મહાભારત · અધ્યાય 3.71

તતો વિદર્ભાન્સમ્પ્રાપ્તં સાયાહ્ને સત્યવિક્રમમ્ ।
ઋતુપર્ણં જના રાજ્ઞે ભીમાય પ્રત્યવેદયન્ ॥

સ ભીમવચનાદ્રાજા કુણ્ડિનં પ્રાવિશત્પુરમ્ ।
નાદયન્રથઘોષેણ સર્વાઃ સ વિદિશો દિશઃ ॥

તતસ્તં રથનિર્ઘોષં નલાશ્વાસ્તત્ર શુશ્રુવુઃ ।
શ્રુત્વા તુ સમહૃષ્યન્ત પુરેવ નલસન્નિધૌ ॥

દમયન્તી તુ શુશ્રાવ રથઘોષં નલસ્ય તમ્ ।
યથા મેઘસ્ય નદતો ગમ્ભીરં જલદાગમે ॥

પરં વિસ્મયમાપન્ના શ્રુત્વા નાદં મહાસ્વનમ્ । નલેન સન્ગૃહીતેષુ પુરેવ નલવાજિષુ ।
સદૃશં રથનિર્ઘોષં મેને ભૈમી તથા હયાઃ ॥

પ્રાસાદસ્થાશ્ચ શિખિનઃ શાલાસ્થાશ્ચૈવ વારણાઃ ।
હયાશ્ચ શુશ્રુવુસ્તસ્ય રથઘોષં મહીપતેઃ ॥

તચ્છ્રુત્વા રથનિર્ઘોષં વારણાઃ શિખિનસ્તથા ।
પ્રવેદુરુન્મુખા રાજન્દૃષ્ટ્વેવ જલદોદયમ્ ॥
દમયન્ત્યુવાચ ।

યથાઽસૌ રથનિર્ઘોષઃ પૂરયન્નિવ મેદિનીમ્ ।
મમાહ્લાદયતે ચેતો નલ એવ મહીપતિઃ ॥

અદ્ય નન્દ્રાભવક્રં તં ન પશ્યામિ નલં યદિ ।
અસંખ્યેયગુણં વીરં વિનઙ્ક્ષ્યામિ ન સંશયઃ ॥

યદિ વૈ તસ્ય વીરસ્ય હાહ્વોર્નાદ્યાહમન્તરમ્ ।
પ્રવિશામિ સુખસ્પર્શં નભવિષ્યામ્યસંશયમ્ ॥

યદિ માં મેઘનિર્ઘોષો નોપગચ્છતિ નૈષધઃ ।
અદ્ય ચામીકરપ્રખ્યં પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્ ॥

યદિ માં સિંહવિક્રાન્તો મત્તવારણવિક્રમઃ ।
નાભિગચ્છતિરાજેન્દ્રો વિનઙ્ક્ષ્યામિ ન સંશયઃ ॥

ન સ્મરામ્યનૃતં કિઞ્ચિન્ન સ્મરામ્યપકારતામ્ ।
ન ચ પર્યુષિતં વાક્યં સ્વૈરેષ્વપિ મહાત્મનઃ ॥

પ્રભુઃ ક્ષમાવાન્વીરશ્ચ દાતા ચાપ્યધિકો નૃપૈઃ ।
અહો નીચાનુવર્તી ચ ક્લીબવન્મમ નૈષધ ॥

ગુણાંસ્તસ્ય સ્મરન્ત્યા મે તત્પરાયા દિવાનિશમ્ ।
હૃદયં દીર્યત ઇદં શોકાત્પ્રિયવિનાકૃતમ્ ॥

એવં વિલપમાના સા નષ્ટસઞ્જ્ઞેવ ભારત ।
આરુરોહ મહદ્વેશ્મ પુણ્યશ્લોકદિદૃક્ષયા ॥

તતો મધ્યમકક્ષાયાં દદર્શ રથમાસ્થિતમ્ ।
ઋતુપર્ણં મહીપાલં સહવાર્ષ્ણેયબાહુકમ્ ॥

તતોઽવતીર્ય વાર્ષ્ણએયો બાહુકશ્ચ રથોત્તમાત્ ।
હયાંસ્તાનવમુચ્યાથ સ્થાપયામાસતૂ રથમ્ ॥

