મહાભારત · અધ્યાય 4.57

અશ્વત્થામા તતસ્તત્ર કર્ણં સમ્પ્રેક્ષ્ય વીર્યવાન્ ।
ઉવાચ સ્મયમાનોઽસૌ સૂતપુત્રમરિન્દમમ્ ॥

કર્ણ યસ્ત્વં સભામધ્યે બહ્વબદ્ધં વિકત્થસે ।
ન મે યુધિ સમોઽસ્તીતિ તદિદં પ્રત્યુપસ્થિતમ્ ॥

એષોઽન્તક ઇવ ક્રુદ્ધઃ સર્વભૂતાવમર્દનઃ ।
સન્ગ્રામશિરસો મધ્યે દૃમ્ભતે કેસરી યથા ॥

શૂરોસિ યદિ સન્ગ્રામે દર્શયસ્વ સભાં વિના ॥

યદ્યશક્તોસિ સન્ગ્રામે પાર્થેનાદ્ભુતકર્મણા । પુનરેવ સભાં ગત્વા ધાર્તરાષ્ટ્રેણ ધીમતા ।
માતુલં પરિગૃહ્યાશુ મન્ત્રયસ્વ યથાસુખમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તથા કર્ણઃ ક્રોધાદુદ્્વૃત્ય લોચને ।
દ્રોણપુત્રમિદં વાક્યમુવાચ કુરુસન્નિધૌ ॥

નાહં બિભેમિ બીભત્સોર્ન કૃષ્ણાદ્દેવકીસુતાત્ ।
પાણ્ડવેભ્યોપિ સર્વેભ્યઃ ક્ષત્રધર્મમનુવ્રતઃ ॥

સત્વાધિકાનાં પુંસાં તુ ધનુર્વેદોપજીવિનામ્ ।
ગર્જતાં જાયતે દર્પઃ સ્વરશ્ચ ન વિષીદતિ ॥

પશ્યત્વાચાર્યપુત્રો મામર્જુનેનાતિરંહસા ।
યુધ્યમાનં સુસંયુક્તં જયો વૈ મય્યવસ્થિતઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતઃ પ્રહસ્ય બીભત્સુઃ કૌન્તેયઃ શ્વેતવાહનઃ ।
દિવ્યમસ્ત્રં વિકુર્વાણઃ પ્રત્યયાદ્રથિસત્તમઃ ॥

મહાત્માનં મન્દબુદ્ધિર્નિશ્વસન્ધૃતરાષ્ટ્રજઃ ।
ઉવાચ સ મહારાજ રાજા દુર્યોધનસ્તદા ॥

ન વિદ્મો હ્યર્જુનં તત્ર વસન્તં મત્સ્યવેશ્મનિ ।
તેનેદં કર્ણ મત્સ્યાનામગ્રહીષ્મ ધનં બહુ ॥

એવં ચેત્તર્હિ ગચ્છામો વિસૃજન્તો ધનં બહુ ।
અયશો નાતિવર્તેત લોકયોરુભયોરપિ ॥

કિં ચ યુદ્ધાત્પરં નાસ્તિ ક્ષત્રિયાણાં સુખાવહમ્ ।
તસ્માત્પાર્થેન સન્ગ્રામં કુર્મહે ન પલાયનમ્ ॥

એતાવદુક્ત્વા રાજા વૈ હ્યભિયાનમિયેષ સઃ । તથા દશસહસ્રાણિ વીરાણાં હિ ધનુષ્મતામ્ ।
અભ્યદ્રવંસ્તદા પાર્થં શલભા ઇવ પાવકમ્ ॥

વર્મિતા વાજિનસ્તત્ર સમ્ભૃતાશ્ચ પદાતિભિઃ . ભીમરૂપાશ્ચ માતઙ્ગાસ્તોમરાઙ્કુશપાણિભિઃ ।

અધિષ્ઠિતાઃ સુસંયત્તૈર્હસ્તિશિક્ષાવિશારદૈઃ ।
અભ્યદ્રવન્સુસન્ક્રુદ્ધાશ્ચાપહસ્તોદ્યતાયુધાઃ ॥

