મહાભારત · અધ્યાય 3.37

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
સંસ્મૃત્ય મુનિસન્દેશમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

વિવિક્તે વિદિતપ્રજ્ઞમર્જુનં પુરુષર્ષભ ।
સાન્ત્વપૂર્વં સ્મિતં કૃત્વાપાણિના પરિસંસ્પૃશન્ ॥

સ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા વનવાસમરિન્દમઃ ।
ધનઞ્જયન્ધર્મરાજો રહસીદમુવાચ હ ॥

ભીષ્મે દ્રોણે કૃપે કર્ણે દ્રોણપુત્રે ચ ભારત ।
ધનુર્વેદશ્ચતુષ્પાદ એતેષ્વદ્ય પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

દૈવં બ્રાહ્મં ચાસુરં ચ સપ્રયોગચિકિત્સિતમ્ ।
સર્વાસ્ત્રાણાં પ્રયોગં ચ અભિજાનન્તિ કૃત્સ્નશઃ ॥

તે સર્વે ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રેણ પરિસાન્ત્વિતાઃ । સંવિભક્તાશ્ચ તુષ્ટાશ્ચ ગુરુવત્તેષુ વર્તતે ।
સર્વયોધેષુ ચૈવાસ્ય સદા પ્રીતિરનુત્તમા ॥

આચાર્યા માનિતાસ્તુષ્ટાઃ શાન્તિં વ્યવહરન્ન્યુત ।
શક્તિં ન હાપયિષ્યન્તિ તે કાલે પ્રતિપૂજિતાઃ ॥

અદ્ય ચેયં મહી કૃત્સ્ના દુર્યાધનવશાનુગા । સગ્રામનગરા પાર્થ સસાગરવનાકરા ॥ ભવાનેવ પ્રિયોઽસ્માકં ત્વયિ ભારઃ સમાહિતઃ ॥

અત્ર કૃત્યં પ્રપશ્યામિ પ્રાપ્તકાલમરિન્દમ ।
કૃષ્ણદ્વૈપાયનાત્તાત ગૃહીતોપનિષન્મયા ॥

ગૃહીતયા તયા સમ્યગ્જગત્સર્વં પ્રકાશતે ।
તેન ત્વં બ્રહ્મણા તાત સંયુક્તઃ સુસમાહિતઃ ॥

દેવતાનાં યથાકાલં પ્રસાદં પ્રતિપાલય ।
તપસા યોજયાત્માનમુગ્રેણ ભરતર્ષભ ॥

ધનુષ્માન્કવચી ખઙ્ગી મુનિઃ સાધુવ્રતે સ્થિતઃ ।
ન કસ્યચિદ્દદન્માર્ગં ગચ્છ તાતોત્તરાં દિશમ્ ॥

ઇનદ્રે હ્યસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ સમસ્તાનિ ધનઞ્જય ।
વૃત્રાદ્ભીતૈર્બલં દેવૈસ્તદા શક્રે સમર્પિતમ્ ॥

તાન્યેકસ્થાનિ સર્વાણિ તતસ્ત્વં પ્રતિપત્સ્યસે । અનેન બ્રહ્મણા તાત સર્વં સમ્પ્રતિપદ્યતે ॥

શક્રમેવ પ્રપદ્યસ્વ સ તેઽસ્ત્રાણિ પ્રદાસ્યતિ ।
દીક્ષિતોઽદ્યૈવ ગચ્છ ત્વં દ્રષ્ટું દેવં પુરન્દરમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા ધર્મરાજસ્તમધ્યાપયત પ્રભુઃ ॥

દીક્ષિતં વિધિના તેન યતવાક્કાયમાનસમ્ ।
અનુજજ્ઞે તદા વીરં ભ્રાતા ભ્રાતરમગ્રજઃ ॥

નિદેશાદ્ધર્મરાજસ્ય દ્રષ્ટુકામઃ પુરન્દરમ્ ।
ધનુર્ગાણ્ડીવમાદાય તથાઽક્ષય્યે મહેષુધી ॥

કવચી સતલત્રાણો બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રવાન્ ।
હત્વાઽગ્નિં બ્રાહ્મણાન્નિષ્કૈઃ સ્વસ્તિવાચ્ય મહ્યભુજ ॥

પ્રાતિષ્ઠત મહાબાહુઃ પ્રગૃહીતશરાસનઃ ।
વધાય ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં નિઃશ્વસ્યોર્ધ્વમુદૈક્ષત ॥

