મહાભારત · અધ્યાય 3.314
સ દદર્શ હતાન્ભ્રાતૃઁલ્લોકપાલાનિવ ચ્યુતાન્ ।
યુગાન્તે સમનુપ્રાપ્તે શક્રવૈશ્રવણોપમાન્ ॥
વિનિકીર્ણધનુર્બાણં દૃષ્ટ્વા નિહતમર્જુનમ્ ।
ભીમસેનં યમૌ ચૈવ નિર્વિચેષ્ટાન્ગતાયુષઃ ॥
સદીર્ઘમુષ્ણં નિઃશ્વસ્ય શોકબાષ્પપરિપ્લુતઃ । તાન્દૃષ્ટ્વા પતિતાન્ભ્રાતૄન્સર્વાંશ્ચિન્તાસમન્વિતઃ ।
નનુ ત્વયા મહાબાહો પ્રતિજ્ઞાતં વૃકોદર ।
સુયોધનસ્ય ભેત્સ્યામિ ગદયા સક્થિની રણે ॥
વ્યર્થં તદદ્ય મે સર્વં ત્વયિ વીરે નિપાતિતે ।
મહાત્મનિ મહાબાહો કુરૂણાં કીર્તિવર્ધને ॥
મનુષ્યસમ્ભવા વાચો વિધર્મિણ્યઃ પ્રતિશ્રુતાઃ ।
ભવતાન્દિવ્યવાચસ્તુ તા ભવન્તુ કથં મૃપા ॥
દેવાશ્ચાપિ યદાઽવોચન્મૂતકે ત્વાં ધનઞ્જય ।
સહસ્રાક્ષાદનવરઃ કુન્તિ પુત્રસ્તવેતિ વૈ ॥
ઉત્તરે પારિયાત્રે ચ જગુર્ભૂતાનિ સર્વશઃ ।
વિપ્રનષ્ટાં શ્રિયં ચૈષામાહર્તા પુનરોજસા ॥
નાસ્ય જેતા રણે કશ્ચિદજેતા નૈષ કસ્યચિત્ ।
સોયં મૃત્યુવશં યાતઃ કથં જિષ્ણુર્મહાબલઃ ॥
અયમ્મમાશાં સંહત્ય શેતે ભૂમૌ ધનઞ્જયઃ ।
આશ્રિત્યયં વયં નાથં દુઃખાન્યેતાનિસેહિમ ॥
રણે પ્રગલ્ભૌ વીરૌ ચસદા શત્રુનિબર્હણૌ । કથં રિપુવશં યાતૌ કુન્તીપુત્રૌ મહાબલૌ ।
યૌ સર્વાસ્ત્રાપ્રતિહતૌ ભીમસેનધનઞ્જયૌ ॥
અશ્મસારમયં નૂનં હૃદયં મમ દુર્હૃદઃ ।
યમૌ યદેતૌ દૃષ્ટ્વાઽદ્ય પતિતૌ નાવદીર્યતે ॥
શાસ્ત્રજ્ઞા દેશકાલજ્ઞાસ્તપોયુક્તાઃ ક્રિયાન્વિતાઃ ।
અકૃત્વા સદૃશં કર્મ કિં શેધ્વં પુરુષર્ષભાઃ ॥
અવિક્ષતશરીરાશ્ચાપ્યપ્રમૃષ્ટશરાસનાઃ ।
અસઞ્જ્ઞા ભુવિ સન્ગમ્ય કિં શેષ્વમપરાજિતાઃ ॥
સાનૂનિવાદ્રેઃ સંસુપ્તાન્દૃષ્ટ્વા ભ્રાતૃન્મહામતિઃ ।
સુખં પ્રસુપ્તાન્પ્રસ્વિન્નઃ ખિન્નઃ કષ્ટાં દશાં ગતઃ ॥
એવમેવેદમિત્યુક્ત્વા ધર્માત્મા સ નરેશ્વરઃ ।
શોકસાગરમધ્યસ્થો દધ્યૌ કારણમાકુલઃ ॥
ઇતિકર્તવ્યતાં ચેતિ દેશકાલવિભાગવિત્ ।
નાભિપેદે મહાબાહુશ્ચિન્તયાનો મહામતિઃ ॥
અથસંસ્તભ્ય ધર્માત્મા તદાઽત્માનં તપઃસુતઃ । એવંવિલપ્ય બહુધા ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
બુદ્ધ્યા વિચિન્તયામાસવીરાઃ કેન નિપાતિતાઃ ॥
નૈષાં શસ્ત્રપ્રહારોસ્તિ પદં નેહાસ્તિ કસ્યચિત્ ।
ભૂતં મહદેદં મન્યે ભ્રાતરો યેન મે હતાઃ ॥
એકાગ્રં ચિન્તયિષ્યામિ પીત્વા વેત્સ્યામિ વા જલમ્ ।
ભ્રાતૄણાં ન્ન્યસનં ઘોરં સમમેવ મહાત્મનામ્ ॥
સ્યાત્તુ દુર્યોધનેનેદમુપાંશુ પરિકલ્પિતમ્ ।
ગાન્ધારરાજરચિતં સતતં જિહ્મવુદ્ધિના ॥
યસ્ કાર્યમકાર્યં વા સમમેવ ભવત્યુત ।
કસ્તસ્ય વિશ્વસેદ્વીરો દુષ્કૃતેરકૃતાત્મનઃ ॥
