મહાભારત · અધ્યાય 3.97

ઇલ્વલસ્તાન્વિદિત્વા તુ મહર્ષિસહિતાન્નૃપાન્ ।
ઉપસ્થિતાન્સહામાત્યો વિષયાન્તે હ્યપૂજયત્ ॥

તેષાં તતોઽસુરશ્રેષ્ઠસ્ત્વાતિથ્યમકરોત્તદા ।
સુસંસ્કૃતેન કૌરવ્ય ભ્રાત્રા વાતાપિના તદા ॥

તતો રાજર્ષયઃ સર્વે વિષણ્ણા ગતચેતસઃ ।
વાતાપિં સંસ્કૃતં દૃષ્ટ્વા મેષભૂતં મહાસુરમ્ ॥

અથાબ્રવીદગસ્ત્યસ્તાન્રાજર્ષીનૃષિસત્તમઃ ।
વિષાદો વો ન કર્તવ્યો હ્યહં ભોક્ષ્યે મહાસુરમ્ ॥

ધુર્યાસનમથાસાદ્ય નિષસાદ મહાનૃષિઃ ।
તં પર્યવેષદ્દૈત્યેન્દ્ર ઇલ્વલઃ પ્રહસન્નિવ ॥

અગસ્ત્ય એવ કૃત્સ્નં તુ વાતાપિં બુભુજે તતઃ ।
બહ્વન્નાશાપિ તે મેઽસ્તીત્યવદદ્ભક્ષયન્સ્વયમ્ ॥

ભુક્તવત્યસુરોઽહ્વાનમકરોત્તસ્ય ચેલ્વલઃ । વાતાપે પ્રતિબુધ્યસ્વ દર્શયન્બલતેજસી ।
તપસા દુર્જયો યાવદેષ ત્વાં નાતિવર્તતે ॥

તતસ્તસ્યોદરં ભેત્તું વાતાપિર્વેગમાહરત્ ।
તમબુધ્યત તેજસ્વી કુમ્ભયોનિર્મહાતપાઃ ॥

સ વીર્યાત્તપસોગ્રસ્તુ નનર્દ ભગવાનૃષિઃ ।
એષ જીર્ણોસિ વાતાપે મયા લોકસ્ય શાન્તયે ॥

ઇત્યુક્ત્વા સ્વકરાગ્રેણ ઉદરં સમતાડયત્ ।
ત્રિરેવં પ્રતિસંરબ્ધસ્તેજસા પ્રજ્વલન્નિવ ॥

તતો વાયુઃ પ્રાદુરભૂદધસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
શબ્દેન મહતા તાત ગર્જન્નિવ યથા ઘનઃ ॥

વાતાપે નિષ્ક્રમસ્વેતિ પુનઃ પુનરુવાચ હ । તં પ્રહસ્યાબ્રવીદ્રાજન્નગસ્ત્યો મુનિસત્તમઃ ।
કુતો નિષ્ક્રમિતું શક્તો મયા જીર્ણસ્તુ સોસુરઃ ॥

ઇલ્વલસ્તુ વિષણ્ણોઽભૂદ્દૃષ્ટ્વા જીર્ણં મહાસુરમ્ । પ્રાઞ્જલિશ્ચ સહામાત્યૈરિદં વચનમબ્રવીત્ ।
કિમર્થમુપયાતાઃ સ્થ બ્રૂત કિં કરવાણિ વઃ ॥

પ્રત્યુવાચ તતોઽગસ્ત્યઃ પ્રહસન્નિલ્વલં તદા ।
ઈશોસ્યસુર વિદ્મસ્ત્વાં વયં સર્વે ધનેશ્વરમ્ ॥

એતે ચ નાતિધનિનો ધનાશા મહતી મમ ।
યથાશક્ત્યવિહિંસ્યાન્યાન્સંવિભાગં પ્રયચ્છ નઃ ॥

તતોઽવમત્ય તમૃષિમિલ્વલો વાક્યમબ્રવીત્ ।
દિત્સિતં યદિ વેત્સિ ત્વન્તતો દાસ્યામિ તે વસુ ॥
અગસ્ત્ય ઉવાચ ।

ગવાં દશસહસ્રાણિ રાજ્ઞામેકૈકશોઽસુર ।
તાવદેવ સુવર્ણસ્ય દિત્સિતં તે મહાસુર ॥

મહ્યં તતો વૈ દ્વિગુણં રથશ્ચૈવ હિરણ્મયઃ ।
મનોજવૌ વાજિનૌ ચ દિત્સિતં તે મહાસુર ॥
લોમશ ઉવાચ ।

ઉલ્વલસ્તુ મુનિં પ્રાહ સર્વમસ્તિ યથાઽત્થ મામ્ । સર્વમેતત્પ્રદાસ્યામિ હિરણ્યં ગાશ્ચ યદ્ધનમ્ ।
રથં તુ યદવોચો માં નૈતં વિદ્મ હિરણ્મયમ્ ॥
આગસ્ત્ય ઉવાચ ।

