મહાભારત · અધ્યાય 4.19

અકીર્તયત સુશ્રોણી ધર્મં શક્રં દિવાકરમ્ ।
મારુતં ચાશ્વિનૌ દેવૌ કુબેરં વરુણં યમમ્ ॥ 1 ॥

રુદ્રમગ્નિં ભગં વિષ્ણું સ્કન્દં પૂષણમેવ ચ ।
સાવિત્રીસહિતં ચાપિ બ્રહ્માણં પર્યકીર્તયત્ ॥ 2 ॥

ઇત્યેવં મૃગશવાક્ષી સુશ્રોણી ધર્મચારિણી ।
ઉપાતિષ્ઠત સા સૂર્યં મુહૂર્તમબલા તદા ॥ 3 ॥

તદસ્યાસ્તનુમધ્યાયાઃ સર્વં સૂર્યોઽવબુદ્ધવાન્ ।
અન્તર્હિતં તતસ્તસ્યા રક્ષો રક્ષાર્થમાદિશત્ ॥ 4 ॥

તચ્ચૈનાં નાજહાત્તત્ર સર્વાવસ્થાસ્વનિન્દિતામ્ ॥ 5 ॥

પ્રતસ્થે સા સુકેશાન્તા ત્વરમાણા પુનઃપુનઃ ।
વિલમ્બમાના વિવશા કીચકસ્ય નિવેશનમ્ ॥ 6 ॥

તાં મૃગીમિવ વિત્રસ્તાં દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણાં સમાગતામ્ ।
ઉત્પપાતાસનાત્તૂર્ણં નાવં લબ્ધ્વેવ પારગઃ ॥ 7 ॥

શ્લક્ષ્ણં ચોવાચ વાક્યં સ કીચકઃ કામમૂર્ચ્છિતઃ ।
સ્વાગતં તે સુકેશાન્તે સુવ્યુષ્ટા રજની મમ ॥ 8 ॥

સ્વામિની ત્વમનુપ્રાપ્તા ચિરસ્ય ભવનં શુભે ।
કુરુષ્વ ચ મયિ પ્રીતિં વશં ચોપાનયસ્વ મામ્ ॥ 9 ॥

પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ મે ભોગાંસ્ત્વદર્થમુપકલ્પિતાન્ । સર્વરત્નમયીં માલાં કુણ્ડલે ચ હિરણ્મયે ॥ 10 ।

વાસાંસિ ચન્દનં માલ્યં ધૂપશુદ્ધાં ચ વારુણીમ્ । પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ ભદ્રં તે વિહર ત્વં યથેચ્છસિ ।
પ્રીત્યા મે કુરુ મદ્માક્ષિ પ્રસાદં પ્રિયદર્શને ॥ 11 ॥

સ્વાસ્તીર્ણમસ્તિ શયનં સિતસૂક્ષ્મોત્તરચ્છદમ્ ।
અત્રારુહ્ય મયા સાર્ધં પિબેમાં વરવારુણીમ્ ॥ 12 ॥

ભજસ્વ માં વિશાલાક્ષિ ભર્તા તે સદૃશોસ્મ્યહમ્ ।
ઉપસર્પ વરારોહે મેરુમર્કપ્રભા યથા ॥ 13 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સ મૂઢઃ કીચકસ્તત્ર પ્રાપ્તાં રાજીવલોચનામ્ ।
અબ્રવીદ્દ્રૌપદીં દૃષ્ટ્વા દુરાત્મા હ્યાત્મસમ્મતઃ ॥ 14 ॥

કીચકેનૈવમુક્તા સા દ્રૌપદી વરવર્ણિની ।
અબ્રવીત્તમનાચારં નેદૃશં વક્તુમર્હસિ ॥ 15 ॥

નાહં શક્યા ત્વયા સ્પ્રષ્ટું શ્વપચેનેવ બ્રાહ્મણી ।
ગન્તુમિચ્છસિ દુર્બુદ્ધે ગતિં દુર્ગતરાન્તરામ્ ॥ 16 ॥