અથવા પુરુષૈર્ગૂઢૈઃ પ્રયોગોઽયન્દુરાત્મનઃ ।
ભવેદિતિ મહાબુદ્ધિર્બહુધા સમચિન્તયત્ ॥
આચાર્યં કિન્નુ વક્ષ્યામિ કૃપં ભીષ્મમહં નુ કિમ્ ।
વિદુરં કિન્નુ વક્ષ્યામિ બૃહસ્પતિસમં નયે ॥
અમ્બાં ચ કિન્નુ વક્ષ્યામિ સર્વદા દુઃખભાગિનીમ્ ।
દૃષ્ટ્વા માં ભ્રાતૃભિર્હીનં પૃચ્છન્તીં પુત્રગૃદ્ધિનીમ્ ॥
યદા ત્વં ભ્રાતૃભિઃ સર્વૈઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમૈઃ ।
સાર્ધં વનં ગતો વીરૈઃ કથમેકસ્ત્વમાગતઃ ॥
કસ્ય કિન્નુ વિષેણેદમુદકં દૂપિતં યથા । મૃતાનામપિ ચૈતેષાં વિકૃતં નૈવ જાયતે ।
મુખવર્ણાઃ પ્રસન્ના મે ભ્રાતૄણામિત્યચિન્તયત્ ॥
એકૈકશશ્ચૌઘબલાનિમાન્પુરુપસત્તમાન્ ।
કોઽન્યઃ પ્રતિસમાસેત કાલાન્તકયમાદૃતે ॥
એતેન વ્યવસાયેન તત્તોયં વ્યવગાઢવાન્ ।
પાતુકામશ્ચ તત્તોયમન્તરિક્ષાત્સ શુશ્રુવે ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
અહં બકઃ શૈવલમત્સ્યભક્ષો નીતા મયા પ્રેતવશં તવાનુજાઃ ।
ત્વં પઞ્ચમો ભવિતા રાજપુત્ર ન ચેત્પ્રશ્નાન્પૃચ્છતો વ્યાકરોપિ ॥
મા તાત સાહસન્કાર્પીર્મમ પૂર્વપરિગ્રહઃ ।
પ્રશ્નાનુક્ત્વા તુ કૌન્તેય તતઃ પિબ હરસ્વ ચ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
રુદ્રાણાં વા વસૂનાં વામરુતાં વા પ્રધાનભાક્ ।
પૃચ્છામિ કો ભવાન્દેવો નૈતચ્છકુનિના કૃતમ્ ॥
હિમવાન્પારિયાત્રશ્ચ વિન્ધ્યો ભલય એવ ચ ।
ચત્વારઃ પર્વતાઃ કેન પાતિતા ભુવિ તેજસા ॥
ત્વયાઽતીવ મહત્કર્મ કૃતં ચ બલિનાંવર ।
વિનિઘ્નતા મહેષ્વાસાંશ્ચતુરોપિ મમાત્મજાન્ ॥
યાન્ન દેવાન ગન્ધર્વાનાસુરાશ્ચ ન રાક્ષસાઃ ।
વિપહેરન્મહાયુદ્ધે કૃતં તે તન્મહાદ્ભુતમ્ ॥
ન તે જાનામિ યત્કાર્યં નાભિજાનામિ કાઙ્ક્ષિત્તમ્ ।
કૌતૂહલં મહજ્જાતં સાધ્વસં ચાગતં મમ ॥
યેનાસ્સ્યુદ્વિગ્નહૃદયઃ સમુત્પન્નશિરોજ્વરઃ ।
પૃચ્છામિ ભગવંસ્તસ્માત્કો ભવાનિહ તિષ્ઠતિ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
યક્ષોઽહમસ્મિ ભદ્રં તે નાસ્મિ પક્ષી જલેચરઃ ।
મયૈતે નિહતા સર્વે ભ્રાતરસ્તે નિવારિતાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
તતસ્તામશિવાં શ્રુત્વાવાચં સ પરુપાક્ષરામ્ ।
યક્ષસ્ બ્રુવતો રાજન્નાકમ્પત તદાઽસ્થિતઃ ॥
વિરૂપાક્ષં મહાકાયં યક્ષં તાલસમુચ્છ્રયમ્ ।
જ્વલનાર્કપ્રતીકાશમધૃષ્યં પર્વતોપમમ્ ॥
સેતુમાશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તં દદ્રશ ભરતર્ષભઃ ।
મેઘગમ્ભીરનાદેન તર્જયન્તં મહાસ્વનમ્ ॥
ઉવાચ યક્ષઃ કૌન્તેયં ભ્રાતૃશોકપ્રપીડિતમ્ ॥
