મહાભારત · અધ્યાય 4.20

એવં વિલપમાનાયાં પાઞ્ચાલ્યાં મત્સ્યપુઙ્ગવઃ । અશક્તઃ કીચકં તત્ર શાસિતું બલદર્પિતમ્ ।
વિરાટરાજઃ મૂતં તુ સાન્ત્વેનૈવ ન્યવારયત્ ॥ 1 ॥

કીચકં મત્સ્યરાજેન કૃતાગસમનિન્દિતા ।
નાપરાધાનુરૂપેણ દણ્ડેન પ્રતિપાદિતમ્ ॥ 2 ॥

પાઞ્ચાલરાજસ્ય સુતા દૃષ્ટ્વા સુરસુતોપમા । ધર્મજ્ઞા વ્યવહારાણાં કીચકે કૃતકિલ્બિષે ।
પુનઃ પ્રોવાચ રાજાનં સ્મરન્તી ધર્મમુત્તમમ્ ॥ 3 ॥

સમ્પ્રેક્ષ્ય ચ વરારોહા સર્વાંસ્તત્ર સભાસદઃ । રાજાનુવર્તનપરાન્કીચકં ચ કૃતાગસમ્ ।
વિરાટં ચાહ પાઞ્ચાલી દુઃખેનાવિષ્ટચેતના ॥ 4 ॥

ન રાજન્રાજવત્કિઞ્ચિત્સમાચરસિ કીચકે ।
દસ્યૂનામિવ તે ધર્મો ન સત્સુ પરિવર્તતે ॥ 5 ॥

ન કીચકઃ સ્વધર્મસ્થો ન ચ મત્સ્યઃ કથઞ્ચન ।
સભાસદોઽપ્યધર્મજ્ઞા ય ઇમં પર્યુપાસતે ॥ 6 ॥

ન ધર્મં કીચકો વેત્તિ રાજભૃત્યાસ્તથૈવ ચ ।
ન રાજા વિનયં બ્રૂતે અમાત્યાશ્ચ ન જાનતે ॥ 7 ॥

નોપાલભે ત્વાં નૃપતે વિરાટં નૃપસંસદિ ।
નાહમેતેન યુક્તા વૈ હન્તું માત્સ્ય તવાન્તિકે ॥ 8 ॥

સભાસદસ્તુ પશ્યન્તુ કીચકં ધર્મલઙ્ઘિનમ્ ।
વિરાટનૃપતે પશ્ય મામનાથામનાગસમ્ ॥ 9 ॥

ન સામ ફલતે દુષ્ટે દુષ્ટે દણ્ડઃ પ્રયુજ્યતે ॥ 10 ॥

અદણ્ડ્યાન્દણ્ડયન્રાજા દણ્ડ્યાંશ્ચૈવાપ્યદણ્ડયન્ ।
સ રાજા ન ભવેલ્લોકે રાજશબ્દસ્ય ભાજનમ્ ॥ 11 ॥

દીનાન્ધકૃપણાશક્તપઙ્ગુકુબ્જજડાદિકાન્ । અનાથબાલવૃદ્ધાંશ્ચ પુરુષાન્વા સ્ત્રિયોઽપિ વા ।
દુષ્ટચોરાભિભૂતાંશ્ચ પાલયેદવનીપતિઃ ॥ 12 ॥

અનાથાનાં ચ નાથઃ સ્યાદપિતૄણાં પિતા નૃપઃ . માતા ભવેદમાતૄણામગુરૂણાં ગુરુર્ભવેત્ ।
અગતીનાં ગતી રાજા નૃણાં રાજા પરાયણમ્ ॥ 13 ॥

વિશેષતઃ પરૈર્દુષ્ટૈઃ પરામૃષ્ટં નરોત્તમઃ ।
સ્ત્રિયં સાધ્વીમનાથાં ચ પાલયેત્સ્વસુતામિવ ॥ 14 ॥

ત્વદ્ગૃહાવસતિં રાજન્નેતાવત્કાલપર્યયમ્ ।
અધિકાં ત્વત્સુતાયાશ્ચ પશ્ય માં કીચકાહતાં ॥ 15 ॥
વિરાટ ઉવાચ ।

પરોક્ષં નાભિજાનામિ વિગ્રહં યુવયોરહમ્ ।
અર્થતત્ત્વમવિજ્ઞાય કિં સ્યાદકુશલં મમ ॥ 16 ॥
દ્રૌપદ્યુવાચ ।

