મહાભારત · અધ્યાય 3.62

સા તચ્છ્રુત્વાઽનવદ્યાઙ્ગી સાર્થવાહવચસ્તદા ।
જગામ સહ તેનૈવ સાર્થેન પતિલાલસા ॥

અથ કાલે બહુતિથે વને મહતિ દારુણે ।
તટાકં સર્વતોભદ્રં પદ્મસૌગન્ધિકાયુતમ્ ॥

દદૃશુર્વણિજો રમ્યં પ્રભૂતયવસેન્ધનમ્ ।
બહુમૂલફલોપેતં નાનાપક્ષિનિષેવિતમ્ ॥

તં દૃષ્ટ્વા મૃષ્ટસલિલં મનોહારિ સુશીતલમ્ ।
સુપરિશ્રાન્તવાહાસ્તે નિવેશાય મનો દધુઃ ॥

સમ્મતે સાર્થવાહસ્ય વિવિશુર્વનમુત્તમમ્ ।
ઉવાસ સાર્થઃ સુમહાન્નિશામાસાદ્ય પદ્મિનીમ્ ॥

અથાર્ધરાત્રસમયે નિઃશબ્દે તિમિરે તદા । સુપ્તે સાર્થે પરિશ્રાન્તે હસ્તિયૂથમુપાગમત્ ।
પાનીયાર્થં ગિરિતટાન્મદપ્રસ્રવણાવિલમ્ ॥

[અથાપશ્યત સાર્થં તં સાર્થજાન્સુબહૂન્ગજાન્ ॥

તે તાન્ગ્રામ્યગજાન્દૃષ્ટ્વા સર્વે વનગજાસ્તદા ।
સમાદ્રવન્ત વેગેન જિઘાંસન્તો મદોત્કટાઃ ॥

તેષામાપતતાં વેગઃ કરિણાં દુઃસહોઽભવત્ । નગાગ્રાદિવ શીર્ણાનાં શૃઙ્ગાણાં પતતાં ક્ષિતૌ ।
સ્પન્દતામપિ નાગાનાં માર્ગા નષ્ટા વનોદ્ભવાઃ ॥ ]

માર્ગં સંરુદ્ધ્ય સંસુપ્તં પદ્મિન્યાઃ સાર્થમુત્તમમ્ ।
તે તં મમર્દુઃ સહસા વેષ્ટમાનં મહીતલે ॥

મહારવં પ્રમુઞ્ચતો વદ્ધ્યન્તે શરણાર્થિનઃ ।
વનગુલ્માંશ્ચ ધાવન્તો નિદ્રયા મહતો ભયાત્ ॥

કેચિદ્દન્તૈઃ કરૈઃ કેચિત્કેચિત્પદ્ભ્યાં હતા ગજૈઃ ॥

નિહતોષ્ટ્રાશ્વબહુલાઃ પદાતિજસન્કુલાઃ ।
ભયાદાધાવમાનાશ્ પરસ્પરહતાસ્તદા ॥

ઘોરાન્નાદાન્વિમુઞ્ચન્તો નિપેતુર્ધરણીતલે ।
વૃક્ષેષ્વાસજ્યસમ્ભગ્નાઃ પતિતા વિષમેષુ ચ ॥

એવમ્પ્રકારૈર્બહુભિર્દૈવેનાક્રમ્ય હસ્તિભિઃ ।
રાજન્વિનિહતં સર્વં સમૃદ્ધં સાર્થમણ્ડલમ્ ॥

આરાવઃ સુમહાંશ્ચાસીત્રૈલોક્યભયકારકઃ ।
એષોઽગ્નિરુત્થિતઃ કષ્ટસ્ત્રાયધ્વં ધાવતાઽધુના ॥

રત્નરાશિર્વિશીર્ણોઽયં ગૃહ્ણીધ્વં કિં પ્રધાવત ।
સામાન્યમેતદ્દ્રવિણં ન મિથ્યા વચનં મમ ॥

પુનરેવાભિધાસ્યામિ ચિન્તયધ્વં સુકાતરાઃ ।
એવમેવાભિભાષન્તો વિદ્રવન્તિ ભયાત્તદા ॥

તસ્મિંસ્તથા વર્તમાને દારુણે જનસન્ક્ષયે । દમયન્તી ચ બુબુધે ભયસન્ત્રસ્તમાનસા ।
અપશ્યદ્વૈશસં તત્ર સર્વલોકભયન્કરમ્ ॥