ઇમે તેભ્રાતરો રાજન્વાર્યમાણઆ મયાઽસકૃત્ । બલાત્તોયં જિહીર્ષન્તસ્તતો વૈ મૃદિતા મયા ।
ન પેયમુદકં રાજન્પ્રાણાનિહ પરીપ્સતા ॥
પાર્થ મા સાહસં કાર્પીર્મમ પૂર્વપરિગ્રહઃ ।
પ્રશ્નાનુક્ત્વા તુ કૌન્તેય તતઃપિબ હરસ્વ ચ ॥
યૂધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
ન ચાહં કામયે યક્ષ તવ પૂર્વપરિગ્રહમ્ ॥
કામં નૈતત્પ્રસંસન્તિ સન્તો હિ પુરુષાઃ સદા । યદાત્મના સ્વમાત્માનં પ્રશંસેત્પુરુષર્ષભ ।
યથાપ્રજ્ઞં તુ તે પ્રશ્નાન્પ્રતિવક્ષ્યામિ પૃચ્છ મામ્ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કિંસ્વિદાદિત્યમુન્નયતિ કે ચ તસ્યાભિતશ્ચરાઃ ।
કશ્ચૈનમસ્તં નયતિકસ્મિંશ્ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
બ્રહ્માદિત્યમુન્નયતિ દેવાસ્તસ્યાભિતશ્ચરાઃ ।
ધર્મશ્ચાસ્તં નયતિ ચ સત્યે ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કેન સ્વિચ્છ્રોત્રિયો ભવતિ કેન સ્વિદ્વિન્દતે મહત્ ।
કેન સ્વિદ્દ્વિતીયવાન્ભવતિરાજન્કેન ચ બુદ્દિમાન્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
શ્રુતેન શ્રોત્રિયો ભતિ રતપસા વિન્દતે મહત્ ।
ધૃત્યા દ્વિતીયવાન્ભવતિ બુદ્ધિમાન્વૃદ્ધસેવયા ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કિં બ્રાહ્મણાનાં દેવત્વં કશ્ચ ધર્મઃ સતામિવ ।
કશ્ચૈષાં માનુષો ભાવઃ કિમેષામસતામિવ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
સ્વાધ્યાય એષાં દેવત્વં તપ એષાં સતામિવ ।
મરણં માનુષો ભાવઃ પરિવાદોઽસતામિવ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કિં ક્ષત્રિયાણાં દેવત્વં કશ્ચ ધર્મઃ સતામિવ ।
કશ્ચૈષાં માનુષો ભાવઃ કિમેષામસતામિવ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
ઇષ્વસ્ત્રમેષાં દેવત્વં યજ્ઞ એષાં સતામિવ ।
ભયં વૈ માનુષો ભાવઃ પરિત્યાગોઽસતામિવ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કિમેકં યજ્ઞિયં સામ કિમેકં યજ્ઞિયં યજુઃ ।
કા ચૈષાં વૃણુતે યજ્ઞં કાં યજ્ઞો નાતિવર્તતે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
પ્રાણો વૈ યજ્ઞિયંસામ મનો વૈ યજ્ઞિયં યજુઃ ।
ઋગેકા વૃણુતે યજ્ઞં તાં યજ્ઞો નાતિવર્તતે ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કિંસ્વિદાવપતાં શ્રેષ્ઠં રકિંસ્વિન્નિવપતાં વરમ્ ।
કિંસ્વિત્પ્રતિષ્ઠમાનાનાં કિસ્વિત્પ્રસવતાંવરમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
વર્ષમાવપતાં શ્રેષ્ઠં બીજં નિવપતાં વરમ્ ।