ન મે વાગનૃતા કાચિદુક્તપૂર્વા મહાઽસુર ।
વિજ્ઞાયતાં રથઃ સાધુ વ્યક્તમસ્તિ હિરણ્મયઃ ॥
લોમશ ઉવાચ ।

વિજ્ઞાયમાનઃ સ રથઃ કૌન્તેયાસીદ્ધિરણ્મયઃ ।
તતઃ પ્રવ્યથિતો દૈત્યો દદાવભ્યધિકં વસુ ॥

વિવાજી ચ સુવાજી ચ તસ્મિન્યુક્તૌ રથે હયૌ । ઊહતુઃ સ વસૂનાશુ તાવગસ્ત્યાશ્રમં પ્રતિ ।
સર્વાન્રાજ્ઞઃ સહાગસ્ત્યાન્નિમેષાદિવ ભારત ॥

ઇલ્વલસ્ત્વનુગમ્યૈનમગસ્ત્યં હન્તુમૈચ્છત ।
ભસ્મ ચક્રે મહાતેજા હુઙ્કારેણ મહાઽસુરમ્ ॥

અગસ્ત્યેનાભ્યનુજ્ઞાતા જગ્મૂ રાજર્ષયસ્તદા ।
કૃતવાંશ્ મુનિઃ સર્વં લોપામુદ્રાચિકીર્ષિતમ્ ॥
લોપામુદ્રોવાચ ।

કૃતવાનસિ તત્સર્વં ભગવન્મમ કાઙ્ક્ષિતમ્ ।
ઉત્પાદય સકૃન્મહ્યમપત્યં વીર્યવત્તરમ્ ॥
અગસ્ત્ય ઉવાચ ।

તુષ્ટોઽહમસ્મિ કલ્યાણિ તવ વૃત્તેન શોભને ।
વિચારણામપત્યે તુ તવ વક્ષ્યામિ તાં શૃણુ ॥

સહસ્રં તેઽસ્તુ પુત્રાણઆં શતં વા તત્સમં તવ ।
દશ વા શતતુલ્યાઃ સ્યુરેકો વાઽપિ સહસ્રજિત્ ॥
લોપામુદ્રોવાચ ।

સહસ્રસમ્મિતઃ પુત્ર એકોપ્યસ્તુ તપોધન ।
એકો હિ બહુભિઃ શ્રેયાન્વિદ્વાન્સાધુરસાધુભિઃ ॥

સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય તયા સમગમન્મુનિઃ ।
સમયે સમશીલિન્યા શ્રદ્ધાવાન્શ્રદ્દધાનયા ॥

તત આધાય ગર્ભં તમગમદ્વનમેવ સઃ ।
તસ્મિન્વનગતે ગર્ભો વવૃધે સપ્ત શારદાન્ ॥

સપ્તમેઽબ્દે ગતે ચાપિ પ્રાચ્યવત્સ મહાકવિઃ ।
જ્વલન્નિવ પ્રભાવેન દૃઢસ્યુર્નામ ભારત ॥

સાઙ્ગોપનિષદાન્વેદાઞ્જપન્નેવ મહાતપાઃ ।
તસ્ય પુત્રોઽભવદૃષેઃ સ તેજસ્વી મહાનૃષિઃ ॥

સ બાલ એવતેજસ્વી પિતુસ્તસ્ય નિવેશને ।
ઇધ્માનાં ભારમાજહ્રે ઇધ્મવાહસ્તતોઽભવત્ ॥

તથાયુક્તં તુ તં દૃષ્ટ્વા મુમુદે સ મુનિસ્તદા । એવં સ જનયામાસ ભારતાપત્યમુત્તમમ્ ।
લેભિરે પિતરશ્ચાસ્ય લોકાન્રાજન્યથેપ્સિતાન્ ॥

અગસ્ત્યસ્યાશ્રમશ્ચાયમત ઊર્ધ્વં વિશામ્પતે ।
ખ્યાતો ભુવિ મહારાજ તેજસા તસ્ય ધીમતઃ ॥

પ્રાહ્લાદિરેવં વાતાપિર્બ્રહ્મઘ્નો દુષ્ટચેતનઃ । એવં વિનાશિતો રાજન્નગસ્ત્યેન મહાત્મના ।
તસ્યાયમાશ્રમો રાજન્રમણીયૈર્ગુણૈર્યુતઃ ॥

એષા ભાગીરથી પુણ્યા દેવગન્ધર્વસેવિતા ।
વાતેરિતા પતાકેવ વિરાજતિ નભસ્તલે ॥

પ્રતાર્યમાણા કૂટેષુ યથા નિમ્નેષુ નિત્યશઃ ।
શિલાતલેષુ સન્ત્રસ્તા પન્નગેન્દ્રવધૂરિવ ॥

દક્ષિણાં વૈ દિશં સર્વાં પ્લાવયન્તી ચ માતૃવત્ । પૂર્વં શમ્ભોર્જટાભ્રષ્ટા સમુદ્રમહિષી પ્રિયા ।
અસ્યાં નદ્યાં મુપુણ્યાયાં યથેષ્ટમવગાહ્યતામ્ ॥