મહાભારત · અધ્યાય 4.15

એવં વિરાટનગરે વસન્તઃ સત્યવિક્રમાઃ ।
અત ઊર્ધ્વં નરવ્યાઘ્રાઃ કિમકુર્વત પાણ્ડવાઃ ॥ 1 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં તે ન્યવસંસ્તત્ર પ્રચ્છન્નાઃ કુરુનન્દનાઃ ।
આરાધયન્તો રાજાનાં યદકુર્વત તચ્છૃણુ ॥ 2 ॥

યુધિષ્ઠિરઃ સભાસ્તારઃ સભ્યાનામભવત્પ્રિયઃ ।
તથૈવ ચ વિરાટસ્ય સપુત્રસ્ય વિશામ્પતે ॥ 3 ॥

સ હ્યક્ષહૃદયજ્ઞસ્તાન્ક્રીડયામાસ પાણ્ડવઃ ।
અક્ષબદ્ધાન્યથાકામં સૂત્રબદ્ધાનિવ દ્વિજાન્ ॥ 4 ॥

અજ્ઞાતં ચ વિરાટસ્ય વિજિત્ય વસુ ધર્મરાટ્ ।
ભ્રાતૃભ્યઃ પુરુષવ્યાઘ્રો યથેષ્ટં સમ્પ્રયચ્છતિ ॥ 5 ॥

ભીમસેનોપિ માંસાનિ ભક્ષ્યાણિ વિવિધાનિ ચ ।
અતિસૃષ્ટાનિ મત્સ્યેન વિક્રીણન્નિવ ભ્રાતૃષુ ॥ 6 ॥

વાસાંસિ પરિજીર્ણાનિ લબ્ધાન્યન્તઃપુરેઽર્જુનઃ ।
વિક્રીણન્નિવ સર્વેભ્યઃ પાણ્ડવેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ ॥ 7 ॥

નકુલોપિ ધનં લબ્ધ્વા કૃતે કર્મણિ વાજિનામ્ ।
તુષ્ટે તસ્મિન્નરપતૌ પાણ્ડવેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ ॥ 8 ॥

સહદેવોપિ ગોપાનાં વેષમાસ્થાય પાણ્ડવઃ ।
દધિ ક્ષીરં ઘૃતં ચૈવ પાણ્ડવેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ ॥ 9 ॥

કૃષ્ણા તુ સર્વાન્ભ્રાતૄંસ્તાન્નિરીક્ષન્તી તપસ્વિની ।
યથા પુનરવિજ્ઞાતા તથા ચરતિ ભામિની ॥ 10 ॥

એવં સમ્ભાવયન્તસ્તે તદાઽન્યોન્યં મહારથાઃ ।
વિરાટનગરે ચેરુઃ પુનર્ગર્ભધૃતા ઇવ ॥ 11 ॥

સાશઙ્કા ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય ભયાત્પાણ્ડુસુતાસ્તદા ।
પ્રેક્ષમાણાસ્તદા કૃષ્ણામૂપુશ્છન્ના નરાધિપ ॥ 12 ॥

અથ માસે ચતુર્થે તુ શઙ્કરસ્ય મહોત્સવઃ ।
આસીત્સમૃદ્ધો મત્સ્યેષુ પુરુષાણાં સુસમ્મતઃ ॥ 13 ॥

તત્ર મલ્લાઃ સમાપેતુર્દિગ્ભ્યો રાજન્સહસ્રશઃ ॥ 14 ॥

મહાકાયા મહાવીર્યાઃ કાલકેયા ઇવાસુરાઃ ।
વીર્યોન્મત્તા બલોદગ્રા રાજ્ઞા સમભિપૂજિતાઃ ॥ 15 ॥

સિંહસ્કન્ધકટિગ્રીવાઃ સ્વવદાતા મનસ્વિનઃ ।
અસકૃલ્લબ્ધલક્ષાસ્તે રઙ્ગે પાર્થિવસન્નિધૌ ॥ 16 ॥