ગાવઃ પ્રતિષ્ઠમાનાનાં પુત્રઃ પ્રસવતાં વરઃ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
ઇન્દ્રિયાર્થાનનુભવન્બુદ્ધિમાઁલ્લોકપૂજિતઃ ।
સમ્મતઃ સર્વભૂતાનામુચ્છ્વસન્કો ન જીવતિ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
દેવતાતિથિભૃત્યાનાં પિતૄણામાત્મનશ્ચ યઃ ।
ન નિર્વપતિ પઞ્ચાનામુચ્છ્વસન્ન સ જીવતિ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કિંસ્વિદ્ગુરુતરં ભૂમેઃ કિંસ્વિદુચ્ચતરં ચ સ્વાત્ ।
કિંસ્વિચ્છીઘ્રતરં વાયોઃ કિંસ્વિદ્બહુતરં તૃણાત્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
માતા ગુરુતરા ભૂમેઃ ખાત્પિતોચ્ચતરસ્તથા ।
મનઃ શીઘ્રતરં વાતાચ્ચિન્તા બહુતરી તૃણાત્ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કિંસ્વિત્સુપ્તં ન નિમિષતિ કિંસ્વિજ્જાતં ન ચેઙ્ગતે ।
કસ્યસ્વિદ્ધૃદયં નાસ્તિકાસ્વિદ્વેગેન વર્ધતે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
મત્સ્યઃ સુપ્તો ન નિમિષત્યણ્ડં જાતં ન ચેઙ્ગતે ।
અશ્મનો હૃદયન્નાસ્તિ નદી વેગેન વર્ધતે ॥
અક્ષ ઉવાચ ।
કિંસ્વિત્પ્રવસતો મિત્રં કિંસ્વિન્મિત્રં ગૃહે સતઃ ।
આતુરસ્ ચ કિં મિત્રં કિંસ્વિન્મિત્રં મરિષ્યતઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
વિદ્યા પ્રવસતો મિત્રં ભાર્યા મિત્રં ગૃહે સતઃ ।
આતુરસ્ય ભિષઙ્ભિત્રં દાનં મિત્રં મરિષ્યતઃ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કોઽતિથિઃ સર્વભૂતાનાં કિં સ્વિદ્ધર્મં સનાતનમ્ ।
અમૃતં કિંસ્વિદ્રાજેન્દ્રકિંસ્વિત્સર્વમિદં જગત્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
અતિથિઃ સર્વભૂતાનામગ્નિઃ સોમો ગવામૃતમ્ ।
સનાતનોઽમૃતો ધર્મો વાયુઃ સર્વમિદં જગત્ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કિંસ્વિદેકો વિચરતે જાતઃ કો જાયતે પુનઃ ।
કિંસ્વિદ્ધિમસ્ય ભૈષજ્યં કિંસ્વિદાવપનં મહત્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
સૂર્ય એકો વિચરતે યન્દ્રમા જાયતે પુનઃ ।
અગ્નિર્હમસ્ય ભૈષજ્યં ભૂમિરાવપનં મહત્ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કિંસ્વિદેકપદં ધર્મ્યં કિંસ્વિદેકપદં યશઃ ।
કિંસ્વિદેકપદં સ્વર્ગ્યં કિંસ્વિદેકપદં સુખમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
દાક્ષ્યમેકપદં ધર્મ્યં દાનમેકપદં યશઃ ।
સત્યમેકપદં સ્વર્ગ્યં શીલમેકપદંસુખમ્ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કિંસ્વિદાત્મા મનુષ્યસ્ કિંસ્વિદ્દૈવકૃતઃ સખા ।
