મહાભારત · અધ્યાય 4.14

તતઃ કૃષ્ણા સુકેશી સા દર્શનીયા શુચિસ્મિતા । વેણીકેશાન્સમુત્ક્ષિપ્ય પીનવૃત્તકુચા શુભા ।
જુગૂહે દક્ષિણે પાર્શ્વે મૃદૂનસિતલોચના ॥ 1 ॥

વાસશ્ચ પરિધાયૈકં કૃષ્ણા સુમલિનં મહત્ ।
કૃત્વા વેષં ચ સૈરન્ધ્ર્યાઃ કૃષ્ણા વ્યચરદાર્તવત્ ॥ 2 ॥

પ્રવિષ્ટા નગરં ભીરૂઃ સૈરન્ધ્રીવેષસંયુતા ।
તાં નરાઃ પરિધાવન્તઃ સ્ત્રિયશ્ચ સમુપાદ્રવન્ ॥ 3 ॥

અપૃચ્છંસ્તે ચ તાં દૃષ્ટ્વા કા ત્વં કિં ચ ચિકીર્ષસિ । સા તાનુવાચ રાજેન્દ્ર સૈરન્ધ્ર્યહમુપાગતા ।
કર્મ ચેચ્છામિ વૈ કર્તું તસ્ય યા માં ભરિષ્યતિ ॥ 4 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તસ્યા રૂપેણ વેષેણ શ્લક્ષ્ણયા ચ ગિરા તથા ।
ન શ્રદ્દધાનાસ્તાં દેવીમન્નહેતોરુપસ્થિતામ્ ॥ 5 ॥

વિરાટસ્ય તુ કૈકેયી ભાર્યા પરમસમ્મતા ।
આલોકયન્તી દદૃશે પ્રાસાદાદ્દ્રુપદાત્મજામ્ ॥ 6 ॥

સા સમીક્ષ્ય તથારૂપામનાથામેકવાસસમ્ ।
સ્ત્રીભિશ્ચ પુરુષૈશ્ચાપિ સર્વતઃ પરિવારિતામ્ ॥ 7 ॥

વિરાટભાર્યા તાં દેવી કારુણ્યાજ્જાતસમ્ભ્રમા ।
અપ્રેષયત્સમીપસ્થાઃ સ્ત્રિયો વૃદ્ધાશ્ચ તત્પરાઃ ॥ 8 ॥

અપનીય તતઃ સર્વા આનયધ્વમિહૈવ તામ્ । યદા દૃષ્ટા મયા સાધ્વી કમ્પતે મે મનસ્તદા ।
તસ્માચ્છીઘ્રમિહાનાય દર્શયધ્વં યદીચ્છથ ॥ 9 ॥

તાસ્તથોક્તા ઉપાગમ્ય દ્રૌપદીં પરિસન્ગતાઃ ।
આનીય સર્વથા ત્વેનામબ્રુવન્મધુરાક્ષરમ્ ॥ 10 ॥

ભદ્રે ત્વાં દ્રષ્ટુમિચ્છન્તી સુદેષ્ણા હર્મ્યભૂતલે । ત્વદર્થં પ્રૈષયચ્ચાસ્માન્દ્રષ્ટું તાં ત્વં યદીચ્છસિ ।
આયાહ્યસ્માભિરેવાદ્ય રક્ષ્યમાણા યથેષ્ટતઃ ॥ 11 ॥

તચ્છ્રુત્વા દ્રૌપદી તાસાં વચનં વાક્યકોવિદા ।
ઈપ્સિતર્થાતિલાભેન હૃષ્ટાઽયાતા ગૃહોત્તમમ્ ॥ 12 ॥

રાજવેશ્મ હ્યુપાક્રમ્ય યત્રાગ્ર્યમહિષી સ્થિતા ।
સુદેષ્ણામગમત્કૃષ્ણા રાજભાર્યાં યશસ્વિનીમ્ ॥ 13 ॥

કૃષ્ણાન્કેશાન્મૃદૂન્દીર્ઘાન્સમુદ્ગ્રથ્યાસિતેક્ષણા । કુઞ્ચિતાગ્રાંસ્તુ સૂક્ષ્માગ્રાન્દર્શનીયાન્નિબધ્ય ચ ।
જુગૂહે દક્ષિણે પાર્શ્વે મૃદૂનાયતલોચના ॥ 14 ॥

સા પ્રવિશ્ય વિરાટસ્ય દ્રૌપદ્યન્તઃપુરં શુભા ।
હ્રીનિષેવાન્વિતા બાલા કમ્પમાના લતેવ સા ॥ 15 ॥

