મહાભારત · અધ્યાય 3.60

અપક્રાન્તે નલે રાજન્દમયન્તી ગતક્લમા ।
અબુધ્યત વરારોહા સન્ત્રસ્તા વિજને વને ॥

અપશ્યમાના ભર્તારં શોકદુઃખસમન્વિતા ।
પ્રાક્રોશદુચ્ચૈઃ સન્ત્રસ્તા મહારાજેતિ નૈષધમ્ ॥

હા નાથ હા મહારાજ હા સ્વામિન્કિં જહાસિ મામ્ ।
હા હતાઽસ્મિ વિનષ્ટાઽસ્મિ ભીતાઽસ્મિ વિજને વને ॥

નનુ નામ મહારજ ધર્મજ્ઞઃ સત્યવાગસિ ।
કથંવિધસ્ત્વંહિ તથા સુપ્તામુત્સૃજ્ય માં ગતઃ ॥

કથમુત્સૃજ્યગન્તાઽસિ વશ્યાં ભાર્યામનુવ્રતામ્ ।
વિશેષતો નાપકૃતઃ પરેણાપકૃતો હ્યસિ ॥

શક્યસે ન ગિરઃ સત્યાઃ કર્તું મયિ નરેશ્વર ।
યાસ્ત્વયા લોકપાલાનાં સન્નિધૌ કથિતાઃ પુરા ॥

નાકાલે વિહિતો મૃત્યુર્મર્ત્યાનાં પુરુષર્ષભ ।
યત્ર કાન્તા ત્વયોત્સૃષ્ટા મુહૂર્તમપિ જીવતિ ॥

પર્યાપ્તઃ પરિહાસોઽયમેતાવાન્પુરુષર્ષભ ।
ભૃશં ભીતાસ્મિ દુર્ધર્ષ દર્શયાત્માનમીશ્વર ॥

દૃશ્યસે દૃશ્યસે રાજન્નેષ તિષ્ઠસિ નૈષધ ।
આવાર્ય ગુલ્મૈરાત્માનં કિં માં ન પ્રતિભાષસે ॥

નૃશંસાં વત રાજેન્દ્ર યન્મામેવન્ગતામિહ ।
વિલપન્તીં સમાલિઙ્ગ્ય નાશ્વાસયસિ પાર્થિવ ॥

ન શોચામ્યહમાત્માનં ન ચાન્યદપિ કિઞ્ચન ।
કથં નુ ભવિતાસ્યેક ઇતિ ત્વાં નૃપ શોચયે ॥

કથં નુ રાજંસ્તૃષિતઃ ક્ષુક્ષિતઃ શ્રમકર્શિતઃ ।
સાયાહ્ને વૃક્ષમૂલેષુ મામપશ્યન્ભવિષ્યસિ ॥

તતઃ સા તીવ્રશોકાર્તા પ્રદીપ્તેવ ચ મન્યુના ।
ઇતશ્ચેતશ્ચ રુદતી પર્યધાવત દુઃખિતા ॥

મુહુરુત્પતતે બાલા મુહુઃ પતતિ વિહ્વલા ।
મુહુરાલીયતે ભીતા મુહુઃ ક્રોશતિ રોદિતિ ॥

અતીવ શોકસન્તપ્તા મુહુર્નિઃશ્વસ્ વિહ્વલા ।
ઉવાચ ભૈમી નિઃશ્વસ્ રોદમાના પતિવ્રતા ॥

યસ્યાભિશાપાદ્દુઃખાર્તો નૈષ નન્દતિ નૈષધઃ ।
તસ્ય ભૂતસ્ય તદ્દુઃખાદ્દુઃખમભ્યધિકં ભવેત્ ॥

અપાપચેતસં પાપો ય એવં કૃતવાન્નલમ્ ।
તસ્માદ્દુઃખતરં પ્રાપ્ય જીવત્વમસુખજીવિકામ્ ॥

એવં તુ વિલપન્તી સા રાજ્ઞો ભાર્યા મહાત્મનઃ ।
અન્વેષતિ સ્મ ભર્તારં વને શ્વાપદસેવિતે ॥

ઉન્મત્તવદ્ભીમસુતા વિલપન્તી તતસ્તતઃ ।
હાહા રાજન્નિતિ મુહુરિતશ્ચેતશ્ચ ધાવતિ ॥

તાં શુષ્યમાણામત્યર્થં કુરરીમિવ વાશતીમ્ । કરુણં બહુશોચન્તીં વિલપન્તીં સુમધ્યમામ્ ।