ઉપજીવનં કિસ્વિદસ્ કિંસ્વિદસ્ય પરાયણમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
પુત્ર આત્મા મનુષ્યસ્ય ભાર્યા દૈવકૃતઃ સખા ।
ઉપજીવનં ચ પર્જન્યો દાનમસ્ પરાયણમ્ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
ધન્યાનામુત્તમં કિંસ્વિદ્ધનાનાં સ્યાત્કિમુત્તમમ્ ।
લાભાનામુત્તમં કિંસ્યાત્સુખાનાં સ્યાત્કિમુત્તમં ॥
ધન્યાનામુત્તમં દાક્ષ્યન્ધનાનામુત્તમં શ્રુતમ્ ।
લાભાનાં શ્રેય આરોગ્યં સુખાનાં તુષ્ટિરુત્તમા ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કિંસ્વિદ્ધર્મપરંલકે કશ્ચ ધર્મઃ સદાફલઃ ।
કિં નિયમ્ય ન શોચન્તિ કૈશ્ સન્ધિર્ન જીર્યતે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
આનૃશંસ્યં પરં ધર્માત્રેતાધર્મઃ સદાફલઃ ।
મનો યમ્ય ન શોચન્તિ સન્ધિઃ સદ્ભિર્ન જીર્યતે ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કિન્નુ હિત્વાપ્રિયો ભવતિ કિન્નુ હિત્વા ન શોચતિ ।
કિન્નુ હિત્વાઽર્થવાન્ભવતિ કિન્નુ હિત્વા સુખી ભવેત્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
માનં હિત્વાપ્રિયો ભવતિ ક્રોધં હિત્વા ન શોચતિ ।
કામં હિત્વાઽર્થવાન્ભવતિ લોમં હિત્વા સુખી ભવેત્ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કિમર્થં બ્રાહ્મણે દાનં કિમર્થં નટનર્તકે ।
કિમર્થં ચૈવ ભૃત્યેષુ કિમર્થં ચૈવ રાજસુ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
ધર્માર્થં બ્રાહ્મણે દાનં યશોર્થં નટનર્તકે ।
ભૃત્યેષુ સઙ્ગ્રહાર્થં ચ ભયાર્થં ચૈવ રાજસુ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
અજ્ઞાનેનાવૃતોલોકસ્તમસા ન પ્રકાશતે ।
લોભાત્ત્યજતિમિત્રાણિ સઙ્ગાત્સ્વર્ગં ન ગચ્છતિ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
અજ્ઞાનેનાવૃતોલોકસ્તમસા ન પ્રકાશતે ।
લોભાત્ત્યજતિમિત્રાણિ સઙ્ગાત્સ્વર્ગં ન ગચ્છતિ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
મૃત કથં સ્યાત્પુરુષઃ કથં રાષ્ટ્રં મૃતં ભવત્ ।
શ્રાદ્ધં મૃતન્કથં વા સ્યાત્કથં યજ્ઞા મૃતો ભવેત્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
મૃતો દરિદ્રઃ પુરુષોમૃતંરાષ્ટ્રમરાજકમ્ ।
મૃતમશ્રોત્રિયં શ્રાદ્ધં મૃતો યજ્ઞસ્ત્વદક્ષિણઃ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કા દિક્કિમુદકમ્પાર્થ કિમન્નં કિઞ્ચ વૈ વિષમ્ ।
શ્રાદ્ધસ્ કાલમાખ્યાહિ તતઃ પિબ હરસ્વ ચ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
