મહાભારત · અધ્યાય 3.284

તતસ્તત્રૈવરામસ્ય સમાસીનસ્ય તૈઃ સહ ।
સમાજગ્મુઃ કપિશ્રેષ્ઠાઃ સુગ્રીવવચનાત્તદા ॥

વૃતઃ કોટિસહસ્રેણ વાનરાણાં તરસ્વિનામ્ ।
શ્વશુરો વાલિનઃ શ્રીમાન્સુષેણો રામમભ્યયાત્ ॥

કોટીશતવૃતોવાઽપિગજો ગવય એવ ચ ।
વાનરેન્્રૌ મહાવીર્યૌ પૃથક્પૃથગદૃશ્યતામ્ ॥

ષષ્ટિકોટિસહસ્રાણિ પ્રકર્ષન્પ્રત્યદૃશ્યત ।
ગોલાઙ્ગૂલો મહારાજ ગવાક્ષો ભીમદર્શનઃ ॥

ગન્ધમાદનવાસી તુ પ્રથિતો ગન્ધમાદનઃ ।
કોટીશતસહસ્રાણિ હરીણાં સમકર્ષત ॥

પનસો નામ મેધાવી વાનરઃસુમહાબલઃ ।
કોટીર્દશ દ્વાદશ ચ ત્રિંશત્પઞ્ચ પ્રકર્ષતિ ॥

શ્રીમાન્દધિમુખો નામ હરિવૃદ્ધોઽતિવીર્યવાન્ ।
પ્રચકર્ષ મહાસૈનયં હરીણાં ભીમતેજસામ્ ॥

કૃષણાનાં મુખપુણ્ડ્રાણામૃક્ષાણાં ભીમકર્મણામ્ ।
કોટીર્દશ દ્વાદશ ચ ત્રિંશત્પઞ્ચ પ્રકર્ષતિ ॥

એતે ચાન્યે ચ બહવો હરિયૂથપયૂથપાઃ ।
અસઙ્ખ્યેયા મહારાજ સમીયૂ રામકારણાત્ ॥

ગિરિકૂટનિભાઙ્ગાનાં સિંહાનામિવ ગર્જતામ્ ।
શ્રૂયતે તુમુલઃ શબ્દસ્તત્રતત્રપ્રધાવતામ્ ॥

ગિરિકૂટનિભાઃ ક્નચિત્કેચિન્મહિષસન્નિભાઃ ।
શરદભ્રપ્રતીકાશાઃ કેચિદ્ધિઙ્ગુલકાનનાઃ ॥

ઉત્પતન્તઃ પતન્તશ્ચ પ્લવમાનાશ્ચ વાનરાઃ ।
ઉદ્ધુન્વન્તોઽપરે રેણૂન્સમાજગ્મુઃ સમન્તતઃ ॥

સવાનરમહાસૈન્યઃ પૂર્ણસાગરસન્નિભઃ ।
નિવેશમકરોત્તત્રસુગ્રીવાનુમતે તદા ॥

તતસ્તેષુ હરીન્દ્રેષુ સમાવૃત્તેષુ સર્વશઃ ।
તિથૌ પ્રશસ્તે નક્ષત્રે મુહૂર્તે ચાભિપૂજિતે ॥

તેન વ્યૂઢેન સૈન્યેન લોકાનુદ્વર્તયન્નિવ ।
પ્રયયૌ રાઘવઃ શ્રીમાન્સુગ્રીવસહિતસ્તદા ॥

મુખમાસીત્તુ સૈન્યસ્ય હનૂમાન્મારુતાત્મજઃ ।
જઘનં પાલયામાસ સૌમિત્રિરકુતોભયઃ ॥

બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રણૌ રાઘવૌ તત્રજગ્મતુઃ ।
વૃતૌ હરિમહામાત્રૈશ્ચન્દ્રસૂર્યૌ ગ્રહૈરિવ ॥