યેષાં ન વૈરી સ્વપિતિ પદા ભૂમિમુપસ્પૃશન્ ।
તેષાં માં માનિનીં ભાર્યાં સૂતપુત્રઃ પદાઽવધીત્ ॥ 17 ॥

યે ચ દદ્યુર્ન યાચેયુર્બ્રહ્મણ્યાઃ સત્યવાદિનઃ । યેષાં દુન્દુભિનિર્ઘોષો જ્યાઘોષઃ શ્રૂયતે ભૃશમ્ ।
તેષાં માં દયિતાં ભાર્યાં સૂતપુત્રઃ પદાઽવધીત્ ॥ 18 ॥

તેજસ્વિનસ્તથા ક્ષાન્તા બલવન્તશ્ચ માનિનઃ । મહેષ્વાસા રણે શૂરા ગર્વિતા માનતત્પરાઃ ।
તેષાં માં માનિનીં ભાર્યાં સૂતપુત્રઃ પદાઽવધીત્ ॥ 19 ॥

સર્વલોકમિમં હન્યુર્યદિ ક્રુદ્ધા મહાબલાઃ ।
તેષાં માં દયિતાં ભાર્યાં સૂતપુત્રઃ પદાઽવધીત્ ॥ 20 ॥

યેષાં નાસ્તિ સમઃ કશ્ચિદ્વીર્યે સત્યે બલે દમે ।
તેષાં માં દયિતાં ભાર્યાં સૂતપુત્રઃ પદાઽવધીત્ ॥ 21 ॥

યેષાં ન સદૃશઃ કશ્ચિદ્ધનાદ્યૈર્ભુવિ માનવઃ ।
તેષાં માં દયિતાં ભાર્યાં સૂતપુત્રઃ પદાઽવધીત્ ॥ 22 ॥

તવાગ્રતો વિશેષેણ પ્રજાનાં ચ હિતૈષિણઃ ।
પશ્યતો નિહતા રાજંસ્તેનેહ જગતીપતે ॥ 23 ॥

શરણં યે પ્રપન્નાનાં ભવન્તિ શરણાર્થિનામ્ ।
ચરન્તિ લોકે પ્રચ્છન્નાઃ ક્વનુ તેઽદ્ય મહાબલાઃ ॥ 24 ॥

કથં તે સૂતપુત્રેણ વધ્યમાનાં પ્રિયાં સતીમ્ ।
મર્ષયન્તિ યથા ક્લીબા બલવન્તોઽતિતેજસઃ ॥ 25 ॥

ક્વનુ તેષામમર્ષશ્ચ વીર્યં તેષાં ચ તદ્બલમ્ ।
ન પરીપ્સન્તિ યે ભાર્યાં વધ્યમાનાં દુરાત્માના ॥ 26 ॥

મયાઽપિ શક્યં કિં કર્તું વિરાટે ધર્મદૂષણે ।
માં મર્ષંયતિ યઃ પશ્યન્વધ્યમાનામનાગસમ્ ॥ 27 ॥

ધર્મો વિદ્ધો હ્યધર્મેણ સભાં યત્રોપતિષ્ઠતિ ।
ન ચેદ્વિશલ્યઃ ક્રિયતે સર્વે વિદ્ધાઃ સભાસદઃ ॥ 28 ॥

યત્ર ધર્મો હ્યધર્મેમ સત્યં યત્રાનૃતેન ચ ।
હન્યતે પ્રેક્ષમાણાનાં હતાસ્તત્ર સભાસદઃ ॥ 29 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તસ્યાસ્તત્કૃપણં શ્રુત્વા સૈરન્ધ્ર્યાઃ પરિદેવિતમ્ । તતઃ સભ્યાસ્તુ તે સર્વે ભૂયઃ કૃષ્ણામપૂજયન્ ।
સાધુસાધ્વિતિ ચાપ્યાહુઃ કીચકં ચાપ્યગર્હયન્ ॥ 30 ॥

કેચિત્કૃષ્ણાં પ્રશંસન્તિ કેચિન્નિન્દન્તિ કીચકમ્ ।
કેચિન્નિન્દન્તિ રાજાનં કેચિદ્દેવીં ચ તાં નરાઃ ॥ 31 ॥
સભ્યા ઊચુઃ ।

યસ્યેયં ચારુસર્વાઙ્ગી ભાર્યા સ્યાદાયતેક્ષણા ।
પરો લાભશ્ચ તસ્ય સ્યાન્ન સ શોચેત્કદાચન ॥ 32 ॥

