મહાભારત · અધ્યાય 3.299

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દ્યુમત્સેનો મહાબલઃ ।
લબ્ધચક્ષુઃ પ્રસન્નાયાં દૃષ્ટ્યાં સર્વં દદર્શ હ ॥

સ સર્વાનાશ્રમાન્ગત્વા શૈબ્યયા સહ ભાર્યયા ।
પુત્રહેતોઃ પરામાર્તિં જગામ ભરતર્ષભ ॥

તાવાશ્રમાન્નદીશ્ચૈવવનાનિ ચ સરાંસિ ચ ।
તસ્યાં નિશિ વિચિન્વન્તૌ દમ્પતી પરિજગ્મતુઃ ॥

શ્રુત્વા શબ્દં તુ યં કઞ્ચિદુન્મુખૌ સુતશઙ્કયા ।
સાવિત્રીસહિતોઽભ્યેતિ સત્યવાનિત્યભાષતામ્ ॥

ભિન્નૈશ્ચ પરુષૈઃ પાદૈઃ સવ્રણૈઃ શોણિતોક્ષિતૈઃ ।
કુશકણઅટકવિદ્ધાઙ્ગાવુનમત્તાવિવ ધાવતઃ ॥

તતોઽભિસૃત્ય તૈર્વિપ્રૈઃ સર્વૈરાશ્રમવાસિભિઃ ।
પરિવાર્ય સમાશ્વાસ્ય તાવાનીતૌ સ્વમાશ્રમમ્ ॥

તત્રભાર્યાસહાયઃ સ વૃતો વૃદ્ધૈસ્તપોધનૈઃ ।
આશ્વાસિતોપિ ચિત્રાર્થૈઃ પૂર્વરાજકથાશ્રયૈઃ ॥

તતસ્તૌ પુનરાશ્વસ્તૌ વૃદ્ધૌ પુત્રદિદૃક્ષયા । બાલ્યવૃત્તાનિ પુત્રસ્ય સાવિત્ર્યા દર્શનાનિ ચ ।
શોકં જગ્મતુરન્યોન્યં સ્મરન્તૌ ભૃશદુઃખિતૌ ॥

હાપુત્ર હાસાધ્વિ વધુ ક્વાસિક્વાસીત્યરોદતામ્ ।
બ્રાહ્મણઃ સત્યવાક્યેષામુવાચેદં તયોર્વચઃ ॥
સુવર્ચા ઉવાચ ।

યથાસ્ય ભાર્યા સાવિત્રી તપસા ચ દમેન ચ ।
આચારેણ ચ સંયુક્તા તથા જીવતિ સત્યવાન્ ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

વેદાઃ સાઙ્ગા મયાઽધીતાસ્તપો મે સઞ્ચિતં મહત્ ।
કૌમારબ્રહ્મચર્યં ચ ગુરવોઽગ્નિશ્ચ તોષિતાઃ ॥

સમાહિતેન ચીર્ણાનિ સર્વાણ્યેવ વ્રતાનિ મે ।
વાયુભક્ષોપવાસશ્ચ કૃતોમે વિધિવત્સદા ॥

અનેન તપસા વેદ્મિ સર્વં પરચીકીર્ષિતમ્ ।
સત્યમેતન્નિબોધધ્વં ધ્રિયતે સત્યવાનિતિ ॥
શિષ્ય ઉવાચ ।

ઉપાધ્યાયસ્ય મે વક્રાદ્યથા વાક્યં વિનિઃસૃતમ્ ।
નૈવ જાતુ ભવેન્મિથ્યા તથા જીવતિ સત્યવાન્ ॥
ઋષય ઊચુઃ ।

યથાઽસ્ય ભાર્યા સાવિત્રી સર્વૈરેવ સુલક્ષણૈઃ ।
અવૈધવ્યકરૈર્યુક્તા તથા જીવતિ સત્યવાન્ ॥
ભારદ્વાજ ઉવાચ ।

યથાઽસ્ય ભાર્યા સાવિત્રી તપસા ચ દમેન ચ ।
આચારેણ ચ સંયુક્તા તથા જીવતિ સત્યવાન્ ॥
દાલ્ભ્યા રૌવાચ ।

યથા દૃષ્ટિઃ પ્રવૃત્તા તે સાવિત્ર્યાશ્ચ યથા વ્રતમ્ ।
ગતાઽહારમકૃત્વૈવ તથા જીવતિ સત્યવાન્ ॥
આપસ્તમ્બ ઉવાચ ।

યથા વદન્તિ શાન્તાયાં દિશિ વૈ મૃગપક્ષિણઃ ।
પાર્થિવીં ચૈવવૃદ્ધિં તે તથા જીવતિ સત્યવાન્ ॥
ધૌમ્ય ઉવાચ ।

સર્વૈર્ગુણૈરુપેતસ્તે યથા પુત્રો જનપ્રિયઃ ।
દીર્ઘાયુર્લક્ષણોપેતસ્તથા જીવતિ સ્યવાન્ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

એવમાશ્વાસિતસ્તૈસ્તુ સત્યવાગ્ભિસ્તપસ્વિભિઃ ।
તાંસ્તાન્વિગણયન્સર્વાંસ્તતઃ સ્થિર ઇવાભવત્ ॥

તતો મુહૂર્તાત્સાવિત્રી ભર્ત્રા સત્વતા સહ ।
આજગામાશ્રમં રાત્રૌ પ્રહૃષ્ટા પ્રવિવેશ હ ॥

દૃષ્ટ્વા ચોત્પતિતાઃ સર્વેહર્ષં જગ્મુશ્ચ તે દ્વિજાઃ ।
કણ્ઠં માતા પિતા ચાસ્ય સમાલિઙ્ગ્યાભ્યરોદતાં ॥
બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ।