તં દૃષ્ટ્વા તત્રકૌન્તેયં પ્રગૃહીતશરાસનમ્ ।
અબ્રુવન્બ્રહ્મણાઃ સિદ્ધા ભૂતાન્યન્તર્હિતાનિ ચ ॥

ક્ષિપ્રમાપ્નુહિ કૌન્તેય મનસા યદ્યદિચ્છસિ ।
સંસાધયસ્વ કૌન્તેય ધ્રુવોસ્તુ વિજયસ્તવ ॥

અબ્રુવન્બ્રાહ્મણાઃ પાર્થમિતિ કૃત્વા જયાશિષઃ ।
સિદ્ધચારણસઙ્ઘાશ્ચ ગન્ધર્વાશ્ચ તમબ્રુવન્ ॥

સ્વસ્તિવ્રતમુપાધત્સ્વ સઙ્કલ્પસ્તવ સિદ્ધ્યતામ્ ।
મનોરથાશ્ચ તે સર્વે સમૃદ્ધ્યન્તાં મહારથ ॥

એવમુક્તોઽભિવાદ્યૈતાન્બદ્ધાઞ્જલિપુટસ્તથા ।
તપોયોગમનાઃ પાર્થઃ પુરોહિતમવન્દત ॥

તતઃ પ્રીતમના જિષ્ણુસ્તાવુભાવભ્યવન્દત ।
સહોદરાવતિરથૌ યુધિષ્ઠિરવૃકોદરૌ ॥

તં ક્લાન્તમનસૌ પૂર્ણમભિગમ્ય મહારથૌ ।
યમૌ ગાણ્ડીવધન્વાનમભ્યવાદયતામુભૌ ॥

અભિવાદ્ય તુ તૌ વીરાવૂચતુઃ પાકશાસનિમ્ । અવાપ્તવ્યાનિ સર્વાણિ દિવ્યાન્યસ્ત્રાણિ વાસવાત્ । 3-37-29ચસ્ત્રાણ્યાપ્નુહિ કૌન્તેય મનસા યદ્યદિચ્છસિ ॥

ગિરો હ્યશિથિલાઃ સર્વા નિર્દોષાઃ સમ્મતાઃ સતામ્ ।
ત્વમેકઃ પાણ્ડવેષ્વદ્ય સમ્પ્રાપ્તોસિ ધનઞ્જય ॥

ન ચાધર્મવિદં દેવા નાસિદ્ધં નાતપસ્વિનમ્ ।
દ્રષ્ટુમિચ્છન્તિ કૌન્તેય ચલચિત્તં શઠં ન ચ ॥

રોરૂયમાણઃ કટુકમીર્ષ્યકઃ કટુકાક્ષરઃ ।
શઠકઃ શ્લાઘકઃ ક્ષેપ્તા હન્તા ચ વિચિકિત્સિતા ॥

વિશ્વસ્ હન્તા માયાવી ક્રોધનોઽનૃતભાષિતા ।
અત્યાશી નાસ્તિકોઽદાતા મિત્રધ્રુક્સર્વશઙ્કિતઃ ॥

આક્રોષ્ટા ચાતિમાની ચ રૌદ્રો લુબ્ધોઽથ લોલુપઃ ।
સ્તેનશ્ચ મદ્યપશ્ચૈવ ભ્રૂણહા ગુરુતલ્પગઃ ॥

સમ્ભાવિતાત્મા ચાત્યર્થં નૃશંસઃ પુરુષશ્ચ યઃ ।
નૈતે લોકાનાપ્નુવન્તિ નિર્લોકાસ્તે ધનઞ્જય ॥

આનૃશંસ્યમનુક્રોશઃ સત્યં કરુણવેદિતા ।
દમઃ સ્થિતિર્ધૃતિર્ધર્મઃ ક્ષમા કૃત્યમનુત્તમમ્ ॥

દયા શમશ્ચ ધર્મશ્ચ ગુરુપૂજા કૃતજ્ઞતા । મૈત્રતા દ્વિજભક્તિશ્ચ વસન્તિ ત્વયિ ફલ્ગુન ।
વ્યપેક્ષા સર્વભૂતેષુ કૃપા દાનં મતિઃ સ્મૃતિઃ ॥

તસ્માત્કૌરવ્ય શક્રેણ સમેષ્યસિ ધનઞ્જય ।
ત્વાદૃશેન હિ દેવાનાં શ્લાઘનીયઃ સમાગમઃ ॥

સુહૃદાં સોદરાણાં ચ સર્વેષાં ભરતર્ષભ ।
ત્વં ગતિઃ પરમા તાત વૃત્રહા મરુતામિવ ॥

તસ્મિંસ્ત્રયોદશે વર્ષે ભ્રાતરઃ સુહૃદશ્ચ તે ।
સર્વે હિસંશ્રયિષ્યન્તિ બાહુવીર્યં મહાબલ ॥