યત્ર ગચ્છન્તિ બહવઃ પરદારાભિમર્શકાઃ ।
નરાઃ સમ્ભિન્નમર્યાદાઃ કીટવચ્ચાશુભાશ્રયાઃ ॥ 17 ॥

અપ્રૈષીન્માં સુરાહારીં સુદેષ્ણા ત્વન્નિવેશનમ્ ।
તસ્યૈ નયિષ્યે મદિરાં ભગિની તૃષિતા તવ ॥ 18 ॥

પિપાસિતા ચ કૈકેયી તૂર્ણં મામાદિશત્તતઃ ।
દીયતાં મે સુરા શીઘ્રં સૂતપુત્ર વ્રજામ્યહમ્ ॥ 19 ॥
કીચક ઉવાચ ।

અન્યા ભદ્રે હરિષ્યન્તિ રાજપુત્ર્યાઃ સુરામિમામ્ ।
કિં ત્વં યાસ્યસિ કલ્યાણિ મદર્થં ત્વમિહાગતા ॥ 20 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા દક્ષિણે પાણૌ સૂતપુત્રઃ પરામૃશત્ । સા ગૃહીતા વિધૂન્વન્તી ભૂમૌ નિક્ષિપ્ય ભાજનમ્ ।
સભાં શરણમાધાવદ્યત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ॥ 21 ॥

તાં કીચકઃ પ્રધાવન્તીં કેશપક્ષે પરામૃશત્ ।
પાતયિત્વા તુ તાં ભૂમૌ સૂતપુત્રઃ પદાઽવધીત્ ॥ 22 ॥

સભાયાં પશ્યતો રાજ્ઞો વિરાટસ્ય મહાત્મનઃ ।
બ્રાહ્મણાનાં ચ વૃદ્ધાનાં ક્ષત્રિયાણાં ચ પશ્યતાં ॥ 23 ॥

તસ્યાઃ પાદાભિતપ્તાયા મુખાદ્રુધિરમાસ્રવત્ ॥ 24 ॥

તતો દિવાકરેણાશુ રાક્ષસઃ સન્નિયોજિતઃ ।
સ કીચકમપોવાહ વાતવેગેન ભારત ॥ 25 ॥

સ પપાત તદા ભૂમૌ રક્ષોબલસમીરિતઃ ।
વિઘૂર્ણમાનો નિશ્ચેષ્ટશ્છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ ॥ 26 ॥

તાં દૃષ્ટ્વા તત્ર તે સભ્યા હાહાભૂતાઃ સમન્તતઃ । ન યુક્તં સૂતપુત્રેતિ કીચકેતિ ચ તેઽવદન્ ।
કિમિયં વધ્યતે બાલા કૃપણા ચાપ્યબાન્ધવા ॥ 27 ॥

તસ્યામાસન્હિ તે પાર્થાઃ સભાયાં ભ્રાતરસ્તથા ।
અમૃષ્યમાણાઃ કૃષ્ણાયાઃ કીચકેન પદા વધં ॥ 28 ॥

તાં દૃષ્ટ્વા ભીમસેનસ્ય ક્રોધાદાસ્રમવર્તત । ધૂમોચ્છ્વાસઃ સમભવન્નેત્રે ચોચ્છ્રિતપક્ષ્મણી ।
સસ્વેદા ભ્રુકુટી ચોગ્રા લલાટે સમવર્તત ॥ 29 ॥

તસ્ય ભીમો વધપ્રેપ્સુઃ કીચકસ્ય દુરાત્મનઃ ।
દન્તૈર્દન્તાંસ્તદા રોપાન્નિષ્પિપેષ મહામનાઃ ॥ 30 ॥

ભૂયઃ સઞ્ચરિતઃ ક્રુદ્ધઃ સહસોત્થાય ચાસનાત્ ।
નિરૈક્ષત દ્રુમં દીર્ઘં રાજાનં ચાપ્યવૈક્ષત ॥ 31 ॥

વધમાકાઙ્ક્ષમાણં તં કીચકસ્ય દુરાત્મનઃ ।
આકારેણૈવ ભીમં સ પ્રત્યપેધદ્યુધિષ્ઠિરઃ ॥ 32 ॥

