મહાભારત · અધ્યાય 3.283

રાઘવઃ સહસૌમિત્રિઃ સુગ્રીવેણાભિપાલિતઃ ।
વસનમાલ્યવતઃ પૃષ્ઠે દદર્શ વિમલં નભઃ ॥

સદૃષ્ટ્વાવિમલે વ્યોમ્નિ નિર્મલં શસલક્ષણમ્ ।
ગ્રહનક્ષત્રતારાભિરનુયાન્તમમિત્રહા ॥

કુમુદોત્પલપદ્માનાં ગન્ધમાદાય વાયુના ।
મહીધરસ્થઃ શીતેન સહસાપ્રતિબોધિતઃ ॥

પ્રભાતે લક્ષ્મણં વીરમભ્યભાષત દુર્મનાઃ ।
સીતાં સંસ્મૃત્ યધર્માત્મા રુદ્ધાં રાક્ષસવેશ્મનિ ॥

ગચ્છ લક્ષ્મણ જાનીહિ કિષ્કિન્દાયાં કપીશ્વરમ્ ।
પ્રમત્તં ગ્રામ્યધર્મેષુ કૃતઘ્નં સ્વાર્થપણ્ડિતમ્ ॥

યોસૌ કુલાધમો મૂઢો મયા રાજ્યેઽભિષેચિતઃ ।
સર્વવાનરગોપુચ્છા યમૃક્ષાશ્ચ ભજન્તિ વૈ ॥

યદર્થં નિહતો બાલી મયા રઘુકુલોદ્વહ ।
ત્વયા સહમહાબાહો કિષ્કિન્ધોપવને તદા ॥

કૃતઘ્નં તમહં મન્યે વાનરાપશદં ભુવિ ।
યો મામેવન્ગતો મૂઢો ન જાનીતેઽદ્ય લક્ષ્મણ ॥

અસૌ મન્યે ન જાનીતે સમયપ્રતિપાલનમ્ ।
કૃતોપકારં માં નૂનમવમત્યાલ્પયા ધિયા ॥

યદિતાવદનુદ્યુક્તઃ શેતે કામસુખાત્મકઃ ।
નેતવ્યો વાલિમાર્ગેણ સર્વભૂતગતિં ત્વયા ॥

અથાપિ ઘટતેઽસ્માકમર્તે વાનરપુઙ્ગવઃ ।
તમાદાયૈવ કાકુત્સ્થ ત્વરાવાન્ભવ માચિરમ્ ॥

ઇત્યુક્તો લક્ષ્મણો ભ્રાત્રા ગુરુવાક્યહિતે રતઃ ।
પ્રતસ્થે રુચિરં ગૃહ્ય સમાર્ગણગુણં ધનુઃ ॥

કિષ્કિન્ધાદ્વારમાસાદ્યપ્રવિવેશાનિવારિતઃ ।
સક્રોધ ઇતિતં મત્વારાજા પ્રત્યુદ્યયૌ હરિઃ ॥

તં સદારોવિનીતાત્મા સુગ્રીવઃ પ્લવગાધિપઃ ।
પૂજયા પ્રતિજગ્રાહ પ્રીયમાણસ્તદર્હયા ॥

તમબ્રવીદ્રામવચઃ સૌમિત્રિરકુતોભયઃ ।
સ તત્સર્વમશેષેણ શ્રુત્વા પ્રહ્વઃ કૃતાઞ્જલિઃ ॥

સભૃત્યદારો રાજેન્દ્રસુગ્રીવો વાનરાધિપઃ ।
ઇદમાહ વચઃ પ્રીતો લક્ષ્મણં નરકુઞ્જરમ્ ॥

નાસ્મિ લક્ષ્મણ દુર્મેધા નાકૃતજ્ઞો ન નિર્ઘૃણઃ ।
શ્રૂયતાં યઃ પ્રયત્નો મે સીતાપર્યેષણે કૃતઃ ॥

દિશઃ પ્રસ્થાપિતાઃ સર્વેવિનીતા હરયો મયા ।
સર્વેષાં ચ કૃતઃ કાલો માસેઽભ્યાગમને પુનઃ ॥