પઞ્ચ ચૈનં રથોદગ્રાસ્ત્વરિતાઃ પર્યવારયન્ ।
દ્રોણો ભીષ્મશ્ચ કર્ણશ્ચ કુરુરાજશ્ચ વીર્યવાન્ ॥

અશ્વત્થામા મહાબાહુર્ધનુર્વેદપરાયણઃ ।
ઇષૂંશ્ચ સમ્યગસ્યન્તો જીમૂતા ઇવ વાર્ષિકાઃ ॥

તે લાભમિવ મન્વાનાઃ પ્રત્યગૃહ્ણન્ધનઞ્જયમ્ ।
શરૌઘાનભિવર્ષન્તો નાદયન્તો દિશો દશ ॥

તતઃ પ્રહસ્ય બીભત્સુઃ કૌન્તેયઃ શ્વેતવાહનઃ ।
દિવ્યમસ્ત્રં પ્રકુર્વાણઃ પ્રત્યયાદ્રથિસત્તમાન્ ॥

યથા રશ્મિભિરાદિત્યઃ પ્રચ્છાદયતિ મેદિનીમ્ ।
તથા ગાણ્ડીવનિર્મુક્તૈઃ શરૈરાચ્છાદયદ્દિશઃ ॥

ન રથાનાં ન ચાશ્વાનાં ન ધ્વજાનાં ન વર્મિણામ્ ।
અતિવિદ્ધૈઃ શિતૈર્બાણૈરાસીદદ્વ્યઙ્ગુલિરન્તરમ્ ॥

દૈવયોગાદ્ધિ પાર્થસ્ય હયાનામુત્તરસ્ય ચ । શિક્ષાબલોપપન્નત્વાદસ્ત્રાણાં વૈ પરિક્રમાત્ ।
ધ્વજગાણ્ડીવયોશ્ચાપિ દૈવ્યા શક્ત્યા ચ માયયા ॥

ઇતસ્તતશ્ચ સંયાને દૂરે વાઽપ્યથવાઽન્તિકે । દુર્ગે વિષમજાતે વા સ્થલે નિમ્ને તથા ક્ષિતૌ ।
ન ચ રુધ્યેદ્ગતિસ્તસ્ય રથસ્ય મનસો યથા ॥

સમરેષુ તુ વિદ્વાંસસ્તસ્ય તાંસ્તાન્પરિક્રમાન્ । વીર્યમત્યદ્ભુતં દૃષ્ટ્વા તથા પાર્થસ્ય તદ્બલમ્ ।
ત્રેસુરેવં પરે ભીતાઃ પરાઙ્મુખરથા અપિ ।

કાલાગ્નિમિવ બીભત્સું નિર્દહન્તમિવ પ્રજાઃ ।
નારયઃ પ્રેક્ષિતું શેકુર્જ્વલન્તમિવ પાવકમ્ ॥

તાનિ ભિન્નાન્યનીકાનિ રેજુરર્જુનમાર્ગણૈઃ ।
તિગ્માંશોશ્ચ ઘનાભ્રાણિ વ્યાપ્તાનીવ ગભસ્તિભિઃ ॥

અશોકાના વનાનીવ સઞ્ચિતૈઃ કુસુમૈઃ શુભૈઃ ।
પાર્થઃ સંરઞ્જયામાસ રુધિરેણાકુલં બલમ્ ॥

સહસ્રશોઽર્જુનશરૈશ્છિન્નાન્યુચ્ચાવચાનિ ચ ।
છત્રાણિ ચ પતાકાશ્ચ ખેઽભ્યુવાહ સદાગતિઃ ॥

યે હ્યર્જુનબલત્રસ્તાઃ પરિપેતુર્દિશો દશ ।
રથાત્તં દેશમુત્સૃજ્ય પાર્થચ્છિન્નયુગા હયાઃ ॥

નિકૃત્તપૂર્વચરણાસ્તે નિપેતુઃ શિતૈઃ શરૈઃ ।
શિરોભિઃ પ્રથમં જગ્મુર્મેદિનીં જઘનૈર્હયાઃ ॥

ચક્ષુર્નાસાવિષાણેષુ દન્તવેષ્ટેષુ ચ દ્વિપાન્ ।
મર્મસ્વન્યેષુ ચાહત્ય તથા નિઘ્નન્ગજોત્તમાઃ ॥