તસ્ય રાજા શનૈઃ સઞ્જ્ઞાં કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
ચકાર ભીમસેનસ્ય રોષાવિષ્ટસ્ય ધીમતઃ ॥ 33 ॥

પ્રત્યાખ્યાનં તદા ચાહ કઙ્કો નામ યુધિષ્ઠિરઃ ॥ 34 ॥

સૂદ મા સાહસં કાર્ષીઃ ફલિતોઽયં વનસ્પતિઃ ।
નાત્ર શુષ્કાણિ કાષ્ઠાનિ સન્તિ યાનિ ચ કાનિ ચ ॥ 35 ॥

યદિ તે દારુકૃત્યં સ્યાન્નિષ્ક્રમ્ય નગરાદ્બહિઃ ।
સમૂલં શાતયેર્વૃક્ષં શ્રમસ્તે ન ભવિષ્યતિ ॥ 36 ॥

યસ્ય ચાર્દ્રસ્ય વૃક્ષસ્ય શીતચ્છાયાં સમાશ્રયેત્ ।
ન તસ્ય પર્ણે દ્રુહ્યેત પૂર્વવૃત્તમનુસ્મરન્ ॥ 37 ॥

ન ક્રોધકાલસમયઃ સૂદ મા ચાપલં કૃથાઃ ।
અપૂર્ણોઽયં દ્વિપક્ષોનો નેદં બલવતાં બહુ ॥ 38 ॥

અથાઙ્ગુષ્ઠેનાવમૃદ્ગાદઙ્ગુષ્ઠં તત્ર ધર્મરાટ્ ।
પ્રબોધનભયાદ્રાજ્ઞો ભીમં તં પ્રત્યષેધયત્ ॥ 39 ॥

ભીમસેનસ્તુ તદ્વાક્યં શ્રુત્વા પરપુરઞ્જયઃ । સહસોત્પતિતં ક્રોધં ન્યયચ્છદ્ધૃતિમાન્બલાત્ ।
ઇઙ્ગિતજ્ઞઃ સ તુ ભ્રાતુસ્તૂષ્ણીમાસીદ્વૃકોદરઃ ॥ 40 ॥

ભીમસ્ય ચ સમારમ્ભં દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞોઽસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ।
દ્રૌપદી ચાધિકં ક્રોધાત્પ્રારુદત્સા પુનઃપુનઃ ॥ 41 ॥

કીચકેનાનુગમનાત્કૃષ્ણા તામ્રાયતેક્ષણા ।
સભાદ્વારમુપગમ્ય રુદન્તી વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 42 ॥

અવેક્ષમાણા સુશ્રોણી પતીંસ્તાન્દીનચેતસઃ । આકારં પરિરક્ષન્તી પ્રતિજ્ઞાં ધર્મસંયુતામ્ ।
દહ્યમાનેવ રૌદ્રેણ ચક્ષુષા દ્રુપદાત્મજા ॥ 43 ॥

પ્રજારક્ષણશીલાનાં રાજ્ઞાં હ્યમિતતેજસામ્ ।
કાર્યાઽનુપાલનં નિત્યં ધર્મે સત્યે ચ તિષ્ઠતામ્ ॥ 44 ॥

સ્વપ્રજાયાં પ્રજાયાં ચ વિશેષં નાધિગચ્છતામ્ ।
પ્રિયેષ્વપિ ચ વધ્યેષુ સમત્વં યે સમાશ્રિતાઃ ॥ 45 ॥

વિવાદેષુ પ્રવૃત્તેષુ સમં કાર્યાનુદર્શિના ।
રાજ્ઞા ધર્માસનસ્થેન જિતૌ લોકાવુભાવપિ ॥ 46 ॥

રાજન્ધર્માસનસ્થો હિ રક્ષ માં ત્વમનાગસમ્ ॥ 47 ॥

અહં ત્વનપરાધ્યન્તી કીચકેન દુરાત્મના ।
પશ્યતસ્તે મહારાજ હતા પાદેન દાસિવાત્ ॥ 48 ॥

ત્વત્સમક્ષં નૃપશ્રેષ્ઠ નિષ્પિષ્ટા વસુધાતલે ।
અનાગસં કૃપાર્હાં માં સ્ત્રિયં ત્વં પરિપાલય ॥ 49 ॥

