મહાભારત · અધ્યાય 4.21

અહો દુઃખતરં પ્રાપ્તા કીચકેન પદા હતા ।
પતિવ્રતા મહાભાગા દ્રૌપદી યોષિતાંવરા ॥ 1 ॥

દુઃશલાં સ્મારયન્તી સા ભર્તૄણાં ભગિનીં શુભામ્ ।
નાશપત્સિન્ધુરાજં સા બલાત્કારેણ વાહિતા ॥ 2 ॥

કિમર્થમિહ સમ્પ્રાપ્તા કીચકેન દુરાત્મના ।
નાશપત્તં મહાભાગા કૃષ્ણા પાદેન તાડિતા ॥ 3 ॥

તેજોરાશિરિયં દેવી ધર્મજ્ઞા સત્યવાદિની ।
કેશપાંશે પરામૃષ્ટા મર્ષયન્તી હ્યશક્તવત્ ॥ 4 ॥

નૈતત્કારણમલ્પં હિ શ્રોતુકામોઽસ્મિ સત્તમ ।
કૃષ્ણાયાસ્તુ પરિક્લેશાન્મનો મે દૂયતે ભૃશમ્ ॥ 5 ॥

કસ્ય વંશે સમુદ્ભૂતઃ સ ચ દુર્લલિતો મુને ।
બલોન્મત્તઃ કથં ચાસીત્સ્યાલો માત્સ્યસ્ય કીચકઃ ॥ 6 ॥

દૃષ્ટ્વાપિ તાં પ્રિયાં ભાર્યાં સૂતપુત્રેણ તાડિતામ્ ।
નૈવ ચુક્ષુભિરે વીરાઃ કિમકુર્વન્ત તં પ્રતિ ॥ 7 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ત્વદુક્તોઽયમનુપ્રશ્નઃ કુરૂણાં કીર્તિવર્ધનઃ ।
એતત્સર્વં યથા વક્ષ્યે વિસ્તરેણેહ પાર્થિવ ॥ 8 ॥

બ્રાહ્મણ્યાં ક્ષત્રિયાઞ્જાતઃ સૂતો ભવતિ પાર્થિવ ।
પ્રાતિલોમ્યેન જાતાનાં સ હ્યેકો દ્વિજ એવ તુ ॥ 9 ॥

રથકારમિતીમં હિ ક્રિયાયુક્તં દ્વિજન્મનામ્ ।
ક્ષત્રિયાદવરો વૈશ્યાદ્વિશિષ્ટ ઇતિ ચક્ષતે ॥ 10 ॥

સહ સૂતેન સમ્બન્ધઃ કૃતઃ પૂર્વં નરાધિપૈઃ ।
તેન તુ પ્રાતિલોમ્યેન રાજશબ્દો ન લભ્યતે ॥ 11 ॥

તેષાં તુ સૂતવિષયઃ સૂતાનાં નામતઃ કૃતઃ ।
ઉપજીવ્યં ચ યત્ક્ષેત્રં રાજન્સૂતેન વૈ પુરા ॥ 12 ॥

સૂતાનામધિપો રાજા કેકયો નામ વિશ્રુતઃ ।
રાજકન્યાસમુદ્ભૂતઃ સારથ્યેઽનુપમોઽભવત્ ॥ 13 ॥

પુત્રાસ્તસ્ય કુરુશ્રેષ્ઠ માલવ્યાં જઝિરે તદા ।
કીચકા ઇતિ વિખ્યાતાઃ શતં ષટ્ ચૈવ ભારત ॥ 14 ॥

તેષામાસીદ્બલશ્રેષ્ઠઃ કીચકઃ સર્વજિત્પ્રભો ।
અગ્રજો બલસમ્મત્તસ્તેનાસીત્સૂતષટ્શતમ્ ॥ 15 ॥

માલવ્યા એવ કૌરવ્ય તત્ર હ્યવરજાઽભવત્ ।
તસ્યાં કેકયરાજ્ઞસ્તુ સુદેષ્ણા દુહિતાઽભવત્ ॥ 16 ॥

તાં વિરાટસ્ય માત્સ્યસ્ય કેકયઃ પ્રદદૌ મુદા ।
સુરથાયાં મૃતાયાં તુ કૌસલ્યાં શ્વેતમાતરિ ॥ 17 ॥

શ્વેતે વિનષ્ટે શઙ્ખે ચ ગતે માતુલવેશ્મનિ ।
સુદેષ્ણાં મહિષીં લબ્ધ્વા રાજ દુઃખમપાનુદત્ ॥ 18 ॥

ઉત્તરં ચોત્તરાં ચૈવ વિરાટાત્પૃથિવીપતે ।
સુદેષ્ણા સુષુવે દેવી કૈકેયી કુલવૃદ્ધયે ॥ 19 ॥