સ પાર્થ પિતરં ગચ્છ સહસ્રાક્ષમરિન્દમ ।
મુષ્ટિગ્રહણમાદત્સ્વ સર્વાણ્યસ્ત્રાણિ વાસવાત્ ॥

શતશૃઙ્ગે મહાબાહો મઘવાનિદમબ્રવીત્ ।
શૃણ્વતાં સર્વભૂતાનાં ત્વામુપાઘ્રાય મૂર્ધનિ ॥

વિદિતઃ સર્વભૂતાનાં દિવં તાત ગમિષ્યસિ ।
પ્રાપ્ય પુણ્યકૃતાં લોકાન્રંસ્યસે જયતાંવર ॥

માનિતસ્ત્રિદશૈઃ પાર્થ વિહૃત્ય સુસુખં દિવિ ।
અવાપ્યપરમાસ્ત્રાણિ પૃથિવીં પુનરેષ્યસિ ॥

ગુણાંસ્તે વાસવસ્તાત ખાણ્ડવં દહતિ ત્વયિ ।
શૃણ્વતાં સર્વભૂતાનાં પુનઃ પુનરભાષત ॥

તાં પ્રતિજ્ઞાં નરશ્રેષ્ઠ કર્તુમર્હસિ વાસવીમ્ ।
કઞ્ચિદ્દેશમિતઃ પ્રાપ્ય તપોયોગમના ભવ ॥

કર્તુમર્હસિ કૌરવ્ય મઘવદ્વચનં હિતમ્ ।
દીક્ષિત્વાઽદ્યૈવ ગચ્છ ત્વં દ્રષ્ટાઽસિ ત્વં પુરન્દરમ્ ॥

તૌ પરિષ્વજ્ય બીભત્સુઃ કૃષ્ણામામન્ત્ર્ય ચાપ્યુભૌ । મનાંસ્યાદાય સર્વેષાં પ્રયાતઃ પુરુષર્ષભઃ ॥

તં તથા પ્રસ્થિતં વીરં સિંહસ્કન્ધોરસં તદા । પ્રાઞ્જલિઃ પાણ્ડવન્કૃષ્ણા દેવાનાં કુર્વતી નમઃ ।
વાગ્ભિઃ પરમશુદ્ધાભિર્મઙ્ગલાભિરભાષત્ ॥

નમો ધાત્રે વિધાત્રે ચ સ્વસ્તિ ગચ્છ વનાદ્વનમ્ । ધર્મસ્ત્વાં જુષતાં પાર્થ ભાસ્કરશ્ચ વિભાવસુઃ ।
બ્રહ્મા ત્વાં બ્રાહ્મણાશ્ચૈવ પાલયન્તુ ધનઞ્જય ॥

જ્યેષ્ઠાપચાયી જ્યેષ્ઠસ્ય ભ્રાતુર્વચનમાસ્થિતઃ । પ્રપદ્યેથા વસૂવ્રુદ્રાનાદિત્યાન્સમરુદ્ગણાન્ ।
વિશ્વેદેવાંસ્તથા સાધ્યાઞ્શાન્ત્યર્થં ભરતર્ષભ ॥

સ્વસ્તિ તેસ્ત્વાન્તરિક્ષેભ્યો દિવ્યેભ્યો ભરતર્ષભ ।
પાર્થિવેભ્યશ્ચ સર્વેભ્યો યે કેચિત્પરિપન્થિનઃ ॥

અવરોધાદ્વને વાસાત્સર્વસ્વહરણાદપિ ।
ઇદં દુઃખતરં મન્યે પુત્રેભ્યશ્ચ વિવાસનાત્ ॥

માસ્માકં ક્ષત્રિયકુલે જાતુચિત્પુનરુદ્ભવઃ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો નમસ્યામિ યેષાં નાયુધજીવિકા ॥

ઇદં મે પરમં દુઃખં યઃ સ પાપઃ સુયોધનઃ ।
દૃષ્ટ્વા માં ગૌરિતિ પ્રાહ પ્રહસન્રાજસંસદિ ॥

તસ્માદ્દુઃખાદિદં દુઃખં ગરીય ઇતિમે મતિઃ ।
યત્તત્પરિષદો મધ્યે બહ્વયુક્તમભાષત ॥

ધ્વંસિતઃ સ્વગૃહેભ્યશ્ચ રાષ્ટ્રાચ્ચ ભરતર્ષભ । વને પ્રતિષ્ઠિતો ભૂત્વા સૌહાર્દાદવતિષ્ઠસે ॥