અભિગમ્ય ચ સુશ્રોણી સર્વલક્ષણસંયુતા ।
દદર્શાવસ્થિતાં હૈમે પીઠે રત્નપરિચ્છદે ॥ 16 ॥

રક્તસૂક્ષ્મામ્બરધરાં મેઘે સૌદામિનીમિવ ।
નાનાવર્ણવિચિત્રાં ચ સર્વાભરણભૂષિતામ્ ॥ 17 ॥

સુભ્રૂં સુકેશીં સુશ્રોણીં કુબ્જવામનમધ્યગામ્ ।
બહુપુષ્પોપકીર્ણાયાં ભૂમ્યાં વેદિમિવાધ્વરે ॥ 18 ॥

સુદેષ્ણાં રાજમહિષીં સર્વાલન્કારભૂષિતામ્ ।
શ્રીમતીં રાજપુત્રીણાં શતેન પરિવારિતામ્ ॥ 19 ॥

તાઃ સર્વા દ્રૌપદીં દૃષ્ટ્વા સન્તપ્તાઃ પરમાઙ્ગનાઃ ।
પરિતશ્ચોપતસ્થુસ્તાઃ સહસોત્થાય ચાસનાત્ ॥ 20 ॥

નિરીક્ષમાણાઃ સર્વાસ્તાઃ શચીં દેવીમિવાગતામ્ । ગૂઢગુલ્ફાં વરારોહાં કૃષ્ણાં તામ્રાયતેક્ષણામ્ ।
અતિસર્વાનવદ્યાઙ્ગીં નતગાત્રીં સુમધ્યમામ્ ॥ 21 ॥

ન હ્રસ્વાં નાતિમહતીં જાતાં બહુતૃણે વને ।
ઋશ્યરોહીમિવાનિન્દ્યાં સુકેશીં મૃગલોચનામ્ ॥ 22 ॥

તાં મૃગીમિવ વિત્રસ્તાં યૂથભ્રષ્ટામિવ દ્વિપામ્ ।
લક્ષ્મીમિવ વિશાલાક્ષીં વિદ્યામિવ યશસ્વિનીમ્ ॥ 23 ॥

રોહિણીમિવ તારાણાં દીપ્તામગ્નિશિખામિવ ।
પાર્વતીમિવ રુદ્રાણીં વેલામિવ મહોદધેઃ ॥ 24 ॥

સુલભામિવ નાગીનાં મૃગીણામિવ કિન્નરીમ્ ।
ગઙ્ગામિવ વિશુદ્ધાઙ્ગીં શારદીમિવ શર્વરીમ્ ॥ 25 ॥

તામચિન્ત્યતમાં લોકે ઇલામિવ યશસ્વિનીમ્ ।
સાવિત્રીમિવ દુર્ધષાં બ્રાહ્મ્યા લક્ષ્મ્યા સમન્વિતાં ॥ 26 ॥

સીતામિવ સતીં શુદ્ધામરુન્ધતીમિવ પ્રિયામ્ ।
સુદેષ્ણા પર્યપૃચ્છત્તાં વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચના ॥ 27 ॥

કા ત્વં સર્વાનવદ્યાઙ્ગિ કુતોસિ ત્વમિહાગતા ।
કસ્ય વા ત્વં વિશાલાક્ષિ કિં વા તે કરવાણ્યહમ્ ॥ 28 ॥

ગૂઢગુલ્ફા સમાનોરૂસ્ત્રિગમ્ભીરા ષડુન્નતા ।
સ્નિગ્ધા પઞ્ચસુ રક્તેષુ હંસગદ્ગદભાષિણી ॥ 29 ॥

શુકેશી સુસ્વરા શ્યામા પીનશ્રોણીપયોધરા ।
અરાલપક્ષ્મનયના બિમ્બોષ્ઠી તનુમધ્યમા ॥ 30 ॥

કમ્બુગ્રીવા ગૂઢસિરા પૂર્ણચન્દ્રનિભાનના ।
દાનવી કિન્નરી વા ત્વં ગન્ધર્વી વનદેવતા ॥ 31 ॥

અપ્સરા વાઽસિ નાગી વા તારા વા ત્વં વિલાસિની ।
અલમ્બુસા મિશ્રકેશી પુણ્ડરીકાઽથ માલિની ॥ 32 ॥

તેનતેનૈવ સમ્પન્ના કાશ્મીરીવ તુરન્ગમા ।
ઇન્દ્રાણી ત્વથ રુદ્રાણી સ્વધા વાઽપ્યથવા રતિઃ ॥ 33 ॥