પુત્રેણ સન્ગતં ત્વાં તુ ચક્ષુષ્મન્તં નિરીક્ષ્ય ચ ।
સર્વે વયં વૈ પૃચ્છામો વૃદ્ધિં વૈ પૃથિવીપતે ॥

સમાગમેન પુત્રસ્ય સાવિત્ર્યા દર્શનેન ચ ।
ચક્ષુષશ્ચાત્મનો લાભાત્રિભિર્દિષ્ઠ્યા વિવર્ધસે ॥

સર્વૈરસ્માભિરુક્તં યત્તથા તન્નાત્રસંશયઃ ।
ભૂયોભૂયઃ સમૃદ્ધિસ્તે ક્ષિપ્રમેવ ભવિષ્યતિ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

તતોઽગ્નિં તત્ર સઞ્જ્વાલ્ય દ્વિજાસ્તે સર્વ એવ હિ ।
ઉપાસાઞ્ચક્રિરે પાર્થ દ્યુમત્સેનં મહીપતિમ્ ॥

શૈવ્યા ચ સત્યવાંશ્ચૈવ સાવિત્રી ચૈકતઃ સ્થિતાઃ ।
સર્વૈસ્તૈરભ્યનુજ્ઞાતા વિશોકા સમુપાવિશન્ ॥

તતો રાજ્ઞા સહાસીનાઃ સર્વે તે વનવાસિનઃ ।
જાતકૌતૂહલાઃ પાર્થ પપ્રચ્છુર્નૃપતેઃ સુતમ્ ॥

પ્રાગેવ નાગતં કસ્માત્સભાર્યેણ ત્વયા વિભો ।
વિરાત્રે ચાગતં કસ્માત્કોનુ બન્ધસ્તવાભવત્ ॥

સન્તાપિતઃ પિતા માતા વયં ચૈવ નૃપાત્મજ ।
કસ્માદિતિ ન જાનીમસ્તત્સર્વં વક્તુમર્હિસિ ॥
સત્યવાનુવાચ ।

પિત્રાઽહમભ્યનુજ્ઞાતઃ સાવિત્રીસહિતો ગતઃ ।
અથ મેઽભૂચ્છિરોદુઃખં વને કાષ્ઠાનિ ભિન્દતઃ ॥

સુપ્તશ્ચાહં વેદનયા ચિરમિત્યુપલક્ષયે ।
તાવત્કાલં ન ચ મયા સુપ્તપૂર્વં કદાચન ॥

સર્વેષામેવ ભવતાં સન્તાપો મા ભવેદિતિ ।
અતો વિરાત્રાગમનં નાન્યદસ્તીહ કારણમ્ ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

અકસ્માચ્ચક્ષુઃ પ્રાપ્તિર્દ્યુમત્સેનસ્ય તે પિતુઃ ।
નાસ્ય ત્વં કારણં વેત્સિ સાવિત્રી વક્તુમર્હતિ ॥

શ્રોતુમિચ્છામિ સાવિત્રિ ત્વં હિ વેત્થ પરાવરમ્ ।
ત્વાં હિ જાનામિ સાવિત્રિ સાવિત્રીમિવ તેજસા ॥

ત્વમત્ર હેતું જાનીષે તસ્માત્સત્યં નિરુચ્યતામ્ ।
રહસ્યં યદિ તે નાસ્તિ કિઞ્ચિદત્ર વદસ્વ નઃ ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ।

એવમેતદ્યથા વેત્થ સન્કલ્પો નાન્યથા હિ વઃ ।
ન હિ કિઞ્ચિદ્રહસ્યં મે શ્રૂયતાં તથ્યમેવ યત્ ॥

મૃત્યુર્મે પત્યુરાખ્યાતો નારદેન મહાત્મના ।
સ ચાદ્ય દિવસઃ પ્રાપ્તસ્તતો નૈનં જહામ્યહમ્ ॥

સુપ્તં ચૈનં સાક્ષાદુપાગચ્છત્સકિન્કરઃ ।
સ એનમનયદ્બદ્ધ્વા દિશં પિતૃનિષેવિતામ્ ॥

અસ્તૌષં તમહં દેવં સત્યેન વચસા વિભુમ્ ।
પઞ્ચ વૈ તેન મે દત્તા વરાઃ શૃણુત તાન્મમ ॥

ચક્ષુષી ચ સ્વરાજ્યઞ્ચ દ્વૌ વરૌ શ્વશુરસ્ય મે ।
લબ્ધં પિતુઃ પુત્રશતં પુત્રાણાં ચાત્મનઃ શતમ્ ॥

ચતુર્વર્ષશતાયુર્મે ભર્તા લબ્ધશ્ચ સત્યવાન્ । ભર્તુર્હિ જીવિતાર્થં તુ મયા ચીર્ણં ત્વિદં વ્રતમ્ ।

એતત્સર્વં મયાઽખ્યાતં કારણં વિસ્તરણ વઃ ।
યથાવૃત્તં સુખોદર્કમિદં દુઃખં મહન્મમ ॥
ઋષય ઊચુઃ ।

નિમજ્જ્માનં વ્યસનૈરભિદ્રુતં કુલં નરન્દ્રસ્ય તમોમયે હ્રદે ।
ત્વયા સુશીલવ્રતપુણ્યયા કુલં રસમુદ્ધૃતં સાધ્વિ પુનઃ કુલીનયા ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

તથા પ્રશસ્ય હ્યભિપૂજ્ય ચૈવ વરસ્ત્રિયં તામૃષયઃ સમાગતાઃ ।
નરેન્દ્રમામન્ત્ર્ય સપુત્રભઞ્જસા શિવેન રજગ્મુર્મુદિતાઃ સ્વમાલયમ્ ॥