સહસાઽભ્યાગતાં ભૈમીમભ્યાશપરિવર્તિનીમ્ ।
જગ્રાહાજગરો ગ્રાહો મહાકાયઃ ક્ષુધાન્વિતઃ ॥

સા ગ્રસ્યમાના ગ્રહેણ શોકેન ચ પરાજિતા ।
નાત્માનં શોચતિ તથા યથા શોચતિ નૈષધમ્ ॥

દ્વા નાથ મામિહ વને ગ્રસ્યમાનામનાગસમ્ ।
ગ્રાહેણાનેન વિજને કિમર્થં નાનુધાવસિ ॥

કથં ભવિષ્યસિ પુનર્મામનુસ્મૃત્ય નૈષધ । [કથં ભવાઞ્જગામાદ્ય મામુત્સૃજ્ય વને પ્રભો.]
પાપાન્મુક્તઃ પુનર્લબ્ધ્વા બુદ્ધિં ચોતો ધનાનિ ચ ॥

શ્રાન્તસ્ય તે ક્ષુધાર્તસ્ પરિગ્લાનસ્ય નૈષધ ।
કઃ શ્રમં રાજશાર્દૂલ નાશયિષ્યતિ તેઽનઘ ॥
બૃહદશ્ચ ઉવાચ ।

તાં તુ દૃષ્ટ્વા તથા ગ્રસ્તામુરગેણાયતેક્ષણામ્ ।
આક્રન્દમાનાં સંશ્રુત્ય જવેનાભિસસાર હ ॥

તાં તુ દૃષ્ટ્વા તથા ગ્રસ્તામુરગેણાયતેક્ષણામ્ । ત્વરમાણો મૃગવ્યાધઃ સઞ્ચરન્ગહને વને ।
સમભિક્રમ્ય વેગેન સત્વરઃ સ વનેચરઃ ॥

મુખે તં પાટયામાસ શસ્ત્રેણ નિશિતેન ચ ।
નિર્વિચેષ્ટં ભુજઙ્ગં તં વિશસ્ મૃગજીવનઃ ॥

મોક્ષયિત્વા સ તાંવ્યાધઃ પ્રક્ષાલ્ય સલિલેન હ ।
સમાશ્વાસ્ય કૃતાહારામથ પપ્રચ્છ ભારત ॥

કસ્ય ત્વં મૃગશાવાક્ષિ કથં ચાસ્યાગતા વનમ્ ।
કથં ચેદં મહત્કૃચ્છ્રં પ્રાપ્તવત્યસિ ભામિનિ ॥

દમયન્તી તથા તેન પૃચ્છ્યમાના વિશામ્પતે ।
સર્વમેતદ્યથાવૃત્તમાચચક્ષેઽસ્ય ભારત ॥

તામર્ધવસ્ત્રસંવીતાં પીનશ્રોણિપયોધરામ્ ।
સુકુમારાનવદ્યાઙ્ગીં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનામ્ ॥

અરાલપક્ષ્મનયનાં તથા મધુરભાષિણીમ્ ।
લક્ષયિત્વા મૃગવ્યાધઃ કામસ્ય વશમીયિવાન્ ॥

તામથ શ્લક્ષ્ણયા વાચા લુબ્ધકો મૃદુપૂર્વયા ।
સાન્ત્વયામાસ કામાર્તસ્તદબુધ્યત ભામિની ॥

દમયન્ત્યપિ તં દુષ્ટમુપલભ્ય પતિવ્રતા ।
તીવ્રરોષસમાવિષ્ટા પ્રજજ્વાલેવ મન્યુના ॥

સ તુ પાપમતિઃ ક્ષુદ્રઃ પ્રધર્ષયિતુમાતુરઃ ।
દુર્ધર્ષાં તર્કયામાસ દીપ્તામગ્નિશિખામિવ ॥

દમયન્તી તુ દુઃખાર્થા પતિરાજ્યવિનાકૃતા ।
અતીતવાક્યથે કાલે શશાપૈનં રુષા કિલ ॥

યથાઽહં નૈષધાદન્યં મનસાઽપિ ન ચિન્તયે ।
તથાઽયં પતતાં ક્ષુદ્રઃ પરાસુર્મૃગજીવનઃ ॥

ઉક્તમાત્રે તુ વચને તયા સ મૃગજીવનઃ । વ્યસુઃ પપાત મેદિન્યામગ્નિદગ્ધ ઇવ દ્રુમઃ ॥