યૈરિયં સવના સાદ્રિઃ સપુરા સાગરામ્બરા ।
વિચેતવ્યા મહી વીર સગ્રામનગરાકરા ॥

સ માસઃ પઞ્ચરાત્રેણ પૂર્ણો ભવિતુમર્હતિ ।
તતઃ શ્રોષ્યસિ રામેણ સહિતઃ સુમહત્પ્રિયમ્ ॥

ઇત્યુક્તો લક્ષ્મણત્તેન કવાનરેનદ્રેણ ધીમતા ।
ત્યક્ત્વારોષમદીનાત્મા સુગ્રીવં પ્રત્યપૂજયત્ ॥

સરામં સહસુગ્રીવો માલ્યવત્પુષ્ઠમાસ્થિતમ્ ।
ભિગમ્યોદયં તસ્ય કાર્યસ્ય પ્રત્યવેદયત્ ॥

ઇત્યેવંવાનરેનદ્રાસ્તે સમાજન્મુઃ સહસ્રશઃ ।
દિશસ્તિસ્રો વિચિત્યાથ ન તુ યે દક્ષિણાં ગતાઃ ॥

આચખ્યુસ્તત્ર રામાય મહીં સાગરમેખલામ્ ।
વિચિતાં ન તુ વૈદેહ્યા દર્શનં રાવણસ્ વા ॥

ગતાસ્તુ દક્ષિણામાશાં યે વૈ વાનરપુઙ્ગવાઃ ।
આશાવાંસ્તેષુ કાકુત્સ્થઃ પ્રાણાનાર્તોઽભ્યધારયત્ ॥

દ્વિમાસોપરમે કાલે વ્યતીતે પ્લવગાસ્તતઃ ।
સુગ્રીવમભિગમ્યેદં ત્વરિતા વાક્યમબ્રુવન્ ॥

રક્ષિતંવાલિના યત્તત્સ્ફીતં મધુવનં મહત્ ।
ત્વયા ચ પ્લવગશ્રેષ્ઠ તદ્ભુઙ્ક્તે પવનાત્મજઃ ॥

વાલિપુત્રોઽઙ્ગદશ્ચૈવ યે ચાન્યે પ્લવગર્ષભાઃ ।
વિચેતું દક્ષિણામાશાં રાજન્પ્રસ્થાપિતાસ્ત્વયા ॥

તેષામપનયં શ્રુત્વા મેને સકૃતકૃત્યતામ્ ।
કૃતાર્થાનાં હિ ભૃત્યાનામેતદ્ભવતિ ચેષ્ટિતમ્ ॥

સ તદ્રામાય મેધાવી શશંસ પ્લવગર્ષભઃ ।
રામશ્ચાપ્યનુમાનેન મેને દૃષ્ટાં તુ મૈથિલીમ્ ॥

હનુમત્પ્રમુખાશ્ચાપિ વિશ્રાન્તાસ્તે પ્લવઙ્ગમાઃ ।
અભિજગ્મુર્હરીન્દ્રં તં રામલક્ષ્મણસન્નિધૌ ॥

ગતિં ચ મુખવર્ણં ચ દૃષ્ટ્વારામો હનૂમતઃ ।
અગમત્પ્રત્યયં ભૂયો દૃષ્ટા સીતેતિ ભારત ॥

હનૂમત્પ્રમુખાસ્તે તુ વાનરાઃ પૂર્ણમાનસાઃ ।
પ્રણેમુર્વિધિવદ્રામં સુગ્રીવં લક્ષ્મણં તથા ॥

તાનુવાચાનતાન્રામઃ પ્રગૃહ્ય સશરં ધનુઃ ।
અપિ માં જીવયિષ્યધ્વમપિ વઃ કૃતકૃત્યતા ॥

અપિ રાજ્યમયોધ્યાયાં કારયિષ્યામ્યહં પુનઃ ।
નિહત્યસમરે શત્રૂનાહૃત્યજનકાત્મજામ્ ॥

અમોક્ષયિત્વાવૈદેહીમહત્વા ચ રણે રિપૂન્ ।
હૃતદારોઽવધૂતશ્ચનાહં જીવિતુમુત્સહે ॥

ઇત્યુક્તવચનં રામં પ્રત્યુવાચાનિલાત્મજઃ ।
પ્રિયમાખ્યામિ તે રામ દૃષ્ટા સા જાનકી મયા ॥