દેવિ દેવેષુ વિખ્યાતા બ્રૂહિ કા ત્વમિહાગતા ।
તવ હ્યનુપમં રૂપં ભૂષણૈરપિ વર્જિતમ્ ॥ 34 ॥

ત્વાં સૃષ્ટ્વોપરતં મન્યે લોકકર્તારમીશ્વરમ્ ।
ન તૃપ્યન્તિ સ્ત્રિયો દૃષ્ટ્વા કા ન પુંસાં રતિર્ભવેત્ ॥ 35 ॥

પ્રવાલપુષ્પસ્તબકૈરાચિતા વનદેવતાઃ ।
ત્વામેવ હિ નિરીક્ષન્તે વિસ્મિતા રૂપસમ્પદા ॥ 36 ॥

અન્તઃપુરગતા નાર્યો મૃગાઃ પક્ષિગણા નરાઃ ।
સર્વે ત્વામેવ કલ્યાણિ નિરીક્ષન્તે સુવિસ્મિતાઃ ॥ 37 ॥

ન ત્વાદૃશી કાચન મે ત્રિષુ લોકેષુ સુન્દરી ।
દૃષ્ટપૂર્વા શ્રુતા વાઽપિ ચક્ષુપા વિદ્યતે શુભા ॥ 38 ॥
દ્રૌપદ્યુવાચ ।

નાસ્તિ દેવી ન ગન્ધર્વી ન યક્ષી ન ચ કિન્નરી ।
સૈરન્ધ્રી નામ મે જાતિર્વન્યમૂલફલાશના ॥ 39 ॥

પતીનાં પ્રેક્ષમાણાનાં કસ્મિંશ્ચિત્કારણાન્તરે ।
કેશપાશે પરામૃષ્ટા સાઽહં ત્રસ્તા વનં ગતા ॥ 40 ॥

તત્ર દ્વાદશવર્ષાણિ વન્યમૂલફલાશના ।
ચરામ્યનિલયા સુભ્રૂઃ સા તવાન્તિકમાગતા ॥ 41 ॥

જાનામિ કેશાન્ગ્રથિતું વિચિત્રાન્ગ્રથિતું મણીન્ ।
મલ્લિકોત્પલપદ્માનાં જાનામિ ગ્રથિતું સ્રજઃ ॥ 42 ॥

સિન્ધુવારકજાતીનાં રચયામ્યવતંસકાન્ । પત્રં મૃગાઙ્ગમગરું પિષે ચ હરિચન્દનમ્ ।
ગ્રથયિષ્યામિ ચિત્રાશ્ચ સ્રજઃ પરમશોભનાઃ ॥ 43 ॥

આરાધનં સત્યભામાં કૃષ્ણસ્ય મહિષીં પ્રિયામ્ ।
કૃષ્ણાં ચ ભાર્યાં પાર્થાનાં નારીણામુત્તમાં તથા ॥ 44 ॥

તથાઽસ્મિ સુભ્રુવા ચાહમિષ્ટલાભેન તોષિતા । માલિની ચેતિ મે નામ સ્વયં દેવી ચકાર હ ।
કૃષ્ણા કમલપત્રાક્ષી સા મે પ્રાણસમા સખી ॥ 45 ॥

ન ચાહં ચિરમિચ્છામિ ક્વચિદ્વસ્તું શુભાનને ।
વ્રતં કિલૈતદસ્માકં કુલધર્મોઽયમીદૃશઃ ॥ 46 ॥

યોઽસ્માકં તુ હરેદ્દ્રવ્યં દેશં વસનમેવ વા ।
ન ક્રોદ્ધવ્યં કિલાસ્માભિરસ્મદ્ગુરુરમર્ષણઃ ॥ 47 ॥

સાઽહં વનાનિ દુર્ગાણિ તીર્થાનિ ચ સરાંસિ ચ ।
શૈલાંશ્ચ વિવિધાન્રમ્યાન્સરિતશ્ચ સમુદ્રગાઃ ॥ 48 ॥

ભર્તૃશોકપરીતાઙ્ગી ભર્તૃસબ્રહ્મચારિણી ।
વિચરામિ મહીં દુર્ગાં યત્ર સાયન્નિવેશના ॥ 49 ॥

વીરપત્ની યદા દેવી ચરમાણેષુ ભર્તૃષુ । સાઽહં વિવત્સા વિધિના ગન્ધમાદનપર્વતાત્ ।
શૃણોમિ તવ સૌશીલ્યં ભર્તુર્મધુરભાષિણિ ॥ 50 ॥

