મહાભારત · અધ્યાય 4.58

તત્પ્રભગ્નં બલં સર્વં વિપુલૌઘસ્વનં તથા ।
ભીષ્મમાસાદ્ય સન્તસ્થૌ વેલામિવ મહોદધિઃ ॥

તાનિ સર્વાણિ ગાઙ્ગેયઃ સમાશ્વાસ્ય પરન્તપઃ ।
તતો વ્યૂહ્ય મહાબાહુઃ સમરેષ્વપરાજિતઃ ॥

રથનાગાશ્વકલિકં યુયુજે યુદ્ધકોવિદઃ ।
અભેદ્યં પંરસૈન્યાનાં શૂરૈરપિ સમીક્ષિતમ્ ॥

આચાર્યદુર્યોધનસૂતપુત્રૈઃ કૃપેણ ભીષ્મેણ ચ પાલિતાનિ ।
અવધ્યકલ્પાનિ દુરાસદાનિ રથાશ્વમાતઙ્ગસમાકુલાનિ ચ ॥

તેષામનીકાનિ કિરીટમાલી વ્યૂઢાનિ દૃષ્ટ્વા વિપુલધ્વજાનિ ।
ગાણ્ડીવધન્વા દ્વિષતાં નિહન્તા વૈરાટિમામન્ત્ર્ય તતોઽભ્યુવાચ ॥

સુસન્ગૃહીતૈરથ રશ્મિભિસ્ત્વં હયાન્નિયમ્ય પ્રસમીક્ષ્ય યત્તઃ ।
સમ્પ્રેષયાશુ પ્રતિવીરમેનં વૈકર્તનં યોધયિતું વૃણોમિ ॥

યાં હસ્તિકક્ષ્યાં બહુધા વિચિત્રાં સ્તમ્ભે રથે પશ્યસિ દર્શનીયામ્ ।
વિવર્તમાનાં જ્વલનપ્રકાશાં વૈકર્તનસ્યૈતદનીકમગ્ર્યમ્ ॥

એતેન શીઘ્રં પ્રતિપાદયેમાન્ શ્વેતાન્હયાન્કાઞ્ચનજાલકક્ષ્યાન્ ।
સર્વં જવં તત્ર વિદર્શયિષ્યે હ્યાસાદયૈતદ્રથવીરવૃન્દમ્ ॥

ગજો ગજનેવ હિ યોદ્ધુકામો મયા સદા કાઙ્ક્ષતિ સૂતપુત્રઃ . તમેવ માં પ્રાપય સૂતપુત્રં દુર્યોધનોપાશ્રયજાતદર્પમ્ ।
તં પાતયિષ્યામિ રથસ્ય મધ્યે સહસ્રનેત્રોઽશનિનેવ વૃત્રમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સ તૈર્હયૈર્જાતજવૈર્બૃહદ્ભિઃ પુત્રો વિરાટસ્ય હિરણ્યકક્ષ્યૈ ।
વિધ્વંસયંસ્તદ્રથિનામનીકં તતોઽવહત્પાણ્ડવમાજિમધ્યે ॥

તમાપતન્તં પરમેણ તેજસા સમીક્ષ્ય વૈકર્તનમભ્યરક્ષન્ ।
અભ્યદ્રવંસ્તે રથવીરવૃન્દા વ્યાઘ્રેણ ચાક્રાન્તમિવર્ષભં રણે ॥

ચિત્રાઙ્ગદશ્ચિત્રરથશ્ચ વીરઃ સન્ગ્રામજિદ્દુઃસહચિત્રસેનૌ . વિવિંશતિર્દુર્મુખદુર્જયૌ ચ વિકર્ણદુઃશાસનસૌબલાશ્ચ ।
શોણો નિષેધશ્ચ તમન્વયુસ્તે વૈકર્તનં શીઘ્રતરં યુવાનઃ ॥

પુત્રા યયુસ્તે સહસોદરાશ્ચ વૈકર્તનં પાર્થગતં સમીક્ષ્ય ।
પ્રગૃહ્ય ચાપાનિ મહાબલા રણે ધનઞ્જયં પર્યકિરઞ્શરાર્ચિભિઃ ॥

તેષાં ધનુર્જ્યાકૃતનૈકતન્ત્રીં પ્રાસોપવીણાં શરસઙ્ઘકોણામ્ ।
કરાગ્રયન્ત્રાં સ્થિરચાપદણ્ડાં વીણામુપાવાદયદાશુ પાર્થઃ ॥