સોઽવતીર્ય રથોપસ્થાદૃતુપર્ણો નરાધિપઃ ।
ઉપતસ્થે મહારાજં ભીમં ભીમપરાક્રમમ્ ॥

તં ભીમઃ પ્રતિજગ્રાહ પૂજયા પરયા મુદા ।
સ તેન પૂજિતો રાજ્ઞા ઋતુપર્ણો નરાધિપઃ ॥

સ તત્ર કુણ્ડિને રમ્યે વસમાનો મહીપતિઃ । ન ચ કિઞ્ચિત્તદાઽપશ્યત્પ્રેક્ષમાણો મુહુર્મુહુઃ ।
સ તુ રાજ્ઞા સમાગમ્ય વિદર્ભપતિના તદા ॥

કિં કાર્યં સ્વાગતં તેઽસ્તુ રાજ્ઞા પૃષ્ટઃ સ ભારત ।
નાભિજજ્ઞે સ નૃપતિર્દુહિત્રર્થે સમાગતમ્ ॥

ઋતુપર્ણોપિ રાજા સ ધીમાન્સત્યપરાક્રમઃ ।
રાજાનં રાજપુત્રં વા ન સ્મ પશ્યતિ કઞ્ચન ॥

નૈવ સ્વયંવરકથાં ન ચ વિપ્રસમાગમમ્ ।
ન ચાન્યં કઞ્ચિદારમ્ભં સ્વયંવરવિધિં પ્રતિ ॥

તતો વિગણયદ્રાજા મનસા કોસલાધિપઃ ।
આગતોસ્મીત્યુવાચૈનં ભવન્તમભિવાદુકઃ ॥

રાજાપિ ચ સ્મયન્ભીમો મનસા સમચિન્તયત્ । અધિકં યોજનશતં તસ્યાગમનકારણમ્ ।
ગ્રામાન્બહૂનતિક્રમ્ય નાધ્યગચ્છદ્યથાતથમ્ ॥

અલ્પકાર્યં વિનિર્દિષ્ટં તસ્યાગમનકારણમ્ ।
પશ્ચાદુદર્કે જ્ઞાસ્યાપ્રિ કારણં યદ્ભવિષ્યતિ ॥

નૈતદેવં સ નૃપતિસ્તં સત્કૃત્ય વ્યસર્જયત્ ।
વિશ્રામ્યતામિત્યુવાચ ક્લાન્તોસીતિ પુનઃપુનઃ ॥

સ સત્કૃતઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા પ્રીતઃ પ્રીતેન પાર્થિવઃ ।
રાજપ્રેષ્યૈરનુગતો દિષ્ટં વેશ્મ સમાવિશત્ ॥

ઋતુપર્ણે ગતે રાજન્વાર્ષ્ણેયસહિતે નૃપે ।
બાહુકો રથમાદાય રથશાલામુપાગમત્ ॥

સ મોચયિત્વા તાનશ્વાનુપચર્ય ચ શાસ્ત્રતઃ ।
સ્વયં ચૈતાન્સમાશ્વાસ્ય રથોપસ્થ ઉપાવિશત્ ॥

દમયન્ત્યપિ શોકાર્તા દૃષ્ટ્વા ભાગસ્વરિં નૃપમ્ ।
સૂતપુત્રં ચ વાર્ષ્ણેયં બાહુકં ચ તથાવિધમ્ ॥

ચિન્તયામાસ વૈદર્ભી કસ્યૈષ રથનિઃસ્વનઃ ।
નલસ્યેવ મહાનાસીન્ન ચ પશ્યામિ નૈષધમ્ ॥

વાર્ષ્ણોયેન ભવેન્નૂનં વિદ્યા સૈવોપશિક્ષિતા ।
તેનાદ્ય રથનિર્ઘોષો નલસ્યેવ મહાનભૂત્ ॥

કઆહોસ્વિદૃતુપર્ણોઽપિ યથા રાજા નલસ્યથા ।
યથાઽયંરથનિર્ઘોષો નૈષધસ્યેવ લક્ષ્યતે ॥

એવં સા તર્કયિત્વા તુ દમયન્તી વિશામ્પતે । દૂતીં પ્રસ્થાપયામાસ નૈષધાન્વેષણે શુભા ॥