અદૃષ્ટપૂર્વં તદ્દૃષ્ટ્વા બાલા પદ્મનિભેક્ષણા ।
સંસક્તવદનાશ્વાસા ઉત્તસ્થૌ ભયવિહ્વલા ॥

યે તુ તત્ર વિનિર્મુક્તાઃ સાર્થાત્કેચિદવિક્ષતાઃ ।
તેઽબ્રુવન્સહિતાઃ સર્વે કસ્યેદં કર્મણઃ ફલમ્ ॥

નૂનં ન પૂજિતોઽસ્માભિર્મણિભદ્રો મહાયશાઃ ।
તથા યક્ષાધિપઃ શ્રીમાન્ન વૈ વૈશ્રવણઃ પ્રભુઃ ॥

ન પૂજા વિઘ્રકર્તૄણામથવા પ્રથમં કૃતા ॥

શકુનાનાં ફલં વાઽથ વિપરીતિમિદં ધ્રુવમ્ ।
ગ્રહા ન વિપરીતાસ્તુ કિમન્યદિદમાગતમ્ ॥

અપરે ત્વબ્રુવન્દીના જ્ઞાતિદ્રવ્યવિનાકૃતા ।
યાઽસાવદ્ય મહાસાર્થે નારી હ્યુન્મત્તદર્શના ॥

પ્રવિષ્ટા વિકૃતાકારા કૃત્વા રૂપમમાનુષમ્ ।
તયૈવં વિહિતા પૂર્વં માયા પરમદારુણા ॥

રાક્ષસી વા ધ્રુવં યક્ષી પિશાચી વા ભયન્કરી ।
તસ્યાઃ સર્વમિદં પાપં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

યદિ પશ્યામ તાં પાપાં સાર્થઘ્નીં નૈકદુઃખદામ્ । લોષ્ટભિઃ પાંસુભિશ્ચૈવ તૃણૈઃ કાષ્ઠૈશ્ચ મુષ્ટિભિઃ ।
અવશ્યમેવ હન્યામઃ સાર્થસ્ય કિલ કૃત્યકામ્ ॥

દમયન્તી તુ તચ્છ્રુત્વા વાક્યં તેષાં સુદારુણમ્ ।
હ્રીતા ભીતા ચ સંવિગ્રા પ્રાદ્રવદ્યત્ર કાનનમ્ ॥

આશઙ્કમાના તત્પાપમાત્માનં પર્યદેવયત્ ॥

અહો મમોપરિ વિધેઃ સંરમ્ભો દારુણો મહાન્ ।
નાનુબધ્નાતિ કુશલં કસ્યેદં કર્મણઃ ફલમ્ ॥

ન સ્મરામ્યશુભં કિઞ્ચિત્કૃતં કસ્યચિદણ્વપિ ।
કર્મણા મનસા વાચા કસ્યેદં કર્મણઃ ફલમ્ ॥

નૂનં જન્માન્તરકૃતં પાપાં માઽપતિતં મહત્ ।
અપશ્ચિમામિમાં કષ્ટામાપદં પ્રાપ્તવત્યહમ્ ॥

ભર્તૃરાજ્યાપહરણં સ્વજનાચ્ચ રપરાજયઃ । ભર્ત્રા સહ વિયોગશ્ચ તનયાભ્યાં ચ વિચ્યુતિઃ ।
નિર્નાથતા વને વાસો બહુવ્યાલનિષેવિતે ॥

અથાપરેદ્યુઃ સમ્પ્રાપ્તે હતશિષ્ટા જનાસ્તદા । વનગુલ્માદ્વિનિષ્ક્રમ્ય શોચન્તે વૈશસં કૃતમ્ ।
ભ્રાતરં પિતરં પુત્રં સખાયં ચ નરાધિપ ॥

હન્યમાને તદા સાર્થે દમયન્તી શુચિસ્મિતા । બ્રાહ્મણૈઃ સહિતા તત્રવને તુ ન વિનાશિતા ॥

અશોચત્તત્ર વૈદર્ભી કિન્નુ મે દુષ્કતં કૃતમ્ ।
યોપિ મે નિર્જનેઽરણ્યે સમ્પ્રાપ્તોઽયં જનાર્ણવઃ ॥

