મહાભારત · અધ્યાય 3.70

સ નદીઃ પર્વતાંશ્ચૈવ વનાનિ ચ સરાંસિ ચ ।
અચિરેણાતિચક્રામ સ્વેચરઃ ખે ચરન્નિવ ॥

તથા પ્રયાતે તુ રથે તદા ભાગસ્વરિર્નૃપઃ ।
ઉત્તરીયમધોપશ્યદ્ધષ્ટં પરપુરઞ્જયઃ ॥

તતઃ સ ત્વરમાણસ્તુ પટે નિપતિતે તદા ।
ગ્રહીષ્યામીતિ તં રાજા નલમાહ મહામનાઃ ॥

નિગૃહ્ણીષ્વ મહાબુદ્ધે હયાનેતાન્મહાજવાન્ ।
વાર્ષ્ણેયો યાવદેનં મે પટમાનયતામિહ ॥

નલસ્તં પ્રત્યુવાચાથ દૂરે ભ્રષ્ટઃ પટસ્તવ ।
યોજનં સમતિક્રાન્તો નાહર્તું શક્યતે પુનઃ ॥

એવમુક્તે નલેનાથ નાતિપ્રીતમના નૃપઃ ।
આસસાદ વને રાજન્ફલવન્તં બિભીતકમ્ ॥

તં દૃષ્ટ્વા બાહુકં રાજા ત્વરમાણોઽભ્યભાપત ।
મમાપિ સૂત પશ્ય ત્વં સંખ્યાને પરમં બલમ્ ॥

સર્વઃ સર્વં ન જાનાતિ સર્વજ્ઞો નાસ્તિ કશ્ચન ।
નૈકત્ર પરિનિષ્ઠાઽસ્તિ જ્ઞાનસ્ય પુરુષે ક્વચિત્ ॥

વૃક્ષેઽસ્મિન્યાનિ પર્ણાનિ ફલામેકં ચ બાહુક ।
પતિતાન્યપિ યાન્યત્રતત્રૈકમધિકં કૃતમ્ ॥

એવપત્રાધિકં ચાત્ર ફલમેકં ચ બાહુક । ફલકોટ્યપિ પત્રાણાં દ્વયોરપિ ચ શાખયોઃ ।
પ્રવક્ષ્યામિ ફલાન્યત્ર યાનિ સંખ્યાસ્યતે ભવાન્ ॥

પ્રચિનુહ્યસ્ય શાખે દ્વે યાશ્ચાપ્યન્યાઃ પ્રશાખિકાઃ ।
આભ્યાં ફલસહસ્રે દ્વે પઞ્ચોનં શતમેવ ચ ॥

તતો રથાદવપ્લુત્ય રાજાનં બાહુકોઽબ્રવીત્ ।
પરોક્ષમિવ મે રાજન્કત્થસે શત્રુકર્શન ॥

પ્રત્યક્ષમેતત્કર્તાઽસ્મિ શાતયિત્વા વિભીતકમ્ ।
અથ તે ગણિતે રાજન્દ્વિજામામ્યપરોક્ષતામ્ ॥

પ્રત્યક્ષં તે મહારાજ્ ગણયિષ્યે વિભીતકમ્ ।
અહં હિ નાભિજાનામિ ભવેદેવ નવેતિ વા ॥

સંખ્યાસ્યામિ ફલાન્યસ્ય પશય્તસ્તે જનાધિપ ।
મુહૂર્તમપિ વાર્ષ્ણેયો રશ્મીન્યચ્છતુ વાજિનામ્ ॥

તમબ્રવીન્નૃપઃ સૂતં નાયં કાલો વિલમ્બિતુમ્ ।
બાહુકસ્ત્વબ્રવીદેનં પરં યત્નં સમાસ્થિતઃ ॥

પ્રતીક્ષસ્વ મુહૂર્તં ત્વમથવા ત્વરતે ભવાન્ ।
એષ યાતિ શિવઃ પન્થા યાહિ વાર્ષ્ણેયસારથિઃ ॥

અબ્રવીદૃતુપર્ણસ્તં સાન્ત્વયન્કુરુનન્દન ।
ત્વભેવ યન્તા નાન્યોસ્તિ પૃથિવ્યામપિ બાહુક ॥

ત્વત્કૃતેયાતુમિચ્છામિ વિદર્ભાન્હયકોવિદ ।
શરણં ત્વામ્પ્રપન્નોસ્મિ ન વિઘ્નં કર્તુમર્હસિ ॥

કામં ચ તે કરિષ્યામિ યન્માં વક્ષ્યસિ બાહુક । વિદર્ભાન્યદિ યાત્વાઽદ્ય સૂર્યં દર્શયિતાસિ મે ।

અથાબ્રવીદ્બાહુકસ્તં સંખ્યાયચ બિભીતકમ્ ।
તતો વિદર્ભાન્યાસ્યામિ કુરુષ્વૈવં વચો મમ ॥

અકામ ઇવ તં રાજા ગણયસ્વેત્યુવાચ હ ।
એકદેશં ચ શાખાયાઃ સમાદિષ્ટં મયાઽનઘ ॥

ગણયસ્વાશ્વતત્વજ્ઞ તતસ્ત્વમ્પ્રીતિમાવહ ।
સોઽવતીર્ય રથાત્તૂર્ણં શાતયામાસ તં દ્રુમમ્ ॥