તસ્મિંસ્તુ યુદ્ધે તુમુલે પ્રવૃત્તે પાર્થં વિકર્ણોઽતિરથં રથેન ।
વિપાઠવર્ષેણ કુરુપ્રવીરો ભીમેન ભીમાનુજમાસસાદ ॥

તતો વિકર્ણસ્ય ધનુર્વિકૃત્ય જામ્બુનદેનોપહિતં દૃઢજ્યમ્ ।
ન્યપાતયત્તદ્ધ્વજમસ્ય વિદ્ધ્વા છિન્નધ્વજઃ સોઽપ્યપયાઞ્જવેન ॥

તં શાત્રવાણાં ગણવાધિતારં કર્માણિ કુર્વાણમમાનુપાણિ ।
શત્રુન્તપો વૈરમમૃષ્યમાણઃ સમાર્પયત્કૂર્મનખેન પાર્થમ્ ॥

સ તેન રાજ્ઞાઽતિરથેન વિદ્ધો વિગાહમાનો ધ્વજિનીં પેરપામ્ ।
શત્રુન્તપં પઞ્ચભિરાશુ વિદ્ધ્વા તતોઽસ્ય સૂતં દશભિર્જઘાન ॥

તતઃ સ વિદ્ધો ભરતર્ષભેણ બાણેન કાયાવરણાતિગેન ।
ગતાસુરાજૌ નિપપાત રાજન્નગો નગાગ્રાદિવ વાતરુગ્ણઃ ॥

રથર્ષભાસ્તે તુ રથર્ષભેણ વીરા રણે વીરતરેણ ભગ્નાઃ ।
ચકમ્પિરે વાતવશેન કાલે પ્રકમ્પિતાનીવ મહાવનાનિ ॥

હતાશ્ચ પાર્થેન નરપ્રવીરા ભૂમૌ યુવાનઃ સુષ્રુષુઃ સુવેષાઃ . વસુપ્રદા વાસવતુલ્યવીર્યાઃ પરાજિતા વાસવજેન સઙ્ખ્યે ।
સુવર્ણકાર્ષ્ણાયસવર્ભનદ્ધા નાગા યથા હૈમવતે પ્રવૃદ્ધાઃ ॥

તથા સ શત્રૂન્સમરે વિનિઘ્નન્ ગાણ્ડીવધન્વા પુરુષપ્રવીરઃ ।
ચચાર સઙ્ખ્યે વિદિશો દિશશ્ચ દહન્નિવાગ્નિર્વનમાતપાન્તે ॥

સુજીર્ણપર્ણાનિ યથા વસન્તે વિશાતયિત્વા તુ રજો નુદન્ખે ।
તથા સપત્નાન્વિકિરન્કિરીટી ચચાર સઙ્ખ્યેઽતિરથો રથેન ॥

શોણાશ્વવાહસ્ય હયાન્નિહત્ય વૈકર્તનભ્રાતુરદીનસત્વઃ ।
એકેન સન્ગ્રામજિતઃ શરેણ શિરો જહારાથ કિરીટમાલી ॥

તસ્મિન્હતે ભ્રાતરિ સૂતપુત્રો વૈકર્તનો વીર્યમદપ્રતાપી ।
પ્રગૃહ્ય દન્તાવિવ નાગરાજો મહાબલઃ સિંહમિવાજગામ ॥

સ પાણ્ડવં દ્વાદશભિઃ પૃષત્કૈર્વૈકર્તનઃ પાર્થમુપાજઘાન્ ।
વિવ્યાધ ગાત્રેષુ હયાંશ્ચ સર્વાન્વિરાટપુત્રં ચ શરૈર્વિજઘ્ને ॥

તમાપતન્તં સમરે કિરીટી વૈકર્તનં સર્વસમૃદ્ધતેજાઃ ।
પ્રચ્છાદયામાસ મહાધનુષ્માન્ન્યષેધયચ્છત્રુગણાંશ્ચ વીરઃ ॥

નિહત્ય કર્ણસ્ય તતઃ કિરીટી પુરશ્ચરાંશ્ચાપિ ચ પૃષ્ઠગોપાન્ ।
સમીપમભ્યાગમદપ્રમેયો વિતત્ય પક્ષૌ ગરુડો યથોરગમ્ ॥