તેષામેકો મહાનાસીત્સર્વમલ્લાનથાહ્વયત્ ।
વ્યાવલ્ગમાનો દદૃશે ગર્જિતોદ્ગતિભિઃ સ્થિતઃ ॥ 17 ॥

વિત્રસ્તમનસઃ સર્વે મલ્લાસ્તે હતચેતસઃ ।
અવાઙ્ભુખાશ્ચ ભીતાશ્ચ મલ્લાશ્ચાન્યે વિચેતસઃ ॥ 18 ॥

વ્યસુત્વમપરે ચૈવ વાઞ્છન્તિ પ્રતિવિહ્વલાઃ ।
ગાં પ્રવેષ્ટુમથેચ્છન્તિ ખં ગન્તુમિવ ચોત્થિતાઃ ॥ 19 ॥

ત્રસ્તાઃ શાન્તા વિષણાઙ્ગા નિઃશબ્દં વિહ્વલેક્ષણાઃ ।
વિરાટરાજમલ્લાસ્તે ભગ્નદર્પા હતપ્રભાઃ ॥ 20 ॥

મલ્લેન્દ્રનિહતાઃ સર્વે ન કિઞ્ચિત્પ્રવદન્તિ તે ।
મલ્લ ઉદ્વીક્ષ્ય તાન્મલ્લાંસ્રસ્તાન્વાક્યમુવાચહ ॥ 21 ॥

આગતં મલ્લરાજં માં કૃત્સ્ને પૃથિવિમણ્ડલે ।
સિંહવ્યાઘ્રગણૈઃ સાર્ધં ક્રીડન્તં વિદ્ધિ ભૂપતે ॥ 22 ॥

મલ્લેન્દ્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વા બલદર્પસમન્વિતમ્ ।
વિરાટો વીક્ષ્ય તાન્મલ્લાંસ્ત્રસ્તાન્વાક્યમુવાચ હ ॥ 23 ॥

અનેન સહ મલ્લેન કો યોદ્ધું શક્તિમાન્નરઃ ॥ 24 ॥

ઇત્યુક્તાસ્તે વિરાટેન સર્વે મલ્લા વિશામ્પતે ।
તૂષ્ણીમાસંસ્તતો રાજા ક્રોધાવિષ્ટ ઉવાચ હ ॥ 25 ॥

ગ્રામાંશ્ચ વેતનાન્યેપાં મલ્લાનાં હારયામ્યહમ્ ।
તતો યુધિષ્ઠિરોઽવાદીચ્છ્રુત્વા માત્સ્યપતેર્વચઃ ॥ 26 ॥

અસ્તિ મલ્લો મહારાજ મયા દૃષ્ટો યુધિષ્ઠિરે ।
અનેન સહ મલ્લેન યોદ્ધું શક્નોતિ ભૂપતે ॥ 27 ॥

યોસૌ મલ્લો મયા દૃષ્ટઃ પૂર્વં યૌધિષ્ઠિરે પુરે ।
સોયં મલ્લો વસત્યેપ રાજંસ્તવ મહાનસે ॥ 28 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

યુધિષ્ઠિરવચઃ શ્રુત્વા વ્યક્તમાહેતિ પાર્થિવઃ ।
સોપ્યથાહૂયતાં ક્ષિપ્રં યોદ્ધું મલ્લેન સમ્પ્રતિ ॥ 29 ॥

ભીમસેનો વિરાટેન આહૂતશ્ચોદિતસ્તથા ।
યોદ્ધું તતોઽબ્રવીદ્વાક્યં યોદ્ધું શક્નોમિ ભૂપતે ॥ 30 ॥

નરેન્દ્ર તે પ્રભાવેન શ્રિયા શક્ત્યા ચ શાસનાત્ ।
અનેન સહ મલ્લેન યોદ્ધું રાજેન્દ્ર શક્નુયામ્ ॥ 31 ॥

