મહાભારત · અધ્યાય 3.72

ગચ્છ કેશિનિ જાનીહિ ક એષ રથવાહકઃ ।
ઉપવિષ્ટો રથોપસ્થે વિકૃતો હ્રસ્વબાહુકઃ ॥

અભ્યેત્ય કુશલં ભદ્રે મૃદુપૂર્વંસમાહિતા ।
પૃચ્છેથાઃ પુરુષે હ્યેનં યથાતત્ત્વમનિન્દિતે ॥

અત્ર મે મહતી શઙ્કા ભવેદેષ નલો નૃપઃ ।
યથાચ મનસસ્તુષ્ટિર્હૃદયસ્ય ચ નિર્વૃતિઃ ॥

બ્રૂયાશ્ચૈનં કથાન્તે ત્વં પર્ણાદવચનં યથા ।
પ્રતિવાક્યં ચ સુશ્રોણિ બુદ્ધ્યેથાસ્ત્વમનિન્દિતે ॥

એવં સમાહિતા ગત્વા દૂતી બાહુકમબ્રવીત્ ।
દમયન્ત્યપિ કલ્યાણી પ્રાસાદસ્થાઽનવ્વૈક્ષત ॥
કેશિન્યુવાચ ।

સ્વાગતં તે મનુષ્યેન્દ્ર કુશલં તે બ્રવીમ્યહમ્ ।
દમયન્ત્યા વચઃ સાધુ નિબોધ પુરુષર્ષભ ॥

કદા વૈ પ્રસ્થિતા યૂયં કિમર્થમિહ ચાગતાઃ ।
તત્ત્વં બ્રૂહિ યથાન્યાયં વૈદર્ભી શ્રોતુમિચ્છતિ ॥
બાહુક ઉવાચ ।

શ્રુતઃ સ્વયંવરો રાજ્ઞા કોસલેન મહાત્મના ।
દ્વિતીયો દમયન્ત્યા વૈ ભવિતા શ્વ ઇતિ દ્વિજાત્ ॥

શ્રુત્વૈતત્પ્રસ્થિતો રાજા શતયોજનયાયિભિઃ ।
હયૈર્વાતજવૈર્મુખ્યૈરહમસ્ય ચ સારથિઃ ॥
કેશિન્યુવાચ ।

અથ યોસૌ તૃતીયો વઃ સ કુતઃ કસ્ય વા પુનઃ ।
ત્વં ચ કસ્ય કથં ચેદન્ત્વયિ કર્મ સમાહિતમ્ ॥
બાહુક ઉવાચ ।

પુણ્યશ્લોકસ્ય વૈ સૂતો વાર્ષ્ણેય ઇતિ વિશ્રતઃ ।
સ નલે વિદ્રુતે ભદ્રેભાગસ્વરિમુપસ્થિતઃ ॥

અહમપ્યશ્વકુશલઃ સૂતત્વે ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
ઋતુપર્ણેન સારથ્યે ભોજને ચ વૃતઃ સ્વયમ્ ॥
કેશિન્યુવાચ ।

અથ જાનાતિ વાર્ષ્ણેયઃ ક્વનુ રાજા નલો ગતઃ ।
કથં ચ ત્વયિ વા તેન કથિતં સ્યાત્તુ બાહુક ॥
બાહુક ઉવાચ ।

ઇહૈવ પુત્રૌ નિક્ષિપ્ય નલસ્ય પ્રિયદર્શનૌ ।
ગતસ્તતો યથાકામં નૈષ જાનાતિ નૈષધમ્ ॥

ન ચાન્યઃ પુરુષઃ કશ્ચિન્નલં વેત્તિ યશસ્વિનિ ।
ગૂઢશ્ચરતિ લોકેઽસ્મિન્નષ્ટરૂપો મહીપતિઃ ॥

આત્મૈવ તુ નલં વેદ યા ચાસ્ય તદનન્તરા ।
ન હિ વૈ સ્વાનિ લિઙ્ગાનિ નલં શંસન્તિ કર્હિચિત્ ॥
કેશિન્યુવાચ ।

યોસાવયોધ્યાં પ્રથમં ગતોસૌ બ્રાહ્મણસ્તદા ।
ઇમાનિ નારીવાક્યાનિ કથયાનઃ પુનઃપુનઃ ॥

ક્વનુ ત્વં કિતવ ચ્છિત્ત્વા વસ્ત્રાર્ધં પ્રસ્થિતો મમ ।
ઉત્સૃજ્ય વિપિને સુપ્તામનુરક્તાં પ્રિયાં પ્રિય ॥

સા વૈ યથા સમાદિષ્ટા તથાઽસ્તે ત્વત્પ્રતીક્ષિણી ।
દહ્યમાના દિવારાત્રૌ વસ્ત્રાર્ધેનાભિસંવૃતા ॥

તસ્યા રુદનત્યાઃ સતતં તેન દુઃખેન પાર્થિવ ।
પ્રસાદં કુરુ મે વીર પ્રતિવાક્યં વદસ્વ ચ ॥

તસ્યાસ્તત્પ્રિયમાખ્યાનં પ્રવદસ્વ મહામતે ।
તદેવ વાક્યં વૈદર્ભી શ્રોતુમિચ્છન્ત્યનિન્દિતા ॥

એતચ્છ્રુત્વા પ્રતિવચસ્તસ્ય દત્તં ત્વયા કિલ ।
યત્પુરા તત્પુનસ્ત્વત્તો વૈદર્ભી શ્રોતુમિચ્છતિ ॥
બૃહદશ્વ ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્ય કેશિન્યા નલસ્ય કુરુનન્દન ।
હૃદયં વ્યથિતં ચાસીદશ્રુપૂર્ણે ચ લોચને ॥

સ નિગ્રાહ્યાત્મનો દુઃખં દહ્યમાનો મહીપતિઃ ।
બાષ્પસન્દિગ્ધયા વાચા પુનરેવેદમબ્રવીત્ ॥

વૈષમ્યમપિ સમ્પ્રાપ્તા ગોપાયન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ ।
આત્માનમાત્મના સત્યો જિતઃ સ્વર્ગો ન સંશયઃ ॥

રહિતા ભર્તૃભિશ્ચાપિ ન ક્રુધ્યન્તિ કદાચન ।
પ્રાણાંશ્ચારિત્રકવચાન્ધારયન્તિ વરસ્ત્રિયઃ ॥

વિષમસ્થેન મૂઢેન પરિભ્રષ્ટસુખેન ચ ।
યત્સા તેન પરિત્યક્તા તત્રન ક્રોદ્ધુમર્હતિ ॥

પ્રાણયાત્રાં પરિપ્રેપ્સોઃ શકુનૈર્હતવાસસઃ ।
આધિભિર્દહ્યમાનસ્ય શ્યામા ન ક્રોદ્ધુમર્હતિ ॥

સત્કૃતાઽસત્કૃતા વાઽપિ પતિં દૃષ્ટ્વા તથાવિધમ્ ।
રાજ્યભ્રષ્ટં શ્રિયા હીનં ક્ષિધિતં વ્યસનાપ્લુતમ્ ॥

એવં બ્રુવાણસ્તદ્વાક્યં નલઃ પરમદુર્મનાઃ ।
ન બાષ્પમશકત્સોઢું પ્રરુરોદ ચ ભારત ॥

તતઃ સા કેશિની ગત્વા દમયન્ત્યૈ ન્યવેદયત્ । તત્સર્વં કથિતં ચૈવ વિકારં તસ્ય ચૈવ તમ્ ॥