તતઃ સ વિસ્મયાવિષ્ટો રાજાનમિદમબ્રવીત્ ।
ગણયિત્વાયથોક્તાનિ તાવન્ત્યેવ ફલાનિ તુ ॥

અત્યુદ્ભુતમિદં રાજન્દૃષ્ટવાનસ્મિ તે બલમ્ ।
શ્રોતુમિચ્છામિ તાં વિદ્યાં યયૈતજ્જ્ઞાયતે નૃપ ॥

તમુવાચ તતો રાજા ત્વરિતો ગમને નૃપ ।
વિદ્ધ્યક્ષહૃદયજ્ઞં માં સંખ્યાને ચ વિશારદમ્ ॥

બાહુકસ્તમુવાચાથ દેહિ વિદ્યાદ્વયં ચ મે ।
મત્તોઽપિ ચાશ્વહૃદયં ગૃહાણ પુરુપર્પભ ॥

ઋતુપર્ણસ્તતો રાજા બાહુકં કાર્યગૌરવાત્ ।
હયજ્ઞાનસ્ય લોભાચ્ તં તથેત્યબ્રવીદ્વચઃ ॥

યથોક્તં ત્વં ગૃહાણેદમક્ષાણાં હૃદયં પરમ્ । નિક્ષેપો મેઽશ્વહૃદયં ત્વયિ તિષ્ઠતુ બાહુક ।
એવમુક્ત્વા દદૌ વિદ્યામૃતુપર્ણો નલાય વૈ ॥

તસ્યાક્ષહૃદયજ્ઞસ્ય શરીરાન્નિઃસૃતઃ કલિઃ । કર્કોટકવિષં તીક્ષ્ણં મુખાત્સતતમુદ્વમન્ ।
કલેસ્તસ્ય તદાર્તસ્ય શાપાગ્નિઃ સ વિનિઃસૃતઃ ॥

સાતેન કર્શિતો રાજાદીર્ઘકાલમનાત્મવાન્ ॥

તં ભ્રામ્તરૂપં નિઃશોભં સન્ક્લિષ્ટમકરોત્કલિઃ । તતો વિષવિમુક્તાત્મા સ્વંરૂપમકરોત્કલિઃ ।
તં શપ્તુમૈચ્છત્કુપિતો નિષધાધિપતિર્નલઃ ॥

તતો વિષવિમુક્તાત્મા સ્વંરૂપમકરોત્કલિઃ ।
તં શપ્તુમૈચ્છત્કુપિતો નિષધાધિપતિર્નલઃ ॥

તમુવાચ કલિર્ભીતો વેપમાનઃ કૃતાઞ્જલિઃ ।
કોપં સંયચ્છ નૃપતે કીર્તિં દાસ્યામિ તે પરામ્ ॥

ઇન્દ્રસેનસ્ય જનની કુપિતા માઽશપત્પુરા ।
યદા ત્વયા પરિત્યક્તા તતોઽહં ભૃશપીડિતઃ ॥

અવસં ત્વયિ રાજેન્દ્ર સુદુઃખભપરાજિત ।
વિષેણ નાગરાજસ્ય દહ્યમાનો દિવાનિશમ્ ॥

શરણં ત્વાં પ્રપન્નોસ્મિ શૃણુ ચેદં વચો મમ । યે ચ ત્વાં મનુજા લોકે કીર્તયિષ્યન્ત્યતન્દ્રિતાઃ ।
મત્પ્રત્સૂતં ભયં તેષાં ન કદાચિદ્ભવિષ્યતિ ॥

ન તેષાં માનસં કિઞ્ચિચ્છારીરં વાચિકં તથા । ભવિષ્યતિ મહારાજ કીર્તયિષ્યન્તિ યે નલમ્ ।
ભયાર્તં શરણં યાતં યદિ માં ત્વં ન શપ્સ્યસે ॥

એવમુક્તો નલો રાજા ન્યયચ્છત્કોપમાત્મનઃ । તતો બીતઃ કલિઃ ક્ષિપ્રં પ્રવિવેશ વિભીતકમ્ ।
કલિસ્ત્વન્યેન નો દૃષ્ટઃ કથયન્નૈષધેન વૈ ॥

તતો ગતત્વરો રાજા નૈષધઃ પરવીરહા ।
સમ્પ્રનષ્ટે કલૌ રાજા સંખ્યાયાસ્ય ફલાન્યુત ॥

મુદા પરમયા યુક્તસ્તેજસાઽથ પરેણ વૈ ।
રથમારુહ્ય તેજસ્વી પ્રયયૌ જવનૈર્હયૈઃ ॥

બિભીતકશ્ચાપ્રશસ્તઃ સંવૃત્તઃ કલિસંશ્રયાત્ ।
તતઃ પ્રભૃતિરાજેન્દ્ર લોકેઽસ્મિન્પાણ્ડુનન્દન ॥

હયોત્તભાનુત્પતતો દ્વિજાનિવ પુનઃ પુનઃ ।
નલઃ સઞ્ચોદયામાસ પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના ॥

વિદર્ભાભિમુખો રાજા પ્રયયૌ સ મહાયશાઃ ।
નલે તુ સમતિક્રાન્તે કલિરપ્યગમદ્ગૃહમ્ ॥

તતો ગતજ્વરો રાજા નલોઽભૂત્પૃથિવીપતિઃ । વિમુક્તઃ કલિના રાજન્રૂપમાત્રવિયોજિતઃ ॥