યસ્યા ગાત્રં શુભં પીનં મુખં જયતિ પઙ્કજમ્ ।
ગતિર્હંસં સ્મિતં કુન્દં સૌષા નાર્હતિ પદ્વધમ્ ॥ 33 ॥

દ્વાત્રિંશદ્દશના યસ્યાઃ શ્વેતા માંસનિબન્ધનાઃ ।
સ્નિગ્ધાશ્ચ મૃદવઃ કેશાઃ સૈષા નાર્હતિ પદ્વધમ્ ॥ 34 ॥

પદ્મં ચક્રં ધ્વજં શઙ્ખં પ્રાસાદો મકરસ્તથા ।
યસ્યાઃ પાણિતલે સન્તિ સૈષા નાર્હતિ પદ્વધમ્ ॥ 35 ॥

આવર્તાઃ ખલુ ચત્વારઃ સર્વે ચૈવ પ્રદક્ષિણાઃ ।
સમં ગાત્રં શુભં સ્નિગ્ધં યસ્યા નાર્હતિ પદ્વધમ્ ॥ 36 ॥

અચ્છિદ્રહસ્તપાદા ચ અચ્છિદ્રદશના ચ યા ।
કન્યા કમલપત્રાક્ષી કથમર્હતિ પદ્વધમ્ ॥ 37 ॥

સેયં લક્ષણસમ્પન્ના પૂર્ણચન્દ્રનિભાનના ।
સુરૂપિણી સુવદના નેયં યોગ્યા પદા વધમ્ ॥ 38 ॥

દેવદેવીવ સુભગા શક્રદેવીવ શોભના ।
અપ્સરા ઇવ સારૂપ્યાન્નેયં યોગ્યા પદા વધમ્ ॥ 39 ॥

ઇતિ સ્માપૂજસંસ્તત્ર કૃષ્ણાં પ્રેક્ષ્ય સભાસદઃ ॥ 40 ॥

સા વિનિઃશ્વસ્ય સુશ્રોણી ભૂમાવન્તર્મુખી સ્થિતા ।
તૂષ્ણીમાસીત્તદા દૃષ્ટ્વા વિવક્ષન્તં યુધિષ્ઠિરમ્ ॥ 41 ॥

યુધિષ્ઠિરસ્ય કોપાત્તુ લલાટે સ્વેદ આસ્રવત્ । અબ્રવીદ્ધર્મપુત્રોઽથ સૈરન્ધ્રીં મહિષીં પ્રિયામ્ ।
કૃષ્ણાં તત્ર નૃપાભ્યાશે પરિવ્રાજકરૂપધૃત્ ॥ 42 ॥

ગચ્છ સૈરન્ધ્રિ મા ભૈસ્ત્વં સુદેષ્ણાયા નિવેશનમ્ . રાજા હ્યયં ધર્મશીલો વિરાટઃ પરલોકભીઃ ।
યતસ્ત્વાં ન પરિત્રાતિ સત્યે ધર્મપથે સ્થિતઃ ॥ 43 ॥

ભર્તારમનુરુન્ધન્ત્યઃ ક્લિશ્યન્તે વીરપત્નયઃ ।
શુશ્રૂષયા ક્લિશ્યમાનાઃ પતિલોકં જયન્ત્યુત ॥ 44 ॥

મન્યે ન કાલઃ ક્રોધસ્ય પશ્યન્તિ પતયસ્તવ ।
તેન ત્વાં નાભિધાવન્તિ ગન્ધર્વાઃ સૂર્યવર્ચસઃ ॥ 45 ॥

શ્રૂયન્તાં તે સુકેશાન્તે મોક્ષધર્માશ્રયાઃ કથાઃ ।
યથા ધર્મઃ કુલસ્ત્રીણાં દૃષ્ટો ધર્માનુરોધનાત્ ॥ 46 ॥

નાસ્તિ યજ્ઞઃ સ્ત્રિયાઃ કશ્ચિન્ન શ્રાદ્ધં નાપ્યુપોષણમ્ ।
યા તુ ભર્તારિ શુશ્રૂષા સા સ્વર્ગાયાભિજાયતે ॥ 47 ॥

પિતા રક્ષતિ કૌમારે ભર્તા રક્ષતિ યૌવને ।
પુત્રસ્તુ સ્થાવિરે ભાવે ન સ્ત્રી સ્વાતન્ત્ર્યમર્હતિ ॥ 48 ॥