સન્તો દિગ્જલમાકાશં ગૌરન્નં બ્રાહ્મણં વિષમ્ ।
શ્રાદ્ધસ્ય બ્રાહ્મણઃ કાલઃ કથં વા યક્ષ મન્યસે ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
તપઃ કિંલક્ષણં પ્રોક્તં કો દમશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ ।
ક્ષમા ચ કા પરા પ્રોક્તા કા ચ હ્રીઃ પરિકીર્તિતા ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
તપઃ સ્વધર્મવર્તિત્વં મનસો દમનં દમઃ ।
ક્ષમા દ્વન્દ્વસહિષ્ણુત્વંહીરકાર્યનિવર્તનમ્ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કિં જ્ઞાનં પ્રોચ્યતે રાજન્કઃ શમશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ ।
દયા ચ કા પરા પ્રોક્તા કિં ચાર્જવમુદાહૃતમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
જ્ઞાનં તત્ત્વાર્થસમ્બોધઃ શમશ્ચિત્તપ્રશાન્તતા ।
દયાસર્વસુખૈપિત્વમાર્જવં સમચિત્તતા ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કઃ શત્રુર્દુર્જયઃ પુંસાં કશ્ચવ્યાધિરનન્તકઃ ।
કીદૃશશ્ચ સ્મૃતઃ સાધુરસાધુઃ કીદૃશઃ સ્મૃતઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
ક્રોધઃ સુદુર્જયઃ શત્રુર્લોભોવ્યાધિરનન્તકઃ ।
સર્વભૂતહિતઃ સાધુરસાધુર્નિર્દયઃ સ્મૃતઃ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કો મોહઃ પ્રોચ્યતે રાજન્કશ્ માનઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
કિમાલસ્યં ચ વિજ્ઞેયં કશ્ચશોકઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
મોહો હિધર્મમૂઢ્તવમ્માનસ્ત્વાત્માભિમાનિતા ।
ધર્મનિષ્ક્રિયતાઽલસ્યં શોકસ્ત્વજ્ઞાનમુચ્યતે ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કિં સ્થૈર્યમૃષિભિઃ પ્રોક્તં કિં ચ ધૈર્યમુદાહૃતમ્ ।
સ્નાનં ચ કિં પરં પ્રોક્તં દાનં ચ કિમિહોચ્યતે ॥
યુધિષ્ઠિ ઉવાચ ।
સ્વધર્મે સ્થિરતા સ્થૈર્યં ધૈર્યમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।
સ્નાનં મનોમલત્યાગો દાનં વૈ ભૂતરક્ષણમ્ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કઃ પણ્ડિઃ પુમાન્જ્ઞેયો નાસ્તિકઃ કશ્ચ ઉચ્યતે ।
કો મૂર્ખઃ કશ્ચકામઃ સ્યાત્કો મત્સર ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
ધર્મજ્ઞઃ પણ્ડિતો જ્ઞેયો નાસ્તિકો મૂર્ખ ઉચ્યતે ।
કામઃ સંસારહેતુશ્ચ હૃત્તાપો મત્સરઃ સ્મૃતઃ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કોઽહન્કાર યૈતિપ્રોક્તઃ કશ્ચ દમ્ભઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