કૌરવાણાં ગજાનાં ચ શરીરૈર્ગતચેતસામ્ ।
ક્ષણેન સંવૃતા ભૂમિર્મેઘૈરિવ નભસ્થલમ્ ॥

અસ્ત્રૈર્દિવ્યૈર્મહાબાહુરર્જુનઃ પ્રહસન્નિવ ।
બડબામુખસમ્ભૂતઃ કાલાગ્નિરિવ સંવૃતઃ ॥

યથા યુગાન્તસમયે સર્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
કાલપક્વમશેષેણ ધક્ષ્યેદુગ્રશિખઃ શિખી ॥

તદ્વત્પાર્થોઽસ્રતેજોભિર્ધનુષો નિસ્વનેન ચ ।
દૈવાદ્વીર્યાચ્ચ બીભત્સુસ્તસ્મિન્દૌર્યોધને બલે ॥

રણે શક્તિમમિત્રાણાં પ્રણીયોપનિનાય સઃ ।
ચેષ્ટાં પ્રાયેણ ભૂતાનાં રાત્રિઃ પ્રાણભૃતામિવ ॥

સોઽતીયાત્સહસા શત્રૂન્સહસા તેઽભિપેદિરે . શીઘ્રાદૂરં દૃઢામોઘમસ્ત્રમસ્યાતિમાનુષમ્ ।
દૃષ્ટ્વા તે કૌરવા ભીતા અતિમાનુષવિક્રમમ્ ॥

ખગપત્રાભિસંવીતૈઃ ખાવિષ્ટૈઃ ખગમૈરિવ ।
અર્જુનસ્ય ખમાવવ્રે લોહિતપ્રાણપૈઃ ખગૈઃ ॥

અર્જુનેન વિનિર્મુક્તાઃ શરા ગાણ્ડીવધન્વના ।
તાર્ક્ષ્યવેગા ઇવાકાશે સસઞ્જુઃ પરમર્મસુ ॥

વર્માણિ સારથિશ્ચૈવ હેમજાલાનિ વાજિનામ્ ।
કિરીટં સૂર્યસન્કાશં વૈયાઘ્રમથ ચર્મ ચ ॥

તતઃ સર્વાણિ ગાત્રાણિ રથસ્ય દ્વિષતાં શરૈઃ ।
નીહારેણેવ ભૂતાનિ છન્નાનીહ ચકાશિરે ॥

સકૃદેવ ન તં શેકુઃ કથમભ્યસિતું પરે ।
અનભ્યસ્તઃ પુનસ્તૈર્હિ રથઃ સોભિપપાત તાન્ ॥

તચ્છરા દ્વિટ્શરીરેષુ યથા ચ ન સસઞ્જિરે ।
દ્વિધાઽનીકેષુ બીભત્સોર્ન સસઞ્જ રથસ્તથા ॥

સ તદ્ધિ ક્ષોભયામાસ વિગાહ્યારિબલં રથી ।
અનન્તવેગો ભુજગઃ ક્રીડન્નિવ મહાર્ણવે ॥

અસ્યતો નિત્યમત્યર્થં સર્વઘોષાધિકસ્તથા ।
સન્નાદઃ શ્રૂયતે ભૂતૈર્ધનુષશ્ચ કિરીટિનઃ ॥

સઞ્ચ્છિન્નાસ્તત્ર માતઙ્ગા બાણૈરલ્પાન્તરાન્તરૈઃ ।
સંસ્યૂતાસ્તત્ર દૃશ્યન્તે મેઘા ઇવ ગભસ્તિભિઃ ॥

દિશોઽનુભ્રમતઃ સર્વા સવ્યદક્ષિણમસ્યતઃ ।
સતતં દૃશ્યતે યુદ્ધે સાયકાસનમણ્ડલમ્ ॥

પતન્ત્યરૂપેષુ યથા ચક્ષૂંષિ ન કદાચન ।
નાલક્ષ્યેષુ શરાઃ પેતુસ્તસ્ય ગાણ્ડીવધન્વનઃ ॥

મહાગજસહસ્રસ્ય યુગપન્મૃદ્ગતો વનમ્ ।
કૌન્તેયરથમાર્ગસ્તુ રણે ઘોરતરોઽભવત્ ॥

નૂનં પાર્થજયૈષિત્વાચ્છક્રઃ સર્વામરૈઃ સહ ।
હન્ત્યસ્માનિતિ મન્યન્તે પાર્થેનૈવાર્દિતાઃ પરે ॥