વિચિત્ય દક્ષિણામાશાં સપર્વતવનાકરામ્ ।
શ્રાન્તાઃ કાલે વ્યતીતે સ્મ દૃષ્ટવન્તો મહાગુહાં ॥

પ્રવિશામો વયં તાં તુ બહુયોજનમાયતામ્ ।
અન્ધકારાં સુવિપિનાં ગહનાં કીટસેવિતામ્ ॥

ગત્વા સુમહદધ્વાનમાદિત્યસ્ પ્રભાં તતઃ ।
દૃષ્ટવન્તઃ સ્મ તત્રૈવભવનં દિવ્યમન્તરા ॥

ગયસ્ કિલ દૈત્યસ્ તદા સદ્વેશ્મ રાઘવ ।
તત્રપ્રભાવતી નામ તપોઽતપ્યત તાપસી ॥

તયા દત્તાનિ ભોજ્યાનિપાનાનિવિવિધાનિ ચ ।
ભુકત્્વા લબ્ધબલાઃ સન્તસ્તયોક્તેન પથા તતઃ ॥

નિર્યાય તસ્માદુદ્દેશાત્પશ્યામો લવણામ્ભસઃ ।
સમીપે સહ્યમલયૌ દર્દુરં ચ મહાગિરિમ્ ॥

તતો મલયમારુહ્ય પશ્યન્તો વરુણાલયમ્ ।
કવિષણ્ણા વ્યથિતાઃ ખિન્ના નિરાશા જીવિતે ભૃશમ્ ॥

અનેકશતવિસ્તીર્ણં યોજનાનાં મહોદધિમ્ ।
તિમિનક્રઝષાવાસં ચિન્તયન્તઃ સુદુઃખિતાઃ ॥

તત્રાનશનસન્કલ્પં કૃત્વાઽસીના વયં તદા ।
તતઃ કથાન્તે ગૃધ્રસ્ય જટાયોરભવત્કથા ॥

તતઃ પર્વતશૃઙ્ગાભં ઘોરરૂપં ભયાવહમ્ ।
પક્ષિણં દૃષ્ટવન્તઃ સ્મ વૈનતિયેમિવાપરમ્ ॥

સોઽસ્માનતર્કયદ્ભોક્તુમથાભ્યેત્ય વચોઽબ્રવીત્ ।
ભોઃ ક એષ મમ ભ્રાતુર્જટાયોઃ કુરુતે કથામ્ ॥

સમ્પાતિર્નામ તસ્યાહં જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા ખગાધિપઃ ।
અન્યોન્યસ્પર્ધયા રૂઢાવાવામદિત્યસત્પદમ્ ॥

તતો દગ્ધાવિમૌ પક્ષૌ ન દગ્ધૌ તુ જટાયુષઃ ।
તસ્માન્મે ચિરદૃષ્ટઃ સ ભ્રાતા ગૃધ્રપતઃ પ્રિયઃ ॥

નિર્દગ્ધપક્ષઃ પતિતો હ્યહમસ્મિન્મહાગિરૌ ।
દ્રષ્ટું વીરં ન શક્નોમિ ભ્રાતરં વૈ જટાયુષમ્ ॥

તસ્યૈવં વદતોઽસ્માભિર્હતો ભ્રાતા નિવેદિતઃ ।
વ્યસનં ભવતશ્ચેદં સન્ક્ષેપાદ્વૈ નિવેદિતમ્ ॥