કિં તદ્દૈવં પરં પ્રોક્તં કિં તત્પૈશુન્યમુચ્યતે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
મહાઽજ્ઞાનમહન્કારો દમ્ભો ધર્મો ધ્વજોચ્છ્રયઃ ।
દૈવં રદાનફલં પ્રોક્તં પૈશુન્યં પરદૂષણમ્ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
ધર્મશ્ચાર્થશ્ચ કામશ્ચ પરસ્પરવિરોધિનઃ ।
એષાં નિત્યવિરુદ્ધાનાં કથમેકત્ર સન્ગમઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
યદા ધર્મશ્ભાર્યા ચ પરસ્પરવશાનુગૌ ।
તદા ધર્માર્થકામાનાં ત્રયાણામપિ સન્ગમઃ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
અક્ષયોનરકઃ કેન પ્રાપ્યતે ભરતર્ષભ ।
એતન્મે પૃચ્છતઃ પ્રશ્નં તચ્છીઘ્રં વક્તુમર્હસિ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
રબ્રાહ્મણં સ્વયમાહૂય યાચમાનમકિઞ્ચનમ્ ।
પશ્ચાન્નાસ્તીતિ યોબ્રૂયાત્સોક્ષયન્નરકં વ્રજેત્ ॥
વેદેષુ ધર્મશાસ્ત્રેષુ મિથ્યા યો વૈ દ્વિજાતિષુ ।
દેવેષુ પિતૃધ્રમેષુ સોઽક્ષયન્નરકં વ્રજેત્ ॥
વિદ્યમાને ધને લોભાદ્દાનભોગવિવર્જિતઃ ।
પશ્ચાન્નાસ્તીતિ યો બ્રૂયાત્સોક્ષયં નરકં વ્રજેત્ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
રાજન્કુલેન વૃત્તેન સ્વાધ્યાયેન શ્રુતેન વા ।
બ્રાહ્મણ્યં કેન ભવતિ પ્રબ્રૂહ્યેતત્સુનિશ્ચિતમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
શૃણુ યક્ષ કુલં તાત ન સ્વાધ્યાયો ન ચ શ્રુતમ્ ।
કારણં હિ દ્વિજત્વેચ વૃત્તમેવ ન સંશયઃ ॥
વૃત્તં યત્નેન સંરક્ષ્યં બ્રાહ્મણેન વિશેષતઃ ।
અક્ષીણવૃત્તો ન ક્ષીણો વૃત્તતસ્તુ હતો હતઃ ॥
પઠકાઃ પાઠકાશ્ચૈવ યે ચાન્યે શાસ્ત્રચિન્તકાઃ ।
સર્વે વ્યસનિનો મૂર્ખા યઃ ક્રિયાવાન્સ પણ્ડિતઃ ॥
ચતુર્વેદોઽપિ દુર્વૃત્તઃ સ શૂદ્રાદતિરિચ્યતે ।
યોઽગ્નિહોત્રપોર દાન્તઃ સ બ્રાહ્મણ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
પ્રિયવચનવાદી કિં લભતે વિમૃશિતકાર્યકરઃ કિં લભતે ।
બહુમિત્રકરઃ કિં લભતે ધર્મે રતઃ કિં લભતે કથય ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
પ્રિયવચનવાદી પ્રીયો ભવતિ વિમૃશિતકાર્યકરોઽધિકં જયતિ ।
બહુમિત્રકરઃ સુખં વસત યશ્ચ ધર્મરતઃ સ ગતિં લભતે ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
કોમોદતેકિમાશ્ચર્યં કઃ પન્થાઃ કા ચ વાર્તિકા ।
વદ મે ચતુરઃ પ્રશ્નાન્મૃતા જીવન્તુ બાન્ધવાઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ
પઞ્ચમેઽહનિ ષષ્ઠે વા શાકં પચતિ સ્વે ગૃહે ।