પ્રબભૌ હરિસૈન્યં તત્સાલતાલશિલાયુધમ્ ।
સુમહચ્છાલિભવનં યથા સૂર્યોદયં પ્રતિ ॥

નલનીલાઙ્ગદક્રાથમૈન્દદ્વિવિદપાલિતા ।
યયૌ સુમહતી સેના રાઘવસ્યાર્થસિદ્ધયે ॥

વિવિધેષુ પ્રશસ્તેષુ બહુમૂલફલેષુ ચ ।
પ્રભૂતમધુમાંસેષુ વારિમત્સુ વિવેષુ ચ ॥

નિવસન્તી નિરાબાધા તથૈવગિરિસાનુષુ ।
ઉપાયાદ્ધિરિસેના સા ક્ષારોદમથ માગરમ્ ॥

દ્વિતીયસાગરનિમં તદ્બલમ્બહુલધ્વજમ્ ।
વેલાવનં સમાસાદ્ નિવાસમકરોત્તદા ॥

તતો દાશરથિઃ શ્રીમાન્સુગ્રીવં પ્રત્યભાષત ।
મધ્યે વાનરમુખ્યાનાં પ્રાપ્તકાલમિદં વચઃ ॥

ઉપાયઃ કોનુ ભવતાં મતઃ સાગરલઙ્ઘને ।
ઇયં હિ મહતી સેના સાગરશ્ચાતિદુસ્તરઃ ॥

તત્રાન્યે વ્યાહરન્તિ સ્મ વાનરાઃ પટુમાનિનઃ ।
સમર્થા લઙ્ઘને સિન્દોર્ન તત્કૃત્સ્નસ્ય વાનરાઃ ॥

કેચિન્નૌભિર્વ્યવસ્યન્તિ કેચિચ્ચ વિવિધૈઃ પ્લવૈઃ ।
નેતિ રામસ્તુ તાનસર્વાન્સાન્ત્વયન્પ્રત્યભાષત ॥

શતયોજનવિસ્તારં ન શક્તાઃ સર્વવાનરાઃ ।
ક્રાન્તું તોયનિધિં વીરાનૈષા વો નૈષ્ઠિકી મતિઃ ॥

નાવો ન સન્તિ સેનાયા બહ્વ્યસ્તારયિતું તથા ।
વણિજામુપઘાતં ચ કથમસ્મદ્વિધશ્ચરેત્ ॥

વિસ્તીર્ણં ચૈવ નઃ સૈન્યં હન્યાચ્છિદ્રેણ વૈ પરઃ ।
પ્લવોડુપપ્રતારશ્ચનૈવાત્રમમ રોચતે ॥

અહં ત્વિમં જલનિધિં સમારપ્સ્યામ્યુપાયતઃ ।
પ્રતિશેષ્યામ્યુપવસન્દર્શયિષ્તિ માં તતઃ ॥

ન ચેદ્દર્શયિતા માર્ગં ધક્ષ્યામ્યનમહં તતઃ ।
મહાસ્ત્રૈરપ્રતિહતૈરત્યગ્નિપવનોજ્જ્વલૈઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વા સહસૌમિત્રિરુપસ્પૃશ્યાથ રાઘવઃ ।
પ્રતિશિસ્યે જલનિધં વિધિવત્કુશસંસ્તરે ॥

સાગરસ્તુ તતઃ સ્વપ્ને દર્શયામાસ રાઘવમ્ ।
દેવો નદનદીમર્તા શ્રીમાન્યાદોગણૈર્વૃતઃ ॥

કૌસલ્યામાતરિત્યેવમાભાષ્ય મધુરં વચઃ ।
ઇદમિત્યાહ રત્નાનામાકરૈઃ શતશો વૃતઃ ॥

બ્રૂહિ કિં તેકરોમ્યત્રસાહાય્યં પુરુષર્ષભ । ઐક્ષ્વાકો હ્યસ્મિ તે જ્ઞાતી રામ સત્યપરાક્રમઃ ।
એવમુક્તઃ સમુદ્રેણ રામો વાક્યમથાબ્રવીત્ ॥

માર્ગમિચ્છામિ સૈન્યસ્ય દત્તં નદનદીપતે । યેન ગત્વાદશગ્રીવં હન્યામ કુલપાંસનમ્ ।
રાક્ષસંસાનુબન્ધં તં મમ ભાર્યાપહારિણમ્ ॥

