીશઙ્ખનિનાદૈશ્ચ સ શબ્દસ્તુમુલોઽભવત્ ॥

નાગાશ્વકાયાન્નિર્ભિદ્ય લૌહાનિ કવચાનિ ચ ।
પાર્થસ્ય શરવર્ષાણિ ન્યપતઞ્શતશઃ ક્ષિતૌ ॥

ત્વરમાણઃ શરાનસ્યન્પાણ્ડવસ્તુ પ્રકાશતે ।
મધ્યન્દિનગતોઽર્ચિષ્માઞ્છરદીવ દિવાકરઃ ॥

અવિષહ્ય શરાન્સર્વે પાર્થચાપચ્યુપાન્રણે । ઉદક્પ્રયાન્તિ વિધ્વસ્તા રથેભ્યો રથિનસ્તદા ।
સાદિનશ્ચાશ્વપૃષ્ઠેભ્યો ભૂમૌ ચાપિ પદાતયઃ ॥

શરૈસ્તુ તાડ્યમાનાનાં કવચાનાં મહાત્મનામ્ ।
તામ્રરાજતલૌહાનાં પ્રાદુરાસીન્મહાસ્વનઃ ॥

છન્નમાયોધનં જજ્ઞે શરીરૈર્ગતચેતસામ્ ।
શ્રાન્ત્યા ગલિતશસ્ત્રાણાં પતતામશ્વસાદિનામ્ ॥

શૂન્યાન્કુર્વન્રથોપસ્થાન્માનવૈરાસ્તૃણોન્મહીમ્ ।
પ્રનૃત્યન્નિવ સન્ગ્રામે ચાપહસ્તે ધનઞ્જયઃ ॥

શિરાંસ્યપાતયત્સઙ્ખ્યે ક્ષત્રિયાણાં નરર્ષભઃ । શ્રુત્વા ગાણ્ડીવનિર્ઘોષં વિષ્ણૂજિતમિવાશને ।
ત્રસ્તાનિ સર્વસૈન્યાનિ વ્યલીયન્ત ચ ભાગશ ॥

કુણ્ડલોષ્ણીષધારીણિ જાતરૂપસ્રજાનિ ચ ।
પતિતાનિ સ્મ દૃશ્યન્તે શિરાંસિ કરણમૂર્ધનિ ॥

વિશિખોન્મથિતૈર્ગાત્રૈર્બાહુભિશ્ચ સકાર્મુકૈઃ ।
સહસ્તાભરણૈશ્ચાન્યૈઃ પ્રચ્છન્ના ભાતિ મેદિની ॥

શિરસાં પાત્યમાનાનાં સમરે નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
અશ્મવૃષ્ટિરિવાકાશાદભવદ્ભરતર્ષભ ॥

દર્શયિત્વા તદાઽત્માનં રૌદ્રં રૌદ્રપરાક્રમઃ ।
જઘાન સમરે શૂરાઞ્છતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

તથાવરુદ્ધશ્ચારણ્યે દશવર્ષાણિ ત્રીણિ ચ ।
ક્રોધાગ્નિમુત્સસર્જાજૌ ધાર્તરાષ્ટ્રેષુ પાણ્ડવઃ ॥

તસ્ય તદ્દહતઃ સૈન્યં દૃષ્ટ્વા ચાસ્ય પરાક્રમમ્ ।
સર્વે શાન્તિપરા યોધા ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય ભારત ॥

યથા નલવનં નાગઃ પ્રભિન્નઃ ષષ્ટિહાયનઃ ।
એવં સર્વાનપામૃદ્રાદર્જુનઃ શસ્ત્રતેજસા ॥

વિદ્રાવ્ય ચ તતઃ સૈન્યં ત્રાસયિત્વા મહારથાન્ ।
અર્જુનો જયતાંશ્રેષ્ઠઃ પર્યાવર્તત ભારત ॥

તસ્ય માર્ગાન્વિચરતો નિઘ્નતશ્ચ રણાજિરે ।
પ્રાવર્તત નદી ઘોરા શોણિતાન્ત્રતરઙ્ગિણી ॥

અસ્થિશૈવાલસમ્બાધાં સન્ગ્રામે પાર્થનિર્મિતામ્ ।
શરચાપપ્લવાં ઘોરાં માંસશોણિતકર્દમામ્ ॥

રથોડુપાં ચાન્ત્રસર્પાં કેશશૈવાલશાડ્વલામ્ ।
કરવાલાસિપાઠીનાં ચામરોષ્ણીષફેનિલામ્ ॥

અશ્વગ્રીવામહાવર્તાં કબન્ધજલમાનુષામ્ ।
કાકકઙ્કરુતાં તીવ્રાં સારસક્રૌઞ્ચનાદિતામ્ ॥

સિંહનાદમહાનાદાં શઙ્ખસ્વનમહાસ્વનામ્ ।
વીરોત્તમાઙ્ગપદ્માઢ્યાં શરચાપમહાનલામ્ ॥

પદાતિમત્સ્યકલુષાં ગજશીર્ષકકચ્છપામ્ ।
ગોમાયુગસન્ઘુષ્ટાં માંસમઞ્જાભિકર્દમામ્ ॥

પ્રાવર્તયન્નદીં ઘોરાં પિશાચગણસેવિતામ્ ।
અપારામનિવાસાં ચ રક્તોદાં સર્વતો વૃતામ્ ॥

અભીક્ષ્ણમકરોત્પાર્થો નદીમુત્તમશોણિતામ્ ।
ગજવર્મમહાદ્વીપામશ્વદેહમહાશિલામ્ ॥

પદાતિદેહસન્ઘાટાં રથાવલિમહાતરુમ્ ।
કેશશાદ્વલસઞ્છન્નાં સુતરાં ભીતિદાં નૃણામ્ ॥

અગાધરક્તોદવહાં યમસાગરગામિનીમ્ । દુસ્તરાં ભીરુમર્ત્યાનાં શૂરાણાં સુતરાં નૃપ ।
પ્રાવર્તયન્નદીમેવં ભીષણાં પાકશાસનિઃ ॥

તસ્યાદદાનસ્ય શરાન્સન્દધાનસ્ય મુઞ્ચતઃ ।
વિકર્ષતશ્ચ ગાણ્ડીવં ન કિઞ્ચિદ્દદૃશેઽન્તરમ્ ॥