જેતા યઃ સર્વશત્રૂણાં યઃ પાવકમતર્પયઃ । જનસ્ત્વાં પશ્યતીદાનીં ગચ્છન્તં ભરતર્ષભ ॥

અસ્મિન્નૂનં મહારણ્યે ભ્રાતરઃ સુહૃદશ્ચ તે ।
ત્વત્કથાઃ કથયિષ્યન્તિ ચારણા ઋષયસ્તથા ॥

યત્તે કુન્તી મહાબાહો જાતસ્યૈચ્છદ્ધનઞ્જય ।
તત્તેઽસ્તુ સર્વં કૌન્તેય યથા ચ સ્વયમિચ્છસિ ॥

વસુદેવસ્વસા દેવી ત્વામાર્યા પુનરાગતમ્ ।
પશ્યતુ ત્વાં પૃથા પાર્થ સહસ્રાક્ષમિવાદિતિઃ ॥

નૂનં તે ભ્રાતરઃ સર્વે ત્વત્કથાભિઃ પ્રજાગરે ।
રંસ્યન્તે તવ કર્માણિ કીરત્યન્તઃ પુનઃ પુનઃ ॥

ન ચ નઃ પાર્થ ભોગેષુ ન ધને નોત જીવિતે ।
તુષ્ટિર્બુદ્ધિર્ભવિત્રી વા ત્વયિ દીર્ઘપ્રવાસિનિ ॥

ત્વયિ નઃ પાર્થ સર્વેષાં સુખદુઃખે પ્રતિષ્ઠતે ।
જીવિતં મરણં ચૈવ રાજ્યમૈશ્વર્યમેવ ચ ॥

આપૃષ્ટો નોસિ કૌન્તેય સ્વસ્તિ પ્રાપ્નુહિ પાણ્ડવ ।
કૃતાસ્ત્રં સ્વસ્તિમન્તં ત્વાં દ્રક્ષ્યામિ પુનરાગતમ્ ॥

બલવદ્ભિર્વિરુદ્ધં ન કાર્યમેતત્ત્વયાઽનઘ ।
પ્રયાહ્યવિઘ્નેયૈવાશુ વિજયાય મહાબલ ॥

હ્રીઃ શ્રીઃ કીર્તિર્ધૃતિઃ પુષ્ટિરુમા લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી ।
ઇમા વૈ તવ પાન્થસ્ પાલયન્તુ ધનઞ્જય ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વાઽશિષઃ કૃષ્ણા વિરરામ યશસ્વિની ।

તતઃપ્રદક્ષિણં કૃત્વા ભ્રાતૄન્ધૌમ્યં ચ પાણ્ડવઃ ।
પ્રાતિષ્ઠત મહાબાહુઃ પ્રગૃહ્ય રુચિરં ધનુઃ ॥

શનૈરિવ દિશં વીર ઉદીચીં ભરતર્ષભ । સંહરંસ્તરસા વૃક્ષાઁલ્લતા વલ્લીશ્ચ ભારત ।
અસજ્જમાનો વૃક્ષેષુ જગામ સુમહાબલઃ ॥

તસ્ય માર્ગાદપાક્રામન્સર્વભૂતાનિ ગચ્છતઃ ।
યુક્તસ્યૈન્દ્રેણ યોગેન પરાક્રાન્તસ્ય શુષ્મિણઃ ॥

સોઽગચ્છત્પર્વતાંસ્તાત તપોધનનિષેવિતાન્ ।
દિવ્યં હૈમવતં પુણ્યં દેવજુષ્ટં પરન્તપઃ ॥

અગચ્છત્પર્વતં પુણ્યમેકાહ્નૈવ મહામનાઃ ।
મનોજવગતિર્ભૂત્વા યોગયુક્તો યથાઽનિલઃ ॥

હિમવન્તમતિક્રમ્ય ગન્ધમાદનમેવ ચ ।
અત્યક્રામત્સ દુર્ગાણિ દિવારાત્રમતન્દ્રિતઃ ॥

ઇન્દ્રિકીલં સમાસાદ્ય તતોઽતિષ્ઠદ્ધનઞ્જયઃ ।
ગત્વા સ ષડહોરાત્રાન્સપ્તમેઽહનિ પાણ્ડવઃ ॥

પ્રસ્થેન્દ્રકીલસ્ય શુભે તપોયોગપરોઽભવત્ ।
ઊર્ધ્વબાહુર્ન ચાઙ્ગાનિ પ્રાસ્પન્દયત કિઞ્ચન ॥