સ સમ્પાતિસ્તદા રાજઞ્શ્રુત્વાસુમહદપ્રિયમ્ ।
વિષણ્ણચેતાઃ પપ્રચ્છ પુનરસ્માનરિન્દમ ॥

કઃ સરામઃ કથં સીતા જટાયુશ્ચ કથં હતઃ ।
ઇચ્છામિ સર્વમેવૈતચ્છ્રોતું પ્લવગસત્તમાઃ ॥

તસ્યાહં સર્વમેવૈતદ્ભવતો વ્યસનાગમમ્ ।
પ્રાયોપવેશને ચૈવહેતું વિસ્તરશોઽબ્રુવમ્ ॥

સોઽસ્માનાશ્વાસયામાસ વાક્યેનાનેન પક્ષિરાટ્ ।
રાવણો વિદિતો મહ્યં લઙ્કા ચાસ્ય મહાપુરી ॥

દૃષ્ટાપારે સમુદ્રસ્ય ત્રિકૂટગિરિકન્દરે ।
ભવિત્રી તત્ર વૈદેહી ન રમેઽસ્ત્યત્રવિચારણા ॥

ઇતિતસ્ય વચઃ શ્રુત્વા વયમુત્થાય સત્વરાઃ ।
સાગરક્રમણે મન્ત્રં મન્ત્રયામઃ પરન્તપ ॥

નાધ્યવાસ્યદ્યદા કશ્ચિત્સાગરસ્ય વિલઙ્ઘનમ્ । તતઃ પિતરમાવિશ્ય પુપ્લુવેઽહમ્મહાર્ણવમ્ ।
શતયોજનવિસ્તીર્ણં નિહત્ય જલરાક્ષસીમ્ ॥

ઉપવાસતપઃશીલા ભર્તૃદર્શનલાલસા ।
જટિલા મલદિગ્ધાઙ્ગીકૃશ દીના તપસ્વિન ॥

નિમિત્તૈસ્તામહં સીતામુપલભ્ય પૃથગ્વિધૈઃ ।
ઉપસૃત્યાબ્રવં ચાર્યામભિગમ્ય રહોગતામ્ ॥

સીતે રામસ્ય દૂતોઽહંવાનરોમારુતાત્મજઃ ।
ત્વદ્દર્શનમભિપ્રપ્સુરિહ પ્રાપ્તો વિહાયસા ॥

રાજપુત્રૌ કુશલિનૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ।
સર્વશાખામૃગેન્દ્રેણ સુગ્રીવેણાભિપાલિતૌ ॥

કુશલન્ત્વાબ્રવીદ્રામઃસીતે સૌમિત્રિણા સહ ।
સખિભાવાચ્ સુગ્રીવઃ કુશલં ત્વાઽનુપૃચ્છતિ ॥

ક્ષિપ્રમેષ્યતિ તે ભર્તા સર્વશાખામૃગૈઃ સહ ।
પ્રત્યયં કુરુ મે દેવિ વાનરોઽસ્મિ ન રાક્ષસઃ ॥

મુહૂર્તમિવચ ધ્યાત્વા સીતા માં પ્રત્યુવાચ હ ।
અવૈમિ ત્વાંહનૂમન્તમવિન્ધ્યવચનાદહમ્ ॥

અવિન્ધ્યો હિ મહાબાહો રાક્ષસો વૃદ્ધસમ્મતઃ ।
કથિતસ્તેન સુગ્રીવસ્ત્વદ્વિધૈઃ સચિવૈર્વૃતઃ ॥

ગમ્યતામિતિ ચોક્ત્વા માં સીતા પાદાદિમં મણિમ્ ।
ઘારિતા યેન વૈદેહી કાલમેતમનિન્દિતા ॥

પ્રત્યયાર્થં કથાં ચેમાં કથયામાસ જાનકી ।
ક્ષિપ્તામિષીકાં કાકાય ચિત્રકૂટે મહાગિરૌ ॥

ભવતા પુરુષવ્યાઘ્ર પ્રત્યભિજ્ઞાનકારણાત્ ।
એકાક્ષિવિકલઃ કાકઃ સુદુષ્ટાત્મા કૃતશ્ચવૈ ॥

ગ્રાહયિત્વાઽહમાત્માનં તતો દગ્ધ્વાચ તાં પુરીમ્ । સમ્પ્રાપ્ત ઇતિતં રામઃ પ્રિયવાદિનમાર્ચયત્ ॥