મહાભારત · અધ્યાય 3.281

તતોઽવિદૂરે નલિનીં રપ્રભૂતકમલોત્પલામ્ ।
સીતાહરણદુઃખાર્તઃ પમ્પાં રામઃ સમાસદત્ ॥

મારુતેન સુશીતેન સુખેનામૃતગન્ધિના ।
સેવ્યમાનો વને તસ્મિઞ્જગામ મનસા પ્રિયામ્ ॥

વિલલાપ સરાજેન્દ્રસ્તત્રકાન્તાનુસ્મરન્ ।
કામબાણાભિસન્તપ્તં સૌમિત્રિસ્તમથાબ્રવીત્ ॥

ન ત્વામેવંવિધો ભાવઃ સ્પ્રષ્ટુમર્હતિ માનદ ।
આત્મવન્તમિવ વ્યાધિઃ પુરુષંવૃદ્ધસેવિનમ્ ॥

પ્રવૃત્તિરુપલબ્ધા તે વૈદેહ્યા રાવણસ્ય ચ ।
તાં ત્વં પુરુષકારેણ બુદ્ધ્યા ચૈવોપપાદય ॥

અભિગચ્છાવ સુગ્રીવં શૈલસ્થં હરિપુઙ્ગવમ્ ।
મયિ શિષ્યે ચ ભૃત્યે ચ સહાયે ચ સમાશ્વસ ॥

એવં બહુવિધૈર્વાક્યૈર્લક્ષ્મણેન સ રાઘવઃ ।
ઉક્તઃ પ્રકૃતિમાપેદે કાર્યે ચાનન્તરોઽભવત્ ॥

નિષેવ્ય વારિ પમ્પાયાસ્તર્પયિત્વા પિતૃનપિ ।
પ્રતસ્થતુરભૌ વીરૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥

તાવૃશ્યમૂકમભ્યેત્ય બહુમૂલફલદ્રુમમ્ ।
ગિર્યગ્રે વાનરાન્પઞ્વીરૌ દદૃશતુસ્તદા ॥

સુગ્રીવઃ પ્રેષયામાસ સચિવં વાનરં તયોઃ ।
બુદ્ધિમન્તં હનૂમન્તં હિમવન્તમિવ સ્થિતમ્ ॥

તેન સમ્ભાષ્ય પૂર્વં તૌ સુગ્રીવમભિજગ્મતુઃ ।
રસખ્યં વાનરરાજેન ચક્રે રામસ્તદા નૃપ ॥

તતઃ સીતાં હૃતાં શ્રુત્વા સુગ્રીવો વાલિના કૃતમ્ ।
દુઃખમાખ્યાતવાન્સર્વં રામાયામિતતેજસે ॥

તદ્વાસો દર્શયામાસ તસ્ કાર્યે નિવેદિતે ।
વાનરાણાં તુ યત્સીતા હ્રિયમાણા વ્યપાસૃજત્ ॥

તત્પ્રત્યયકરં લબ્ધ્વા સુગ્રીવં પ્લવગાધિપમ્ ।
પૃથિવ્યાં વાનરૈશ્વર્યે સ્વયંરામોઽભ્યષેચયત્ ॥

પ્રતિજજ્ઞે ચકાકુત્સ્થઃ સમરે વાલિનો વધમ્ ।
સુગ્રીવશ્ચાપિ વૈદેહ્યાઃ પુનરાનયનં નૃપ ॥

ઇત્યેવં સમયં કૃત્વાવિશ્વાસ્ય ચ પરસ્પરમ્ ।
અભ્યેત્ય સર્વકિષ્કિન્ધાં તસ્થુર્યુદ્ધાભિકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

સુગ્રીવઃ પ્રાપ્યકિષ્કિન્ધાં નનાદૌઘનિભસ્વનઃ ।
નસાય્ તન્મમૃષે વાલી તારા તં પ્રત્યષેધયત્ ॥

યથાનદતિસુગ્રીવો બલવાનેષ વાનરઃ ।
મન્યે ચાશ્રયવાન્પ્રાપ્તો ન ત્વં નિષ્ક્રાન્તુમર્હસિ ॥

હેમમાલી તતો વાલી તારાં તારાધિપાનનામ્ ।
પ્રોવાચ વચનં વાગ્મી તાં વાનરપતિઃ પતિઃ ॥

સર્વભૂતરુતજ્ઞા શૃણુ સર્વં કપીશ્વર ॥
કેન ચાશ્રયવાન્પ્રાપ્તો મમૈપ ભ્રાતૃગન્ધિકઃ ॥

ચિન્તયિત્વા મુહૂર્તં તુ તારા તારાધિપપ્રભા ।
પતિમિત્યબ્રવીત્પ્રાજ્ઞા શૃણુ સર્વં કપીશ્વર ॥

હૃતદારો મહાસત્વોરામો દશરથાત્મજઃ ।
રતુલ્યારિમિત્રતાં પ્રાપ્તઃ સુગ્રીવેણ ધનુર્ધરઃ ॥

ભ્રાતા ચાસ્ય મહાબાહુઃ સૌમિત્રિરપરાજિતઃ ।
લક્ષ્મણો નામ મેધાવી સ્થિતઃ કાર્યાર્થસિદ્ધયે ॥

મૈન્દશ્ચ દ્વિવિદશ્ચાપિ હનૂમાંશ્ચાનિલાત્મજઃ ।
જામ્બવાનૃક્ષરાજશ્ચ સુગ્રીવસચિવાઃ સ્થિતાઃ ॥

