મહાભારત · અધ્યાય 4.13

અથાપરોઽદૃશ્યત વૈ શશી યથા હુતો હવિર્ભિર્હિ યથાઽધ્વરે શિખી ।
તથા સમાલક્ષ્યત ચારુદર્શનઃ પ્રકાશયન્સૂર્ય ઇવાચિરોદિતઃ ॥ 1 ॥

તમાવ્રજન્તં સહદેવમગ્રણીર્નૃપો વિરાટો નચિરાત્સમૈક્ષત । પ્રૈક્ષન્ત તં તત્ર પૃથક્સમાગતાઃ સભાગતાઃ સર્વમનોહરપ્રભમ્ ।
યુવાનમાયાન્તમમિત્રકર્શનં પ્રમુક્તમભ્રાદિવ ચન્દ્રમણ્ડલમ્ ॥ 2 ॥

યષ્ટ્યા પ્રમાણાન્વિતયા સુદર્શનં દામાનિ પાશં ચ નિબદ્ધ્ય પૃષ્ઠતઃ ।
મૌર્વી ચ તન્ત્રીં મહતીં સુસંહિતાં બાલૈશ્ચ તારૈર્બહુભિઃ સમાવૃતામ્ ॥ 3 ॥

સ ચાપિ રાજાનમુવાચ વીર્યવાન્કુરુષ્વ માં પાર્થિવ ગોષ્વવસ્થિતમ્ ।
મયા હિ ગુપ્તાઃ પશવો ભવન્તુ તે પ્રસન્નનિદ્રાઃ પ્રભવોસ્મિ વલ્લવઃ ॥ 4 ॥

ન શ્વાપદેભ્યો ન ચ રોગતો ભયં ન ચાપિ દાવાન્ન ચ તસ્કરાદ્ભયમ્ ।
પયઃપ્રભૂતા બહુલા નિરામયા ભવન્તિ ગાવઃ સુભૃતા નરાધિપ ॥ 5 ॥

નિશમ્ય રાજા સહદેવભાષિતં નિરીક્ષ્ય માદ્રીસુતમભ્યનન્દત્ । ઉવાચ હૃષ્ટો મુદિતેન ચેતસા ન બલ્લવત્વં ત્વયિ વીર લક્ષયે ॥ 6 ।

ધૈર્યાદ્વપુઃ ક્ષાત્રમિવેહ તે દૃઢં પ્રકાશતે કૌરવવંશજસ્ય વા ।
નાપણ્ડિતેયં તવ દૃશ્યતે તનુર્ભવેહ રાજ્યે મમ મન્ત્રધર્મભૃત્ ॥ 7 ॥

પ્રશાધિ મત્સ્યાન્સહરાજકાનિમાન્બૃહસ્પતિઃ શત્રુયુતાનિવામરાન્ ।
બલં ચ મે રક્ષ સુવેષ સર્વશો ગૃહાણ ખઙ્ગં પ્રતિરૂપમાત્મઃ ॥ 8 ॥

અનીકકર્ણાગ્રધરો બલસ્ય મે પ્રભુર્ભવાનસ્તુ ગૃહાણ કાર્મુકમ્ ॥ 9 ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

વિરાટરાજ્ઞાઽભિહિતઃ કુરૂત્તમઃ પ્રશસ્ય રાજાનમભિપ્રણમ્ય ચ ।
ઉવાચ મત્સ્યપ્રવરં મહાપતિઃ શૃણુષ્વ રાજન્મમ વાક્યમુત્તમમ્ ॥ 10 ॥

બાલો હ્યહં જાતિવિશેષદૂષિતઃ કુતોઽદ્ય મે નીતિષુ યુક્તમન્ત્રતા ।
સ્વકર્મતુષ્ટાશ્ચ વયં નરાધિપ પ્રશાધિ માં ગોપરિરક્ષણેઽનઘ ॥ 11 ॥

વૈશ્યોસ્મિ નામ્નાઽહમરિષ્ટનેમિર્ગોસઙ્ખ્ય આસં કુરુપુઙ્ગવાનામ્ ।
વસ્તું ત્વયીચ્છામિ વિશાંવરિષ્ઠ તાન્રાજસિંહાન્ન હિ વેદ્મિ પાર્થાન્ ॥ 12 ॥