રક્ષ માં કીચકાદ્ભીતાં ધર્મં રક્ષ નરેશ્વર ।
મત્સ્યાધિપ પ્રજા રક્ષ પિતા પુત્રાનિવૌરસાન્ ॥ 50 ॥

યસ્ત્વધર્મેણ કાર્યાણિ મોહાત્મા કુરુતે નૃપઃ ।
અચિરાત્તં દુરાત્માનં વશે કુર્વન્તિ શત્રવઃ ॥ 51 ॥

મત્સ્યાનાં કુલજસ્ત્વં હિ તેષાં સત્યં પરાયણમ્ ।
ત્વં કિલૈવંવિધો જાતઃ કુલે ધર્મપરાયણે ॥ 52 ॥

અતસ્ત્વાહમભિક્રન્દે શરણાર્થં નરાધિપ ।
ત્રાહિ મામદ્ય રાજેન્દ્ર કીચકાત્પાપપૂરુષાત્ ॥ 53 ॥

અનાથામિહ માં જ્ઞાત્વા કીચકઃ પુરુષાધમઃ ।
પ્રહરત્યેવ નીચાત્મા ન તુ ધર્મમવેક્ષતે ॥ 54 ॥

અકાર્યાણામનારમ્ભાત્કાર્યાણામનુપાલનાત્ ।
પ્રજાસુ યે સુવૃત્તાસ્તે સ્વર્ગમાયાન્તિ ભૂમિપાઃ ॥ 55 ॥

કાર્યાકાર્યવિશેષજ્ઞાઃ કામકારેણ પાર્થિવાઃ ।
પ્રજાસુ કિલ્બિષં કૃત્વા નરકં યાન્ત્યધોમુખાઃ ॥ 56 ॥

નૈવ યજ્ઞૈર્ન વા દાનૈર્ન ગુરોરુપસેવનાત્ ।
પ્રાપ્નુવન્તિ તથા ધર્મં યથા કાર્યાનુપાલનાત્ ॥ 57 ॥

અપિ ચેદં પુરા બ્રહ્મા પ્રોવાચેન્દ્રાય પૃચ્છતે ।
દ્વન્દ્વં કાર્યમકાર્યં ચ લોકે ચાસીત્પરં યથા ॥ 58 ॥

ધર્માધર્મૌ પુનર્દ્વન્દ્વં વિનિયુક્તમથાપિ વા ।
ક્રિયાણામક્રિયાણાં ચ પ્રાપણે પુણ્યપાપયોઃ ॥ 59 ॥

પ્રજાયાં સૃજ્યમાનાયાં પુરા હ્યેતદુદાહૃતમ્ ।
એતદ્વો માનુષાઃ સમ્યક્કાર્યં દ્વન્દ્વત્રયં ભુવિ ॥ 60 ॥

અસ્મિન્સુનીતે દુર્નીતે લભતે કર્મજં ફલમ્ ।
કલ્યાણકારી કલ્યાણં પાપકારી ચ પાપકમ્ ॥ 61 ॥

તેન ગચ્છતિ સંસર્ગં સ્વર્ગાય નરકાય વા । સુકૃતં દુષ્કૃતં વાઽપિ કૃત્વા મોહેન માનવઃ ।
પશ્ચાત્તાપેન તપ્યેત સ્વબુદ્ધ્યા મરણં ગતઃ ॥ 62 ॥

એવમુક્ત્વા પરં વાક્યં વિસસર્જ શતક્રતુમ્ ।
શક્રોપ્યાપૃચ્છ્ય બ્રહ્માણં દેવરાજ્યમપાલયત્ ॥ 63 ॥

યથોક્તં દેવરાજેન બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના ।
તથા ત્વમપિ રાજેન્દ્ર કાર્યાકાર્યે સ્થિરો ભવ ॥ 64 ॥