અનૃણી રચાપ્રવાસી ચસ વારિચર મોદતે ॥
અહન્યહનિ ભૂતાનિ ગચ્છન્તીહ યમાલયમ્ ।
શેષાઃ સ્થાવરમિચ્છન્તિ કિમાશ્ચર્યમતઃ પરમ્ ॥
તર્કોઽપ્રતિષ્ઠઃ શ્રુતયો વિભિન્ના નૈકો મુનિર્યસ્ય મતં પ્રમાણમ્ ।
ધર્મસ્ય તત્ત્વં નિહિતં ગુહાયાં મહાજનો યેન ગતઃસ પન્થા ॥
પૃથ્વી વિભાણ્ડં ગગનં પિઘાનં સૂર્યાગ્નિના રાત્રિદિવેન્ધનેન ।
માસર્તુદર્વીપરિઘટ્ટનેન ભૂતાનિ કાલઃ પચતીતિ વાર્તા ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
વ્યાખ્યાતા મે ત્વયા પ્રશ્ના યથાતત્વં પરન્તપ ।
પુરુષં ત્વિદાનીંવ્યાખ્યાહિ યશ્ચ સર્વધની નરઃ ॥
યુધિષ્ટિર ઉવાચ ।
દિવં સ્પૃશતિ ભૂમિં ચ શબ્દઃ પુણ્યેન કર્મણા ।
યાવત્સ શબ્દો ભવતિ તાવત્પુરુષ ઉચ્યતે ॥
તુલ્યે પ્રિયાપ્રિયે યસ્ સુખદુઃખે તથૈવ ચ ।
અતીતાનાગતે ચોભે સવૈ પુરુષ ઉચ્યેત ॥
સમત્વં યસ્ય સર્વેષુ નિસ્પૃહઃ શાન્તમાનસઃ ।
સુપ્રસન્નઃ સદા યોગી સ વૈ સર્વધની નરઃ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
વ્યાખ્યાતઃ પુરુષો રાજન્યશ્ચ સર્વધની નરઃ ।
તસ્માત્ત્વમેકં ભ્રાતૃણાં યમિચ્છસિ સ જીવતુ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
શ્યામો ય એષ રક્તાક્ષો બૃહત્સાલ ઇવોત્થિતઃ ।
વ્યૂઢોરસ્કો મહાબાહુર્નકુલો યક્ષ જીવતુ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
પ્રિયસ્તે ભીમસેનોઽયમર્જુનો વઃ પરાયણમ્ ।
ત્વં કસ્માન્નકુલં રાજન્સાપત્નં જીવમિચ્છસિ ॥
યસ્ નાગસહસ્રેણ દશસઙ્ખ્યેન વૈ બલમ્ ।
તુલ્યન્તં ભીમમુત્સૃજ્ય નકુલં જીવમિચ્છસિ ॥
તથૈનં મનુજાઃ પ્રાહુર્ભીમસેનં પ્રિયં તવ ।
અથ કનાનુભાવેન સાપત્નં જીવમિચ્છસિ ॥
યસ્ય બાહુબલંસર્વેપાણ્ડવાઃ સમુપાસતે ।
અર્જુનં તમપાહાય નકુલં જીવમિચ્છસિ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।
ધર્મ એવ હતો હન્તિ ધ્રમો રક્ષતિ રક્ષિતઃ ।
તસ્માદ્ધṟમં ન ત્યજામિ મા નો ધર્મો હતોઽવધીત્ ॥
આનૃશંસ્યં પરો ધર્મઃ પરમાર્થાચ્ચમે મતમ્ ।
આનૃશંસ્યં ચિકીર્ષામિ નકુલો યક્ષ જીવતુ ॥
ધર્મશીલઃ સદા રાજાઇતિમાં માનવા વિદુઃ ।
સ્વધર્માન્ન ચલિષ્યામિ નકુલો યક્ષ જીવતુ ॥
કુન્તી ચૈવ તુ માદ્રી ચ દ્વે ભાર્યે તુ પિતુર્મમ ।
ઉભે સપુત્રે સ્યાતાં વૈ ઇતિમે ધીયતે મતિઃ ॥
યથા કુન્તી તથા માદ્રી વિશેષો નાસ્તિ મે તયોઃ ।
માતૃભ્યાં સમમિચ્છામિ નકુલો યક્ષ જીવતુ ॥
યક્ષ ઉવાચ ।
યસ્ તેઽર્થાચ્ચ કામચ્ચ આનૃશંસ્યં પરં મતમ્ ।
તસ્માત્તે ભ્રાતરઃ સર્વે જીવન્તુ ભરતર્ષભ ॥
મૂળ પાઠ: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0