યુધિષ્ઠિરકૃતં જ્ઞાત્વા શ્રિયા તવ વિશામ્પતે ।
મહાદેવસ્ય ભક્ત્યા ચ તં મલ્લં પાતયામ્યહમ્ ॥ 32 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ચોદિતો ભીમસેનસ્તુ મલ્લમાહૂય મણ્ડલે । યોદ્ધું વ્યવસ્થિતો વીરો રેણું સમ્મૃજ્ય હસ્તયોઃ ।
મત્તો ગજ ઇવાન્યં તુ યોદ્ધું સમુપચક્રમે ॥ 33 ॥

અથ સૂદેન તં મલ્લં યોધયામાસ મત્સ્યરાટ્ર ॥ 34 ॥

નોદ્યમાનસ્તદા ભીમો દુઃખેનેવાકરોન્મતિમ્ ।
ન હિ શક્નોમ્યશક્તોપિ પ્રત્યાખ્યાતું નરાધિપં ॥ 35 ॥

તતઃ સ પુરુષવ્યાઘ્રઃ શાર્દૂલશિથિલં ચરન્ ।
પ્રવિવેશ મહારઙ્ગં વિરાટમભિહર્ષયન્ ॥ 36 ॥

બવન્ધ કક્ષાં કૌન્તેયસ્તતઃ સંહર્ષયઞ્જનમ્ ।
તતસ્તુ વૃત્રસઙ્કાશં ભીમો મલ્લં સમાહ્વયત્ ॥ 37 ॥

જીમૂતં નામ તં તત્ર મલ્લપ્રખ્યાતવિક્રમમ્ ।
કક્ષે મલ્લં ગૃહીત્વાઽથ નનાદ બહુ સિંહવત્ ॥ 38 ॥

તાવુભૌ સુમહોત્સાહાવુભૌ ભીમપરાક્રમૌ ।
મત્તાવિવ મહાકાયૌ વારણૌ ષષ્ઠિહાયનૌ ॥ 39 ॥

તતસ્તૌ નરશાર્દૂલૌ બાહુયુદ્ધં સમીયતુ ।
વીરૌ પરમસંહૃષ્ટાવન્યોન્યજયકાઙ્ક્ષિણૌ ॥ 40 ॥

ઉભૌ પરમસંહૃષ્ટૌ બલેનાતિબલાવુભૌ ।
અન્યોન્યસ્યાન્તરં પ્રેપ્સૂ પરસ્પરજયૈષિણૌ ॥ 41 ॥

કૃતપ્રતિકૃતૈશ્ચિત્રૈર્બાહુભિશ્ચ સુસઙ્કટૈઃ ।
સન્નિપાતાવધૂતૈશ્ચ પ્રમાથોન્મથનૈસ્તથા ॥ 42 ॥

ક્ષેપણૈર્મુષ્ટિભિશ્ચૈવ વરાહોદ્ધૂતનિસ્સ્વનૈઃ ।
તલૈર્વજ્રનિપાતૈશ્ચ પ્રસૃષ્ટાભિસ્તથૈવ ચ ॥ 43 ॥

શલાકાનખપાતૈશ્ચ પાદોદ્ધૂતૈશ્ચ દારુણૈઃ ।
જાનુભિશ્ચાશ્મનિર્ઘોષૈઃ શિરોભિશ્ચાવઘટ્ટનૈઃ ॥ 44 ॥

તદ્યુદ્ધમભવદ્ધોરમશસ્ત્રં બાહુતેજસા ।
બલપ્રાણેન શૂરાણાં સમાજોત્સવસન્નિધૌ ॥ 45 ॥

અરજ્યત જનઃ સર્વઃ સોત્ક્રુષ્ટનિનદોત્થિતઃ ।
બલિનોઃ સંયુગે રાજન્વૃત્રવાસવયોરિવ ॥ 46 ॥

પ્રકર્ષણાકર્ષણયોરભ્યાકર્ષવિકર્ષણૈઃ ।
આકર્ષતુરથાન્યોન્યં જાનુભિશ્ચાપિ જન્ઘતુઃ ॥ 47 ॥

તતઃ શબ્દેન મહતા ભર્ત્સયન્તૌ પરસ્પરમ્ । વ્યૂઢોરસ્કૌ દીર્ઘભુજૌ નિયુદ્ધકુશલાવુભૌ ।
બાહુભિઃ સમસજ્જેતામાયસૈઃ પરિઘૈરિવ ॥ 48 ॥