ભીરુ ભર્તૃભયાત્પત્ન્યો ન ક્રુધ્યન્તિ કદાચન । બહુભિશ્ચ પરિક્લેશૈરવજ્ઞાતાશ્ચ શત્રુભિઃ ।
અનન્યભાવાઃ શુદ્ધાશ્ચ પુણ્યલોકં જયન્ત્યુત ॥ 49 ॥

ન ક્રોધકાલં નિયતં પશ્યન્તિ પતયસ્તવ । ન ક્રુદ્ધાન્પ્રતિયાયાદ્વૈ પતીંસ્તે વૃત્રહા અપિ ।
તેન ત્વાં નાભિધાવન્તિ ગન્ધર્વાઃ કામરૂપિણઃ ॥ 50 ॥

યદિ તે સમયઃ કશ્ચિત્કૃતો હ્યાયતલોચને ।
તં સ્મરસ્વ ક્ષમાશીલે ક્ષમા ધર્મો હ્યનુત્તમઃ ॥ 51 ॥

ક્ષમા ધર્મઃ ક્ષમા સત્યં ક્ષમા દાનં ક્ષમા તપઃ ।
ક્ષમાવતામયં લોકઃ પરલોકઃ ક્ષમાવતામ્મ્ ॥ 52 ॥

દ્વ્યંશિનો દ્વાદશાઙ્ગસ્ય ચતુર્વિંશતિપર્વણઃ ।
કસ્ત્રિષષ્ઠિશતારસ્ય માસોનસ્યાક્ષમી ભવેત્ ॥ 53 ॥

ગચ્છ સૈરન્ધ્રિ ગન્ધર્વાઃ કરિષ્યન્તિ તવ પ્રિયમ્ ।
વ્યપનેષ્યન્તિ તે દુઃખં યેન તે વિપ્રિયં કૃતમ્ ॥ 54 ॥

ઇત્યેવમુક્તે તિષ્ઠન્તીં પુનરેવાહ ધર્મરાટ્ ।
વિઘ્નં કરોષિ વૈ ભદ્રે દીવ્યતાં રાજસંસદિ ॥ 55 ॥

તસ્માત્ત્વમપિ સુશ્રોણિ શૈલૂષીવ વિભાસિ નઃ ।
એવમુક્તા તુ સા ભર્ત્રા સમુદ્વીક્ષ્યાબ્રવીદિદમ્ ॥ 56 ॥

સત્યમુક્તં ત્વયા વિદ્વઞ્શૈલૂષીં વિદ્ધિ માં પુનઃ ।
શૈલૂષકસ્ય તસ્યાહં યેષાં જ્યેષ્ઠોઽક્ષકોવિદઃ ॥ 57 ॥

એવમુક્ત્વા વરારોહા પરિમૃજ્યાનનં શુભમ્ । કેશાન્વિમુક્તાન્સંયમ્ય રુધિરેણ સમુક્ષિતાન્ ॥ 58 ।

પાંસુકુણ્ઠિતસર્વાઙ્ગી ગજરાજવધૂરિવ ।
પ્રતસ્થે નાગનાસોરૂર્ભર્તુરાજ્ઞાય શાસનમ્ ॥ 59 ॥

વિમુક્તા મૃગશાવાક્ષી નિરન્તરપયોધરા ।
પ્રભા નક્ષત્રરાજસ્ય કાલમેઘૈરિવાવૃતા ॥ 60 ॥

યસ્યાર્થે પાણ્ડવેયાસ્તુ ત્યજેયુરપિ જીવિતમ્ । તાં તે દૃષ્ટ્વા તથા કૃષ્ણાં ક્ષમિણો ધર્મચારિણઃ ।
સમયં નાતિવર્તન્તે વેલામિવ મહોદધિઃ ॥ 61 ॥

સા પ્રવિશ્ય પ્રવેપન્તી સુદેષ્ણાયા નિવેશનમ્ ।
રુદન્તી ચારુસર્વાઙ્ગી તસ્યાસ્તસ્થાવથાગ્રતઃ ॥ 62 ॥

તામુવાચ વિરાટસ્ય મહિષી શાઠ્યમાસ્થિતા ।
કિમિદં પદ્મસન્કાશં સુદન્તોષ્ઠાક્ષિનાસિકમ્ ॥ 63 ॥