તાવુત્તમૌ સર્વધનુર્ધરાણાં મહાબલૌ સર્વસપત્નસાહૌ ।
કર્ણં ચ પાર્થં ચ નિશમ્ય યુદ્ધે દિદૃક્ષમાણાઃ કુરવોઽવતસ્થુઃ ॥

તં પાણ્ડવઃ સ્પષ્ટમુદીર્ણકોપં કૃતાગસં કર્ણમુદીક્ષ્ય કોપાત્ ।
ક્ષણેન સાશ્વં સરથં સસૂતમન્તર્દધે મેઘ ઇવાતિવૃષ્ટ્યા ॥

તતઃ સયુગ્યાઃ સરથાઃ સનાગા યોધા વિનેદુર્ભરતર્ષભાણામ્ ।
અન્તર્હિતં ભીષ્મમુખાઃ સમીક્ષ્ય કિરીટિના કર્ણરથં પૃષત્કૈઃ ॥

સ ચાપિ તાનર્જુનબાહુમુક્તાઞ્શરાઞ્શરૌઘૈઃ પ્રતિહત્ય તૂર્ણમ્ ।
બભૌ મહાત્મા સધનુઃ સબાણઃ સવિષ્ફુલિઙ્ગોઽગ્નિરિવાથ કર્ણઃ ॥

તતસ્તુ જજ્ઞે કરતાલઘોષઃ સશઙ્ખભેરીપણવાકુલસ્તુ ।
પ્રક્ષ્વેલિતાસ્ફોટિતસિંહનાદૈર્વૈકર્તનં પૂજયતાં કુરૂણામ્ ॥

આધૂતલાઙ્ગૂલમહાપતાકં રથોત્તમં શ્રેષ્ઠતમં કુરૂણામ્ ।
તતઃ સગાણ્ડીવકૃતપ્રણાદં કિરીટિનં પ્રેક્ષ્ય નનાદ કર્ણઃ ॥

પાર્થોપિ વૈકર્તનમર્દયિત્વા સાશ્વં સકેતું સરથં સસૂતમ્ ।
નનાદ હર્ષાત્સહસા કિરીટી પિતામહં દ્રોણકૃપૌ ચ દૃષ્ટ્વા ॥

સિષેચ પાર્થં બહુભિઃ શરૌઘૈર્વૈકર્તનઃ સંયતિ તીક્ષ્ણવેગૈઃ ।
વૈકર્તનશ્ચાપિ કિરીટમાલી પ્રચ્છાદયામાસ શિતૈઃ શરૌઘૈઃ ॥

તયોરમોઘન્સૃજતોઃ શરૌઘાનસ્ત્રજ્ઞયોરાસ મહાન્વિમર્દઃ ।
રાહુપ્રમુક્તાવિવ ચન્દ્રસૂર્યૌ ક્ષણાન્તરેણાનુદદર્શ લોકઃ ॥

હતાસ્તુ પાર્થેન રથપ્રવીરા ભૂમૌ યુવાનઃ સુપુપુઃ સુકેશાઃ ।
સુવર્ણલોહાયસવર્મગાત્રા વૃક્ષા યથા હૈમવતે નિકૃત્તાઃ ॥

તથા સ શત્રૂન્સમરે વિનિઘ્નન્ગાણ્ડીવધન્વા વ્યધમત્સપત્નાન્ ।
ચચાર સઙ્ખ્યે વિદિશો દિશશ્ચ દહન્નિવાગ્નિર્વનમાતપાન્તે ॥

સુશીર્ણપર્ણાનિ યથા વસન્તે વિધૂનયન્વાયુરિવાલ્પસારાન્ ।
તથા સપત્નાન્વિધમન્કિરીટી ચચાર સઙ્ખ્યેઽતિરથો રથેન ॥

શત્રૂનિવેન્દ્રઃ સમરે કિરીટી વિદ્રાવયંસ્તદ્રથવીરબૃન્દમ્ ।
પ્રાચ્છાદયચ્ચરુકિરીટમાલી વરેષુભિઃ શત્રુગણાનનેકાન્ ॥

કર્ણં તદોવાચ કિરીટમાલી શૂરઃ કુરૂણાં પ્રવરોઽભિગર્જન્ ॥

કર્ણ યસ્ત્વં સભામધ્યે બહ્વબદ્ધં પ્રભાષસે ।
ન મે યુધિ સમોસ્તીતિ તદિદં પ્રત્યુપસ્થિતમ્ ॥