ઉત્પપાતાથ વેગેન મલ્લં કક્ષે ગૃહીતવાન્ ।
પાર્શ્વં નિગૃહ્ય હસ્તેન પાતયામાસ મલ્લકમ્ ॥ 49 ॥

ચકર્ષ દોર્ભ્યામુત્પાત્ય ભીમો મલ્લમમિત્રહા ।
નિનદં તમભિક્રોશઞ્શાર્દૂલ ઇવ વારણમ્ ॥ 50 ॥

સમુદ્યમ્ય મહાબાહુર્ભ્રામયામાસ વીર્યવાન્ ।
તતો મલ્લાશ્ચ મત્સ્યાશ્ચ વિસ્મયં ચક્રિરે પરમ્ ॥ 51 ॥

ભ્રામયિત્વા શતગુણં ગતસત્વમચેતનમ્ ।
પ્રત્યપિંષન્મહાબાહુર્મલ્લં ભુવિ વૃકોદરઃ ॥ 52 ॥

તસ્મિન્વિનિહતે વીરે જીમૂતે લોકવિશ્રુતે ।
વિરાટઃ પરમં હર્ષમગચ્છદ્વાન્ધવૈઃ સહ ॥ 53 ॥

પ્રહર્ષાત્પ્રદદૌ વિત્તં બહુ રાજ મહામનાઃ ।
વલલાય મહારઙ્ગે યથા વૈશ્રવણસ્તથા ॥ 54 ॥

એવં સ સુબહૂન્મલ્લાન્પુરુષાંશ્ચ મહાબલાન્ ।
વિનિઘ્નન્મત્સ્યરાજસ્ય પ્રીતિમાહરદુત્તમામ્ ॥ 55 ॥

યદાઽસ્ય તુલ્યઃ પુરુષો ન કશ્ચિતત્ર વિદ્યતે ।
તતો વ્યાઘ્રૈશ્ચ સિંહૈશ્ચ દ્વિરદૈશ્ચાપ્યયોધયત્ ॥ 56 ॥

વિરાટેન પ્રદત્તાનિ ચિત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ।
સ્થિતેભ્યઃ પુરુષેભ્યશ્ચ દત્ત્વા દ્રવ્યાણિ જગ્મિવાન્ ॥ 57 ॥

પુનરન્તઃપુરગતઃ સ્ત્રીણાં મધ્યે વૃકોદરઃ ।
યોધ્યતે સ વિરાટસ્ય ગજૈઃ સિંહૈર્મહાબલૈઃ ॥ 58 ॥

બીભત્સુરપિ ગીતેન નૃત્તેનાપિ ચ પાણ્ડવઃ ।
વિરાટં તોષયામાસ સર્વાશ્ચાન્તઃપુરસ્ત્રિયઃ ॥ 59 ॥

અશ્વૈર્વિનીતૈર્જવનૈસ્તત્રતત્ર સમાગતઃ । તોપયામાસ રાજાનં નકુલો નૃપસત્તમમ્ ।
તસ્મૈ પ્રદેયં પ્રાયચ્છત્પ્રીતો રાજા ધનં બહુ ॥ 60 ॥

વિનીતાન્વૃપભાન્દૃષ્ટ્વા સહદેવસ્ય ચાભિતઃ ।
ધનં દદૌ બહુવિધં વિરાટઃ પુરુષર્ષભઃ ॥ 61 ॥

દ્રૌપદી પ્રેક્ષ્ય તાન્સર્વાન્ક્લિશ્યમાનાન્મહારથાન્ ।
નાતિપ્રીતમના રાજન્નિશ્વાસપરમાઽભવત્ ॥ 62 ॥

એવં તે ન્યવસંસ્તત્ર પ્રચ્છન્નાઃ પુરુષર્ષભાઃ ।
કર્માણિ તસ્ય કુર્વાણા વિરાટનૃપતેસ્તદા ॥ 63 ॥