સ હતો હસ્તિયૂથેન મન્દભાગ્યાન્મમૈવ તત્ ।
પ્રાપ્તવ્યં સુચિરં દુઃખં નૂનમદ્યાપિ વૈ મયા ॥

નાપ્રાપ્તકાલો મ્રિયતે શ્રુતં વૃદ્ધાનુશાસનમ્ ।
યા નાહમદ્ય મૃદિતા હસ્તિયૂથેન દુઃખિતા ॥

ન હ્યદૈવકૃતન્કિઞ્ચિન્નરાણામિહ વિદ્યતે ।
ન ચ મે બાલભાવેઽપિ કિઞ્ચિત્પાપકૃતં કૃતમ્ ॥

કર્મણા મનસા વાચા યદિદં દુઃખમાગતમ્ ।
મન્યે સ્વયંવરકૃતેલોકપાલા સમાગતાઃ ॥

પ્રત્યાખ્યાતા મયા તત્ર નલસ્યાર્થાય દેવતાઃ ।
નૂનં તેષાં પ્રભાવેન વિયોગં પ્રાપ્તવત્યહમ્ ॥

એવમાદીનિ દુઃખાર્તા સા વિલપ્ય વરાઙ્ગના ।
પ્રલાપાનિ તદા તાનિ દમયન્તી પતિવ્રતા ॥

હતશેષૈઃ સહ તદા બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ ।
અગચ્છદ્રાજશાર્દૂલ દુઃખશોકપરાયણા ॥

ગચ્છન્તી સા ચિરાદ્બાલા પુરમાસાદયન્મહત્ ।
સાયાહ્નિ ચેદિરાજસ્ સુબાહોઃ સત્યવાદિનઃ ॥

સા તુ તચ્ચારુસર્વાઙ્ગી સુબાહોસ્તુઙ્ગગોપુરમ્ । વસ્ત્રાર્ધેન ચ સંવીતા પ્રવિવેશ પુરોત્તમમ્ ॥

તાં વિહ્વલાં કૃશાં દીનાં મુક્તકેશીમમાર્જિતામ્ ।
ઉન્મત્તામિવ ગચ્છન્તીં દદૃશુઃ પુરવાસિનઃ ॥

પ્રવિશન્તીં તુ તાં દૃષ્ટ્વા ચેદિરાજપુરીં તદા ।
અનુજગ્મુસ્તત્ર બાલા ગ્રામિપુત્રાઃ કુતૂહલાત્ ॥

સા તૈઃ પરિવૃતાઽગચ્છત્સમીપં રાજવેશ્મનઃ ।
તાં પ્રાસાદગતાઽપશ્યદ્રાજમાતા જનૈર્વૃતામ્ ॥

ધાત્રીમુવાચ ચ્છૈનામાનયેહ મમાન્તિકમ્ ।
જનેન ક્લિશ્યતે બાલા દુઃખિતા શરણાર્થિની ॥

તાદૃગ્રૂપં ચ પશ્યામિ વિદ્યોતયતિ મે ગૃહમ્ ।
ઉન્મત્તવેષા કલ્યાણી શ્રીરિવાયતલોચના ॥

સા જનં વારયિત્વા તં પ્રાસાદતલમુત્તમમ્ ।
આરોપ્ય વિસ્મિતા રાજન્દમયન્તીમપૃચ્છત ॥

એવમપ્યસુખાવિષ્ટા બિભર્ષિ પરમં વપુઃ ।
ભાસિ વિદ્યુદિવાભ્રેષુ શંસ મે કાઽસિકસ્ય વા ॥

ન હિ તે માનુષં રૂપં ભૂષણૈરપિ વર્જિતમ્ ।
અસહાયા નરેભ્યશ્ચ નોદ્વિજસ્યમરપ્રભે ॥

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યા ભૈમી વચનમબ્રવીત્ ।
માનુષીં માં વિજાનીહિ ભર્તારં સમનુવ્રતામ્ ॥

સૈરન્ધ્રીં જાતિસમ્પન્નાં ભુજિષ્યાં કામવાસિનીમ્ ।
ફલમૂલાશનામેકાં યત્રસાયમ્પ્રતિશ્રયામ્ ॥

અસઙ્ખ્યેયગુણો ભર્તા માં ચ નિત્યમનુવ્રતઃ ।
ભક્તાઽહમપિ તં વીરં છાયેવાનુગતા પથિ ॥

તસ્ય દૈવાત્પ્રસઙ્ગોઽભૂદતિમાત્રં સુદેવને ।
દ્યૂતે સ નિર્જિતશ્ચૈવ વનમેક ઉપેયિવાન્ ॥