યદ્યેવં યાચતો માર્ગં ન પ્રદાસ્યતિ મે ભવાન્ ।
શરૈસ્ત્વાં શોષયિષ્યામિ દિવ્યાસ્ત્રયતિમન્ત્રિતૈઃ ॥

ઇત્યેવમ્બ્રુવતઃ શ્રુત્વારામસ્ય વરુણાલયઃ ।
ઉવાચવ્યથિતોવાક્યમિતિબદ્ધાઞ્જલિઃસ્થિતઃ ॥

નેચ્છામિ પ્રતિઘાતં તે નાસ્મિ વિઘ્નકરસ્તવ ।
શૃણુ ચેદં વચોરામ શ્રુત્વા કર્તવ્યમાચર ॥

યદિ દાસ્યામિ તે માર્ગં સૈન્યસ્ વ્રજતોઽજ્ઞયા ।
અન્યેઽપ્યાજ્ઞાપયિષ્યન્તિ મામેવં ધનુષોબલાત્ ॥

અસ્તિત્વત્રનલો નામ વાનરઃ શિલ્પિસમ્મતઃ ।
ત્વષ્ટુઃ કાકુત્સ્થ તનયો બલવાન્વિશ્વકર્મણઃ ॥

સ યત્કાષ્ઠં તૃણં વાઽપિશિલાં વા ક્ષેપ્સ્યતે મયિ ।
સર્વં તદ્ધારયિષ્યામિ સ તે સેતુર્ભવિષ્યતિ ॥

ઇત્યુક્ત્વાઽન્તર્હિતે તસ્મિન્રામો નલમુવાચ હ ।
કુરુ સેતું સમુદ્રે ત્વંશક્તો હ્યસિ મતો મમ ॥

તેનોપાયેન કાકુત્સ્થઃ સતુબન્ધમકારયત્ ।
દશયોજનવિસ્તારમાયતં શતયોજનમ્ ॥

નલસેતુરિતિ ખ્યાતો યોઽદ્યાપિ પ્રથિતો ભુવિ ।
રામસ્યાજ્ઞાં પુરસ્કૃત્ય ધાર્યતે ગિરિસન્નિભઃ ॥

તત્રસ્થં સ તુ ધર્માત્મા સમાગચ્ચદ્વિભીષણઃ ।
ભ્રાતા વૈ રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ચતુર્ભિઃ સચિવૈઃ સહ ॥

પ્રતિજગ્રાહ રામસ્તં સ્વાગતેન મહામનાઃ ।
સુગ્રીવસ્ય તુ શઙ્કાઽભૂત્પ્રણિધિઃ સ્યાદિતિ સ્મહ ॥

રાઘવઃ સત્યચેષ્ટાભિઃ સમ્યક્વ ચરિતેઙ્ગિતૈઃ ।
યદા તત્ત્વેન તુષ્ટોઽભૂત્તત એનમપૂજયત્ ॥

સર્વરાક્ષસરાજ્યેચાપ્યભ્યપિઞ્ચદ્વિભીષણમ્ ।
ચક્રે ચ મન્ત્રસચિવં સહૃદંલક્ષ્મણસ્ ચ ॥

વિભીષણમતે ચૈવ સોઽત્યક્રામન્મહાર્ણવમ્ ।
સસૈન્યઃ સેતુના તેન માર્ગેણૈવ નરાધિપઃ ॥

તતો ગત્વાસમાસાદ્ય લઙ્કોદ્યાનાન્યનેકશઃ ।
ભેદયામાસ કપિભિર્મહાન્તિ ચ બહૂનિ ચ ॥

તત્રાસ્તાં રાવણામાત્યૌ રાક્ષસૌ શુકસારણૌ ।
ચરૌ વાનરરૂપેણ તૌ જગ્રાહ વિભીષણઃ ॥

પ્રતિપન્નૌ યદા રૂપં રાક્ષસં તૌ નિશાચરૌ ।
દર્શયિત્વા તતઃ સૈન્યં રામઃ પશ્ચાદવાસૃજત્ ॥

નિવેશ્યોપવને સૈન્યં સ શૂરઃ પ્રાજ્યવાનરમ્ । પ્રેષયામાસ દુત્યેન રાવણસ્ય તતોઽઙ્ગદમ્ ॥