રુદન્ત્યા અવમૃષ્ટાસ્રં પૂર્ણેન્દુસમવર્ચસમ્ । બિમ્બોષ્ઠં કૃષ્ણતારાભ્યામત્યન્તરુચિરપ્રભમ્ ।
નયનાભ્યામજિહ્યાભ્યાં મુખં તે મુઞ્ચતે જલમ્ ॥ 64 ॥

કસ્ત્વાઽવધીદ્વરારોહે કસ્માદ્રોદિષિ શોભને ।
કો વિપ્રયુજ્યતે દારૈઃ સપુત્રૈઃ સહબાન્ધવૈઃ ॥ 65 ॥

કસ્યાદ્ય રાજા કુપિતો વધમાજ્ઞાપયિષ્યતિ ।
બ્રૂહિ કિં તે પ્રિયં કર્મ કં ત્યજે ઘાતયામિ વા ॥ 66 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તાં નિઃશ્વસ્યાબ્રવીત્કૃષ્ણા જાનન્તી નામ પૃચ્છસિ ।
ભ્રાતુસ્ત્વં મામનુપ્રેષ્ય કિમેવં હિ વિકત્થસે ॥ 67 ॥

કીચકો માઽવધીત્તત્ર સુરાહારીમિતોગતામ્ ।
સભાયાં પશ્યતો રાજ્ઞો યથા વૈ નિર્જને વને ॥ 68 ॥
સુદેષ્ણોવાચ ।

ઘાતયામિ સુદન્તોષ્ઠિ કીચકં યદિ મન્યસે । ભ્રાતા યદ્યેષ મે વ્યક્તં યોઽતીતો ધર્મચારિણીમ્ ।
યસ્ત્વાં કામાભિભૂતાત્મા દુર્લભામવમન્યતે ॥ 69 ॥
દ્રૌપદ્યુવાચ ।

અદ્યૈવ તં હનિષ્યન્તિ યેષામાગસ્કરો હિ સઃ ।
મન્યેઽહમદ્ય વા શ્વો વા પરલોકં ગમિષ્યતિ ॥ 70 ॥

ભ્રાતુઃ પ્રયચ્છ ત્વરિતા જીવચ્છ્રાદ્ધં ત્વમદ્ય વૈ ।
સુહૃષ્ટં કુરુ વૈ ચૈનં નાસૂન્મન્યે ધરિષ્યતિ ॥ 71 ॥

તેષાં હિ મમ ભર્તૄણાં પઞ્ચાનાં ધર્મચારિણામ્ ।
એકો દુર્ધષણોઽત્યર્થં બલે ચાપ્રતિમો ભુવિ ॥ 72 ॥

નિર્મનુષ્યમિમં લોકં કુર્યાત્ક્રુદ્ધો નિશામિમામ્ ।
ન સ સન્ક્રુધ્યતે તાવદ્ગન્ધર્વઃ કામરૂપધૃત્ ॥ 73 ॥

નૂનં જ્ઞાસ્યતિ યાવદ્વૈ મમૈતત્પાદઘાતનમ્ । તત્ક્ષણાત્કીચકઃ પાપઃ સપુત્રભ્રાતૃબાન્ધવઃ ।
વિનશિષ્યતિ દુષ્ટાત્મા યથા દુષ્કૃતકર્મકૃત્ ॥ 74 ॥

અપિ ચૈતત્પુરા પ્રોક્તં નિપુણૈર્મનુજોત્તમૈઃ । એકસ્તુ કુરુતે પાપં કાલપાશવશં ગતઃ ।
નીચેનાત્માપરાધેન કુલં તેન વિનશ્યતિ ॥ 75 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સુદેષ્ણામેવમુક્ત્વા તુ સૈરન્ધ્રી દુઃખમોહિતા ।
કીચકસ્ય વધાર્થાય વ્રતદીક્ષામુપાગમત્ ॥ 76 ॥

અભ્યર્થિતા ચ નારીભિર્માનિતા ચ સુદેષ્ણયા । ન ચ સ્નાતિ ન ચાશ્નાતિ ન પાંસૂન્પરિમાર્જતિ ।
રુધિરક્લિન્નવદના બભૂવ મૃદિતેક્ષણા ॥ 77 ॥

તાં તથા શોકસન્તપ્તાં દૃષ્ટ્વા પ્રરુદિતાં સ્ત્રિયઃ ।
કીચકસ્ય વધં સર્વા મનોભિશ્ચ શશંસિરે ॥ 78 ॥