સમાહિતાત્મા નિયતઃ સહસ્રાક્ષસુતોઽચ્યુતઃ ।
અન્તરિક્ષે સ શુશ્રાવ તિષ્ઠેતિ સ વચસ્તદા ॥

તચ્છ્રુત્વા સર્વતો દૃષ્ટિં ચારયામાસ રપાણ્ડવઃ ।
અથાપશ્યત્સવ્યસાચી વૃક્ષમૂલે તપસ્વિનમ્ ॥

બ્રાહ્મ્યા શ્રિયા દીપ્યમાનં પિઙ્ગલં જટિલં કૃશમ્ ।
સોઽબ્રવીદર્જુનં તત્રસ્થિતં દૃષ્ટ્વા મહાતપાઃ ॥

કસ્ત્વં તાતેહ સમ્પ્રાપ્તો ધનુષ્માન્કવચી શરી ।
નિબદ્ધાઽસિતલત્રાણઃ ક્ષત્રધર્મમનુવ્રતઃ ॥

નેહ શસ્ત્રેણ કર્તવ્યં શાન્તાનામેષ આલયઃ ।
વિનીતક્રોધહર્ષાણાં બ્રાહ્મણાનાં તપસ્વિનામ્ ॥

નેહાસ્તિ ધનુષા કાર્યં ન સન્ગ્રામોઽત્ર કર્હિચિત્ ।
નિક્ષિપૈતદ્ધનુસ્તાત પ્રાપ્તોસિ પરમાં ગતિમ્ ॥

ઇત્યનન્તૌજસં વીરં યથા ચાન્યં પૃથગ્જનમ્ । તથા હસન્નિવાભીક્ષ્ણં બ્રાહ્મણોઽર્જુનમબ્રવીત્ । 3-3783ચ્ ન ચૈનં ચાલયામાસ ધૈર્યાત્સુધૃતનિશ્ચયમ્ ॥

તમુવાચ તતઃ પ્રીતઃ સ દ્વિજઃ પ્રહસન્નિવ ।
વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે શક્રોઽહમરિસૂદન ॥

એવમુક્તઃ સહસ્રાક્ષં પ્રત્યુવાચ ધનઞ્જયઃ ।
પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતો ભૂત્વા સૂરઃ કુરુકુલોદ્વહઃ ॥

ઈપ્સિતો હ્યેષ વૈ કામો વરં ચૈનં પ્રયચ્છ મે ।
ત્વત્તોઽદ્ય ભગવન્નસ્ત્રન્કૃત્સ્નમિચ્છામિ વેદિતમ્ ॥

પ્રત્યુવાચ મહેન્દ્રસ્તં પ્રીતાત્મા પ્રહસન્નિવ ।
ઇહ પ્રાપ્તસ્ય કિં કાર્યમસ્ત્રૈસ્તવ ધનઞ્જય ॥

કામાન્વૃણીષ્વ લોકાંસ્ત્વં પ્રાપ્તોસિ પરમાં ગતિમ્ ।
એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ સહસ્રાક્ષં ધનઞ્જયઃ ॥

ન લોભાન્ન પુનઃ કામાન્ન દેવત્વં પુનઃ સુખમ્ ।
ન ચ સર્વામરૈશ્વર્યં કામયે ત્રિદશાધિપ ॥

ભ્રાતૄંસ્તાન્વિપિને ત્યક્ત્વા વૈરમપ્રતિયાત્ય ચ ।
અકીર્તિં સર્વલોકેષુ ગચ્છેયં શાશ્વતીઃ સમાઃ ॥

એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ વૃત્રહા પાણ્ડુનન્દનમ્ ।
સાન્ત્વયઞ્શ્લક્ષ્ણયા વાચા સર્વલોકનમસ્કૃતઃ ॥

યદા દ્રક્ષ્યસિ ભૂતેશં ત્ર્યક્ષં શૂલધરં શિવમ્ ।
તદા દાતાઽસ્મિ તે તાત દિવ્યાન્યસ્ત્રાણિ સર્વશઃ ॥

ક્રિયતાં દર્શને યત્નો દેવસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ ।
દર્શનાત્તસ્ય કૌન્તેય સંસિદ્ધઃ સ્વર્ગમેષ્યસિ ॥

ઇત્યુક્ત્વા ફલ્ગુનં શક્રો જગામાદર્શનં પુનઃ । અર્જુનોપ્યથ તત્રૈવ તસ્થૌ યોગસમન્વિતઃ ॥