તમેકવસનચ્છન્નમુન્મ્તમિવ વિહ્વલમ્ ।
આશ્વાસયન્તી ભર્તારમહમપ્યગમં વનમ્ ॥

સ કદાચિદ્વને વીરઃ કસ્મિંશ્ચિત્કારણાન્તરે ।
ક્ષુત્પરીતસ્તુ વિમના વાસશ્ચૈકં વ્યસર્જયત્ ॥

તમેકવસના નગ્નમુન્મત્તવદચેતસમ્ ।
અનુવ્રજન્તી બહુલા ન સ્વપામિ નિશાઃ સદા ॥

તતો બહુતિથે કાલે સુપ્તામુત્સૃજ્ય માં ક્વચિત્ ।
વાસસોઽર્ધં પરિચ્છિદ્ય ત્યક્તવાન્મામનાગસમ્ ॥

તં માર્ગમાણા ભર્તારં દહ્યમાના દિવાનિશમ્ ।
ન વિન્દામ્યમરપ્રખ્યં પ્રિયં પ્રાણેશ્વરં પ્રભુમ્ ॥

ઇત્યુક્ત્વા સાઽનવદ્યાઙ્ગી રાજમાતરમપ્યુત ।
સ્થિતાઽશ્રુપરિપૂર્ણાક્ષી વેપમાના સુદુઃખિતા ॥

તામશ્રુપરિપૂર્ણાક્ષીં વિલપન્તીં તથા બહુ ।
રાજમાતાઽબ્રવીદાર્તા ભૈમીમાર્તસ્વરાં સ્વયમ્ ॥

વસ ત્વમિહ કલ્યાણિ પ્રીતિર્મે પરમા ત્વયિ ।
મૃગયિષ્યન્તિ તે ભદ્રે ભર્તારં પુરુષા મમ ॥

અપિ વા સ્વયમાગચ્છેત્પરિધાવન્નિતસ્તતઃ ।
ઇહૈવ વસતી ભદ્રે ભર્તારમુપલપ્સ્યસે ॥

રાજમાતુર્વચઃ શ્રુત્વા દમયન્તી વચોઽબ્રવીત્ ।
સમયેનોત્સહે વસ્તું ત્વિ વીરપ્રજાયિનિ ॥

ઉચ્છિષ્ટં નૈવ ભુઞ્જીયાં ન કુર્યાં પાદધાવનમ્ ।
ન ચાહં પુરુષાનન્યાન્પ્રભાષેયં કથઞ્ચન ॥

પ્રાર્થયેદ્યદિ માં કશ્ચિદ્દણ્ડ્યસ્તે સ પુમાન્ભવેત્ ।
વધ્યશ્ચ તે સકૃન્મન્દ ઇતિમે વ્રતમાહિતમ્ ॥

ભર્તુરન્વેષણાર્થં તુ પશ્યેયં બ્રાહ્મણાનહમ્ । યદ્યેવમિહ વત્સ્યામિ ત્વત્સકાશે ન સંશયઃ ।
અતોઽન્યથા ન મે વાસો વર્તતે હૃદયે ક્વચિત્ ॥

ઇત્યુક્તા દમયન્ત્યા તુ રાજમાતેદમબ્રવીત્ ।
સર્વમેતત્કરિષ્યામિ દિષ્ટ્યા તે વ્રતમીદૃશમ્ ॥

એવમુક્ત્વા તતો ભૈમીં રાજમાતા વિશામ્પતે ।
ઉવાચેદં દુહિતરં સુનન્દાં નામ ભારત ॥

સૈરન્ધ્રીમભિજાનીષ્વ સુનન્દે દેવરૂપિણીમ્ । વયસા તુલ્યતાં પ્રાપ્તા સખી તવ ભવત્વિયમ્ ।
એતયા સહ મોદસ્વ નિરુદ્વિગ્રમના સદા ॥

તતઃ પરમસંહૃષ્ટા સુનન્દા ગૃહણાગમત્ ।
દમયન્તીમુપાદાય સખીભિઃ પરિવારિતા ॥

સહસા ન્યવસદ્રાજન્રાજપુત્ર્યા સુનન્દયા । ચિન્તયન્તી નલં વીરમનિશં વામલોચના ॥