ન જીવિતું શક્યમતોઽન્યકર્મણા ન ચ ત્વદન્યો મમ રોચતે વિભો ॥ 13 ॥
વિરાટ ઉવાચ ।

ત્વં બ્રાહ્મણો વા યદિ વાઽપિ ભૂમિપઃ સમુદ્રનેમીશ્વરરૂપવાનસિ ।
આચક્ષ્વ તત્વં ત્વમમિત્રકર્શન ન બલ્લવત્વં ત્વયિ વિદ્યતે સમમ્ ॥ 14 ॥

કસ્યામિ રાજ્ઞો વિષયાદિહાગતઃ કિં ચાપિ શિલ્પં તવ વિદ્યતે કૃતમ્ ।
કથં ત્વમસ્માસુ નિવત્સ્યસે સદા વદસ્વ કિં ચાપિ તવેહ વેતનમ્ ॥ 15 ॥
સહદેવ ઉવાચ ।

પઞ્ચાનાં પાણ્ડુપુત્રાણાં જ્યેષ્ઠો રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ।
તસ્યાષ્ટૌ શતસાહસ્રં ગવાં વર્ગાઃ શતંશતમ્ ॥ 16 ॥

અપરે દશસાહસ્રા દ્વિસ્તાવન્તસ્તથા પરે ।
તેષાં ગોસઙ્ખ્ય આસં વૈ તન્ત્રીપાલેતિ માં વિદુઃ ॥ 17 ॥

ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યચ્ચ યચ્ચાન્યદ્ગોગતં ક્વચિત્ ।
ન મેઽસ્ત્યવિદિતં કિઞ્ચિત્સમન્તાદ્દશયોજનમ્ ॥ 18 ॥

ગુણાઃ સુવિદિતા હ્યાસન્મયા તસ્ય મહાત્મનઃ ।
આસીચ્ચ સ મયા તુષ્ટઃ કુરુરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ॥ 19 ॥

અનેન ગણિતા ગાવો દુર્વિજ્ઞેયા મહત્તરાઃ ।
બહુક્ષીરતરાસ્તા વૈ બહ્વ્યઃ સત્યઃ સપુત્રિકાઃ ॥ 20 ॥

ક્ષિપ્રં ચ ગાવો બહુલા ભવન્તિ ન તાસુ રોગો ભવતીહ કશ્ચિત્ ।
તૈસ્તૈરુપયૈર્વિદિતં મયૈતદેતાનિ શિલ્પાનિ મયિ સ્થિતાનિ ॥ 21 ॥

ઋષભાનપિ જાનામિ રાજન્પૂજિતલક્ષણાન્ ।
યેષાં મૂત્રમુપાઘ્રાય વન્ધ્યા અપિ પ્રસૂયતે ॥ 22 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

મત્સ્યાધિપો હર્ષકલેન ચેતસા માદ્રીસુતં પાણ્ડવમભ્યભાષત ।
નૈવાનુમન્યે તવ કર્મ કુત્સિતં મહીં સમગ્રામભિપાતુમર્હસિ ॥ 23 ॥

અથ ત્વિદાનીં તવ રોચતે વિભો યથેષ્ટતો ગવ્યમવેક્ષ મામકમ્ ।
ત્વદર્પણા મે પશવો ભવન્તુ વૈ પશૂન્સપાલાન્ભવતે દદામ્યહમ્ ॥ 24 ॥

શતં સહસ્રાણિ ગવાં હિ સન્તિ વર્ણસ્યવર્ણસ્ય પૃથગ્ગણાનામ્ ।
દદામિ તેઽહં વરમીપ્સિતં ચ યત્ત્વદર્પણા મે પશવો ભવન્ત્વિતિ ॥ 25 ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં વિરાટેન સમેત્ય પાણ્ડવો લબ્ધ્વા ચ ગોબલ્લવતાં યથેષ્ટતઃ ।
અજ્ઞાતચર્યામવસન્મહાત્મા યથા રવિશ્ચાસ્તગિરિં પ્રવિષ્ટઃ ॥ 26 ॥

એવં વિરાટે ન્યવસંશ્ચ પાણ્ડવા યથા પ્રતિજ્ઞાભિરમોઘવિક્રમાઃ ।
અબુદ્ધચર્યાં ચરિતું યથાતથં સમુદ્રનેમીમભિશાસ્તુમુદ્યતાઃ ॥ 27 ॥