સભાયાં પૌરુષં પ્રોચ્ય ધર્મમુત્સૃજ્ય કેવલમ્ । કર્તુમિચ્છસિ યત્કર્મ તન્મન્યે દુષ્કરં ત્વયા ।

યત્ત્વયા કથિતં પૂર્વં નાસ્તિ મત્સમ ઇત્યપિ ।
તત્સત્યં કુરુ રાધેય કુરુમધ્યે મયા સહ ॥

સભાયાં યસ્તુ પાઞ્ચાલીં ક્લિશ્યમાનાં તદા ત્વયા ।
દૃષ્ટવાનસ્મિ તસ્યાદ્ય ફલમશ્રુહિ કેવલમ્ ॥

ધર્મપાશનિબદ્ધેન યન્મયા મર્ષિતં તવ ।
તસ્ય પાપસ્ય રાધેય ફલં પ્રાપ્નુહિ દુર્મતે ॥

એહિ કર્ણ મયા સાર્ધમિહાદ્ય કુરુ વૈશસમ્ ।
પ્રેક્ષકા કુરવઃ સન્તુ સર્વે તે સહસૈનિકાઃ ॥

ઇદાનીમેવ તાવત્ત્વમપયાતો રણાન્મમ ।
કસ્માજ્જીવસિ રાધેય નિહતસ્ત્વનુજસ્તવ ॥

યો ભ્રાતરં પાતયિત્વા કસ્ત્યક્ત્વા ચ રણાજિરમ્ ।
ત્વદન્યઃ પુરુષઃ સત્સુ બ્રૂયાદેવં વ્યવસ્થિતઃ ॥
કર્ણ ઉવાચ ।

બ્રવીષિ વાચા યત્પાર્થ કર્મણા તત્સમાચર ।
વિશેષિતો હિ ત્વં વાચા કર્મણાપ્રતિમં ભુવિ ॥

યત્ત્વયા મર્ષિતં પૂર્વં તદશક્તેન મર્ષિતમ્ ।
ઇતિ ગૃહ્ણીમ તે પાર્થ તમદૃષ્ટ્વા પરાક્રમમ્ ॥

ધર્મપાશનિબદ્ધેન યત્ત્વયા મર્ષિતં પુરા ।
તથૈવ બદ્ધમાત્માનમબદ્ધ ઇતિ મન્યસે ॥

ન હિ તાવદ્વને વાસો યથોક્તં ચરિતસ્ત્વયા ।
ક્લિષ્ટસ્ત્વમર્થલોભાત્તુ સમયં છેત્તુમિચ્છસિ ॥

યદિ ચેન્દ્રઃ સ્વયં પાર્થ તવ યુદ્ધ્યેત કારણાત્ ।
તથાઽપિન વ્યથા કાચિન્મમ સ્યાદ્વિક્રમિષ્યતઃ ॥

અયં કૌન્તેયકામસ્તે નચિરાત્સમુપસ્થિતઃ ।
યોત્સ્યસે હિ મયા સાર્ધમત્ર પશ્યામિ તે બલમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇતિ કર્ણો બ્રુવન્નેવ બીભત્સુમપરાજિતમ્ ।
અભ્યયાદ્વિસૃજન્બાણાન્કાયાવરણભેદિનઃ ॥

પ્રતિજગ્રાહ તાન્પાર્થઃ પ્રીયમાણો મહારથઃ ॥

શરવર્ષેણ મહતા પર્જન્ય ઇવ વૃષ્ટિમાન્ ।
અભીયાય હિ બીભત્સુર્ગાણ્ડીવં વિક્ષિપન્ધનુઃ ॥

જિઘાંસુઃ સમરે કર્ણં વિસસર્જ શરાન્બહૂન્ ।
તાન્કર્ણઃ પ્રતિજગ્રાહ વાયુવેગમિવાચલઃ ॥

તયોર્દૈવાસુરસમઃ સન્નિપાતોઽભવન્મહાન્ ।
કિરતોઃ શરજાલાનિ કૃત્સ્નં વ્યોમ નિરન્તરં ॥

ઉત્પેતુર્મેઘજાલાનિ ઘોરરૂપાણિ સર્વશઃ ।
વવર્ષ ચ રજો ભૌમં કર્ણપાર્થસમાગમે ॥

ન સ્મ સૂર્યઃ પ્રતપતિ ન ચ વાતિ સમીરણઃ ।
શરપ્રચ્છાદિતં વ્યોમ છાયાભૂતમિવાભવત્ ॥

ગાણ્ડીવસ્ય ચ નિર્ઘોષઃ કર્ણસ્ય ધનુષસ્તથા ।
દહ્યતામિવ વેણૂનામાસીત્પરમદારુણઃ ॥

અર્જુનસ્તુ હયાન્નાગાન્રથાંશ્ચ વિનિપાતયન્ ।
ક્ષોભયામાસ તત્સૈન્યં કર્ણં વિવ્યાધ ચાસકૃત્ ॥