માતૃષ્વસૃસુતાં રાજન્કીચકસ્તામનિન્દિતામ્ ।
સદા પરિચરન્પ્રીત્યા વિરાટે ન્યવસત્સુખી ॥ 20 ॥

ભ્રાતરશ્ચાસ્ય વિક્રાન્તાઃ સર્વે ચ તમનુવ્રતાઃ ।
વિરાટસ્યૈવ સંહૃષ્ટા બલં કોશં ત્વવર્ધયન્ ॥ 21 ॥

કાલેયા નામ તે દૈત્યાઃ પ્રાયશો ભુવિ વિશ્રુતાઃ ।
જઝિરે કીચકા રાજન્બાણો જ્યેષ્ઠસ્તથાઽભવત્ ॥ 22 ॥

સ હિ સર્વાસ્રસમ્પન્નો બલવાન્ભીમવિક્રમઃ ।
કીચકો નષ્ટમર્યાદો બભૂવ ભયદો નૃણામ્ ॥ 23 ॥

તં પ્રાપ્ય બલસમ્મત્તં વિરાટઃ પૃથિવીપતિઃ ।
જિગાય સર્વાંશ્ચ રિપૂન્યથેન્દ્રો દાનવાન્પુરા ॥ 24 ॥

મેખલાંશ્ચ ત્રિગર્તાંશ્ચ દશાર્ણાંશ્ચ કશેરુકાન્ ।
માલવાંશ્ચૈવ યવનાન્સિલિન્દાન્કાશિકોસલાન્ ॥ 25 ॥

કરદાંશ્ચ નિષિદ્ધાંશ્ચ શિવાન્મચુલકાંસ્તથા ।
પુલિન્દાંશ્ચ કલિઙ્ગાંશ્ચ તઙ્કણાન્પરતઙ્કણાન્ ॥ 26 ॥

અન્યે ચ બહવઃ શૂરા નાનાજનપદેશ્વરાઃ ।
કીચકેન રણે ભગ્ના વિદ્રવન્તિ દિશો દશ ॥ 27 ॥

તમેવંવીર્યસમ્પન્નં નાગાયુતસમં બલે ।
વિરાટસ્તત્ર સેનાયાશ્ચકાર પતિમાત્મનઃ ॥ 28 ॥

વિરાટભ્રાતરશ્ચૈવ દશ દાશરથેઃ સમાઃ ।
તે ચૈનાનન્વવર્તન્ત કીચકાન્બલવત્તરાન્ ॥ 29 ॥

એવંવિધબલો ભીમઃ કીચકસ્તે ચ તદ્વિધાઃ ।
રાજ્ઞઃ સ્યાલા મહાત્માનો વિરાટસ્ય હિતૈષિણઃ ॥ 30 ॥

એતત્તે કથિતં સર્વં કીચકસ્ય પરાક્રમમ્ ।
દ્રૌપદી ન શશાપૈનં યસ્માત્તદ્ગદતઃ શૃણુ ॥ 31 ॥

રક્ષન્તિ હિ તપઃ ક્રોધાદૃષયો ન શપન્તિ ચ ।
જાનન્તી તદ્યથાતત્ત્વં દ્રૌપદી ન શશાપ તમ્ ॥ 32 ॥

ક્ષમા ધર્મઃ ક્ષમા દાનં ક્ષમા યજ્ઞઃ ક્ષમા તપઃ ।
ક્ષમા સત્યં ક્ષમા શીલં ક્ષમા સર્વમિતિ શ્રુતિઃ ॥ 33 ॥

ક્ષમાવતામયં લોકઃ પરશ્ચૈવ ક્ષમાવતામ્ ।
એતત્સર્વં વિજાનન્તી સા ક્ષમામન્વપદ્યત ॥ 34 ॥

ભર્તૄણાં મતમાજ્ઞાય ક્ષમિણાં ધર્મચારિણામ્ ।
નાશપત્તં વિશાલાક્ષી સતી શક્તાઽપિ ભારત ॥ 35 ॥

પાણ્ડવાશ્ચાપિ તે સર્વે દ્રૌપદીં પ્રેક્ષ્ય દુઃખિતામ્ ।
ક્રોધાગ્નિનાઽપ્યદહ્યન્ત તદા લઞ્જાવ્યપેક્ષયા ॥ 36 ॥

અથ ભીમો મહાબાહુઃ મૂદયિષ્યંસ્તુ કીચકમ્ ।
વારિતો ધર્મપુત્રેણ વેલયેવ મહોદધિઃ ॥ 37 ॥

સન્ધાર્ય મનસા રોષં દિવારાત્રં વિનિશ્વસન્ ।
મહાનસે તદા કૃચ્છ્રાત્સુષ્વાપ રજનીં ચ તામ્ ॥ 38 ॥