માહાત્મ્યં ચ તતઃ શ્રુત્વા બ્રાહ્મણાનાં સમીપતઃ ।
ત્વામુપસ્થાતુમિચ્છામિ તતશ્ચાહમિહાગતા ॥ 51 ॥

ગુરવો મમ ધર્મશ્ચ વાયુઃ શક્રસ્તથાઽશ્વિનૌ ।
તેષાં પ્રસાદાચ્ચ ન માં કશ્ચિદ્ધર્ષયતે પુમાન્ ॥ 52 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા સુદેષ્ણાં તાં કૃતાઞ્જલિપુટા સ્થિતા ।
સાઽબ્રવીદ્વિસ્મયાવિષ્ટા દ્રૌપદીં યોષિતાં વરામ્ ॥ 53 ॥

ન ભરેયમહં ભદ્રે સંશયો મમ વિદ્યતે ।
રાજા ત્વયં હિ ત્વાં દૃષ્ટ્વા મતિં પાપાં કરિષ્યતિ ॥ 54 ॥

સાઽહં ત્વાં ન ક્ષમાં મન્યે વસન્તીમિહ વેશ્મનિ ।
એષ દોષોસ્તિ સુશ્રોણિ કથં વાભીરુ મન્યસે ॥ 55 ॥

સ્થિતા રાજકુલે નાર્યો યાશ્ચેમા મમ વેશ્મનિ ।
ત્વામેવૈકાં નિરીક્ષન્તે વિસ્મયાદ્વરવર્ણિનિ ॥ 56 ॥

વૃક્ષાંશ્ચોપસ્થિતાન્પશ્ય ય ઇમે મમ વેશ્મનિ ।
વિનમન્તે હિ ત્વાં દૃષ્ટ્વા પુમાંસં કં ન લોભયેઃ ॥ 57 ॥

બિભર્ષિ પરમં રૂપમતિમાનુષમદ્ભુતમ્ । તિર્યગ્યોનિગતાશ્ચાપિ નિરીક્ષન્તે સવિસ્મયાઃ ।
તવ રૂપમનિન્દ્યાઙ્ગિ કિં પુનર્માનવા ભુવિ ॥ 58 ॥

રાજા વિરાટઃ સુશ્રોણિ દૃષ્ટ્વા તે પરમં વપુઃ ।
માં વિહાય વરારોહે ત્વાં ગચ્છેત્સર્વચેતસા ॥ 59 ॥

યં હિ ત્વમનવદ્યાઙ્ગી નરમાયતલોચને ।
સુપ્રસન્ના હિ વીક્ષેથાઃ સ કામવરાગો ભવેત્ ॥ 60 ॥

સુસ્નાતાઽલન્કૃતા હિ ત્વં યમીક્ષેથા હિ માનુષમ્ ।
ગ્લાનિર્ન તસ્ય દુઃખં વા ન તન્દ્રિર્ન પરાજયઃ ॥ 61 ॥

ન શોકો ન ચ સન્તાપો ન ક્રોધો નાનૃતં વદે ।
યં ત્વં સર્વાતવદ્યાઙ્ગિ ભજેથાઃ સમલન્કૃતા ॥ 62 ॥

ન વ્યાધિર્ન જરા તસ્ય ન તૃષ્ણા ન ક્ષુધા ભવેત્ । યસ્ય ત્વં વશગા સુભ્રુ ભવેરઙ્કગતા સતી ॥ 63 ।

પઞ્ચત્વમપિ સમ્પ્રાપ્તં યં ચ ત્વં પરિપસ્વજેઃ ।
બાહુભ્યામનુરૂપાભ્યાં સ જીવેદિતિ મે મતિઃ ॥ 64 ॥

યસ્ય હિ ત્વં ભવેર્ભાર્યા યં ચ હૃષ્ટા પરિષ્વજેઃ ।
અતિજીવેસ્ય સર્વેષુ દેવેષ્વિવ પુરન્દરઃ ॥ 65 ॥

અધ્યારોહેદ્યથા વૃક્ષં યથા વાઽરુહ્ય તક્ષતિ ।
રાજવેશ્મનિ વામોરુ નનુ સ્યાસ્ત્વં તથા મમ ॥ 66 ॥

યથા કર્કટકી ગર્ભમાધત્તે મૃત્યુમાત્મનઃ ।
તથાવિધમહં મન્યે તવ સુભ્રુ સમાગમમ્ ॥ 67 ॥

અનુમાનયે ત્વાં સૈરન્ધ્રિ નાવમન્યે કથઞ્ચન ।
ભર્તૃશીલભયાદ્ભદ્રે તવ વાસં ન રોચયે ॥ 68 ॥
સૈરન્ધ્ર્યુવાચ ।