ઘ્નન્તમત્યર્થમહિતાન્સવ્યસાચિનમાહવે ।
કાલમર્જુનરૂપેણ ગ્રસન્તમિવ ચ પ્રજાઃ ॥

કુરુસેનાશરીરાણિ પાર્થેનાનાહતાન્યપિ ।
પેતુઃ પાર્થહતાનીવ પાર્થકર્માનુદર્શનાત્ ॥

ઓષધીનાં શિરાંસીવ કાલપક્તિસમન્વયાત્ ।
અવનેમુઃ કુરૂણાં હિ શિરાંસ્યર્જુનજાદ્ભયાત્ ॥

ચકાર ચાર્જુનઃ ક્રોધાદ્વિમુખાન્રુષિતાનપિ ॥

અર્જુનેનાપિ ભિન્નાનિ બલાગ્નાણિ પુનઃ ક્વચિત્ ।
ચક્રુર્લોહિતધારાભિર્ધરણીં લોહિતોત્તરામ્ ॥

લોહિતેનાપિ સમ્પૃક્તૈઃ પાંસુભિઃ પવનોદ્ધતૈઃ ।
તેનૈવ ચ સમુદ્ધૂતૈઃ સૂક્ષ્મૈર્લોહિતબિન્દુભિઃ ॥

લોહિતાર્દ્રૈઃ પ્રહરણૈઃ પ્રભગ્ના લોહિતોક્ષિતાઃ ।
લોહિતેષુ નિમગ્નાસ્તે નિહતાશ્ચ કિરીટિના ॥

બભૂવુર્લોહિતાસ્તત્ર ભૃશમાદિત્યરશ્મયઃ ।
આકાશં તત્ક્ષણેનાસીત્સન્ધ્યાભ્રમિવ લોહિતં ॥

અપ્યસ્તં પ્રાપ્ય ચાદિત્યો નિવર્તેત ન પાણ્ડવઃ ।
નિવર્તન્તે ન જિત્વારિં નિત્યજલ્પવિચક્ષણાઃ ॥

તાન્સર્વાન્સમરે શૂરાન્પૌરુષે પર્યવસ્થિતાન્ ।
દિવ્યૈરસ્ત્રૈરમોઘાત્મા સર્વાનાર્ચ્છદ્ધનુર્ધરાન્ ॥

સ તુ દ્રોણં ત્રિસપ્તત્યા નારાચાનાં સમાર્પયત્ ।
અશીત્યા શકુનિં ચૈવ દ્રૌણિમપ્યાશુ સપ્તભિઃ ॥

દુઃસહં દશભિર્બાણૈરર્જુનઃ સમવિધ્યત . દુશ્યાસનં દ્વાદશભિઃ કૃપં શારદ્વતં ત્રિભિઃ ।
ભીષ્મં શાન્તનવં ષષ્ટ્યા પ્રત્યવિધ્યત્સ્તનાન્તરે ॥

સ કર્ણં કર્ણિનાઽવિધ્યત્પીતેન નિશિતેન ચ ।
વાસવિર્દ્વિષતાં મધ્યે વિવ્યાધ પરમેષુણા ॥

સ કર્ણં સતનુત્રાણં નિર્ભિદ્ય નિશિતઃ શરઃ ।
અગચ્છદ્દાનયન્ભૂમિં ચોદિતો દૃઢધન્વના ॥

તતોઽસ્ય વાહાન્વ્યહનચ્ચતુર્ભિશ્ચતુરઃ ક્ષુરૈઃ . સારથેશ્ચ શિરઃ કાયાદપાહરદરિન્દમઃ ।
અર્ધચન્દ્રેણ ચિચ્છેદ ચાપં તસ્ય કરે સ્થિતમ્ ॥

તસ્મિન્વિદ્ધે મહાભાગે કર્ણે સર્વાસ્ત્રપારગે ।
હતાશ્વસૂતે વિરથે તતોઽનીકમભજ્યત ॥