તતઃ પાર્થો મહાબાહુઃ કર્ણસ્ય ધનુરચ્છિનત્ । છિન્નધન્વા તતઃ કર્ણઃ શક્તિં ચિક્ષેપ વેગવાન્
તાં શક્તિં સમરે પાર્થશ્ચિચ્છેદ નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

તતો નિપેતુર્બહુશો રાધેયસ્ય પદાનુગાઃ ।
તાંશ્ચ ગાણ્ડીવનિર્મુક્તૈઃ પ્રાહિણોદ્યમસાદનમ્ ॥

અશેરતાવૃત્ય મહીં સમગ્રાં પાર્થેષુમાર્ગે નિહતા દ્વિપેન્દ્રાઃ ।
હિરણ્યકક્ષ્યાં શરજાલચિત્રા યથા નગાઃ પાવકજાલનદ્ધાઃ ॥

તં શત્રુસેનાઙ્ગનિબર્હણાનિ કર્માણિ કુર્વાણમમાનુષાણિ ।
વૈકર્તનઃ પૂર્વમમૃષ્યમાણઃ સમાર્પયલ્લક્ષ્યમિવાશુ પાર્થમ્ ॥

તતશ્ચતુર્ભિસ્તુરગાન્વિકૃષ્ય વિવ્યાધ કર્ણોઽથ ધનઞ્જયસ્ય ।
ષઙ્ભિશ્ચ સૂતં દશભિર્હયાંશ્ચ ષષ્ટ્યા ચ પાર્થં ત્રિભિરસ્ય કેતુમ્ ॥

સવિષ્ફુલિઙ્ગોજ્જ્વલભીમઘોષઃ કોપેન્ધનઃ કેતુશિખઃ શરાર્ચિઃ ।
કર્ણાગ્નિરસ્ત્રાનિલભીમવાતો બભૌ દિધક્ષન્નિવ પાર્થકક્ષમ્ ॥

સ્વનેમિશઙ્ખસ્વનભીમઘોષશ્ચલત્પતાકોજ્જ્વલભીમવિદ્યુત્ ।
પાર્થામ્બુદઃ શસ્ત્રશરામ્બુધારઃ કર્ણાનલં સંશમયાઞ્ચકાર ॥

તેનાતિવિદ્ધઃ સમરે કિરીટી પ્રબોધિતઃ સિંહ ઇવ પ્રસુપ્તઃ ।
ગાણ્ડીવધન્વા પ્રવરઃ કુરૂણાં પ્રતત્વરે કર્ણવધાય જિષ્ણુઃ ॥

સ બ્રાહ્મમસ્ત્રં સમરે કિરીટી પ્રાદુશ્ચકારાદ્ભુતવીર્યકર્મા ।
સન્તાપયન્કર્ણરથં શરૌઘૈર્લોકાનિમાન્ત્સૂર્ય ઇવાંશુમાલી ॥

સ હસ્તિનેવાભિહતો ગજેન્દ્રઃ પ્રગૃહ્ય ભલ્લાન્નિશિતાન્નિષઙ્ગાત્ ।
આકર્ણપૂર્ણે તુ ધનુર્વિકૃષ્ય વિવ્યાધ બાણૈરથ સૂતપુત્રમ્ ॥

અથાસ્ય બાહૂ સશિરો લલાટં ગ્રીવામુરઃ સ્કન્ધભુજાન્તરં ચ ।
કર્ણસ્ય પાર્થો યુધિ નિર્બિભેદ વજ્રૈરિવાદ્રિં ભગવાન્મહેન્દ્રઃ ॥

સ પાર્થમુક્તાનવિષહ્ય બાણાન્ ગજો ગજેનેવ જિતસ્તરસ્વી ।
વિહાય સન્ગ્રામશિરોપયાતો વૈકર્તનઃ પાર્થશરાભિતપ્તઃ ॥ 77 ॥