નાહં શક્યા વિરાટેન યદ્વા ચાન્યેન કેનચિત્ ।
દેવગન્ધર્વયક્ષૈર્વા દ્રષ્ટું દુષ્ટેન ચેતસા ॥ 69 ॥

ગન્ધર્વાઃ પાલયન્તે માં સુકુલાઃ પઞ્ચ સુવ્રતાઃ ।
પુત્રા દેવાદિદેવાનાં સૂર્યપાવકવર્ચસઃ ॥ 70 ॥

યશ્ચ દુઃશીલવાન્મર્ત્યો માં સ્પૃશેદ્દુષ્ટચેતસા ।
સ તામેવ નિશાં શીઘ્રં શયીત મુસલૈર્હતઃ ॥ 71 ॥

યસ્યાપિ હિ શતં પૂર્ણં બાન્ધવાનાં ભવેદપિ । સહસ્રં વા વિશાલાક્ષિ કોટિર્વાપિ સહસ્રિકા ।
દુષ્ટચિત્તશ્ચ માં બ્રૂયાન્ન સ જીવેત્તવાગ્રતઃ ॥ 72 ॥

ન તસ્ય ત્રિદશા દેવા નાસુરા ન ચ પન્નગાઃ ।
તેભ્યો ગન્ધર્વરાજેભ્યસ્ત્રાણં કુર્યુરસંશયમ્ ॥ 73 ॥

સુદેષ્ણે વિશ્વસ ત્વં માં સ્વજને બાન્ધવેઽપિ વા ।
નાહં શક્યા નરૈર્દ્રષ્ટું ન ચ મે વૃત્તમીદૃશમ્ ॥ 74 ॥

યો મે ન દદ્યાદુચ્છિષ્ટં ન ચ પાદૌ પ્રધાવયેત્ ।
પ્રીયેરંસ્તેન વાસેન ગન્ધર્વાઃ પતયો મમ ॥ 75 ॥

યો હિ માં પુરુષો ગૃદ્ધ્યેદ્યથાઽન્યાઃ પ્રાકૃતસ્ત્રિયઃ ।
તામેવ સ ઇમાં રાત્રિં પ્રવિશેદપરાં તનુમ્ ॥ 76 ॥

ન ચાપ્યહં ચાલયિતું શક્યા કેનચિદઙ્ગને । દુઃખશીલાશ્ચ ગન્ધર્વાસ્ત ઇમે બલિનઃ પ્રિયાઃ ।
એવં નિવસમાનાયાં મયિ મા તે ભયં હિ ભૂત્ ॥ 77 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તા તુ સૈરન્ધ્ર્યા સુદેષ્ણા વાક્યમબ્રવીત્ ।
વસેહ મયિ કલ્યાણિ યદિ તે વૃત્તમીદૃશમ્ ॥ 78 ॥

કશ્ચ તે દાતુમુચ્છિષ્ટં પુમાનર્હતિ ભામિનિ ।
પ્રસારયેચ્ચ કઃ પાદૌ લક્ષ્મીં દૃષ્ટ્વૈવ બુદ્ધિમાન્ ॥ 79 ॥

એવમાચારસમ્પન્ના એવં દેવપરાયણા ।
રક્ષ્યા ત્વમસિ ભૂતાનાં સાવિત્રીવદ્વિજન્મનામ્ ॥ 80 ॥

દેવતા ઇવ કલ્યાણિ પૂજિતા વરવર્ણિની । વસ ભદ્રે મયિ પ્રીતા પ્રીતિર્હિ મયિ વર્તતે ।
સર્વકામૈઃ પ્રમુદિતા નિરુદ્વિગ્નમનાઃ સુખમ્ ॥ 81 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સુદેષ્ણયૈવમુક્તા સા સમ્પ્રીતા ચારુહાસિની ।
નિર્વિશઙ્કા વિરાટસ્ય વિવેશાન્તઃપુરં સુખમ્ ॥ 82 ॥

યાજ્ઞસેની સુદેષ્ણાં તુ શુશ્રૂપન્તી વિશામ્પતે ।
અવસત્પરિચારાર્હા સુદુઃખં જનમેજય ॥ 83 ॥

એવં વિરાટે ન્યવસંસ્તુ પાણ્ડવાઃ કૃષ્ણા તથાઽન્તઃપુરમેત્ય શોભના ।
અજ્ઞાતચર્યાં પ્રતિરુદ્ધમાનસા યથાઽગ્રથો ભસ્મનિ ગૂઢતેજસઃ ॥ 84 ॥