સર્વ એતે મહાત્માનો બુદ્ધિમન્તો મહાબલાઃ ।
અલં તવ વિનાશાય રામવીર્યવ્યપાશ્રયાઃ ॥

તસ્યાસ્તદાક્ષિપ્ય વચો હિતમુક્તં કપીશ્વરઃ ।
પર્યશઙ્કત તામીર્ષુઃ સુગ્રીવગતમાનસામ્ ॥

તારાં પરુષમુક્ત્વા તુ નિર્જગામ ગુહામુખાત્ ।
સ્થિતં માલ્યવતોઽભ્યાશે સુગ્રીવં સોભ્યભાષત ॥

અસકૃત્ત્વં મયા ક્લીવ નિર્જિતો જીવિતપ્રિયઃ ।
મુક્તો ગચ્છસિ દુર્બુદ્ધે કથન્કારં રણે પુનઃ ॥

ઇત્યુક્તઃ પ્રાહસુગ્રીવો ભ્રાતરં હેતુમદ્વચઃ ।
પ્રાપ્તકાલમમિત્રઘ્નં રામં સમ્બોધયન્નિવ ॥

હૃતરાજ્યસ્ય મે રાજન્હૃતદારસ્ય ચ ત્વયા ।
કિં મે જીવિતસામર્થ્યમિતિ વિદ્ધિ સમાગતમ્ ॥

એવમુક્ત્વાબહુવિધં તતસ્તૌ સન્નિપેતતુઃ ।
સમરે વાલિસુગ્રીવૌ સાલતાલશિલાયુધૌ ॥

ઉભૌ જઘ્નતુરન્યોન્યમુભૌ ભૂમૌ નિપેતતુઃ ।
ઉભૌ વવલ્ગતુશ્ચિત્રં મુષ્ટિભિશ્ચ નિજઘ્નતુઃ ॥

ઉભૌ રુધિરસંસિક્તૌ નખદન્તપરિક્ષતૌ ।
શુશુભાતે તદા વીરૌ પુષ્પિતાવિવ કિંશુકૌ ॥

ન વિશેષસ્તયોર્યુદ્ધે યદા કશ્ચન દૃશ્યતે ।
સુગ્રીવસ્ તદા માલાં હનુમાન્કણ્ઠ આસજત્ ॥

સ માલયા તદા વીરઃ શુશુભે કણ્ઠસક્તયા ।
શ્રીમાનિવ મહાશૈલો મલયો મેઘમાલયા ॥

કૃતચિહ્નં તુ સુગ્રીવં રામો દૃષ્ટ્વા મહાધનુઃ ।
વિચકર્ષ ધનુઃશ્રેષ્ઠં વાલિમુદ્દિશ્ય લક્ષયન્ ॥

વિષ્ફારસ્તસ્ ધનુષો યન્ત્રસ્યેવ તદા બભૌ ।
વિતત્રાસ તદા વાલી શરેણાભિહતો હૃદિ ॥

સ ભિન્નહૃદયો વાલી વક્રાચ્છોણિતમુદ્વમન્ ।
દદર્શાવસ્થિતં રામં તતઃ સૌમિત્રિણા સહ ॥

ગર્હયિત્વાસ કાકુત્સ્થં પપાત ભુવિ મૂર્ચ્છિતઃ ।
તારા દદર્શ તં ભૂમૌ તારાપતિમિવ ચ્યુતમ્ ॥

હતે વાલિનિ સુગ્રીવઃ કિષ્કિન્ધાં પ્રત્યપદ્યત ।
તાં તારાપતિમુખીં તારાં નિપતિતેશ્વરામ્ ॥

રામસ્તુ ચતુરો માસાન્પૃષ્ઠે માલ્યવતઃ શુભે ।
નિવાસમકરોદ્ધીમાન્સુગ્રીવેણાભ્યુપસ્થિતઃ ॥

રાવણોઽપિપુરીં ગત્વાલઙ્કાં કામબલાત્કૃતઃ ।
સીતાં નિવેશયામાસ ભવને નન્દનોપમે ॥

અશોકવનિકાભ્યાસે તાપસાસ્રમસન્નિભે ।
ભર્તૃસ્મરણતન્વઙ્ગી તાપસીવેષધારિણી ॥

ઉપવાસતપઃશીલા તતઃ સા પૃથુલેક્ષણા ।
ઉવાસ દુઃખવસતિં ફલમૂલકૃતાશના ॥

દિદેશ રાક્ષસીસ્તત્રરક્ષણે રાક્ષસાધિપઃ ।
પ્રાસાસિશૂલપરશુમુદ્ગરાલાતધારિણીઃ ॥

દ્વ્યક્ષીં ત્ર્યક્ષીં લલાટક્ષીં દીર્ઘજિહ્વામજિહ્વિકામ્ ।
ત્રિસ્તનીમેકપાદાં ચ ત્રિજટામેકલોચનામ્ ॥

એતાશ્ચાન્યાશ્ચ દીપ્તાક્ષ્યઃ કરભોત્કટમૂર્ધજાઃ ।
પરિવાર્યાસતે સીતાં દિવારાત્રમતન્દ્રિતાઃ ॥

તાસ્તુ તામાયતાપાઙ્ગીં પિશાચ્યો દારુણસ્વરાઃ ।
તર્જયન્તિ સદા રૌદ્રાઃ પરુષવ્યઞ્જનસ્વરાઃ ॥

ખાદામ પાટયામૈનાં તિલશઃ પ્રવિભજ્યતામ્ ।
યેયં ભર્તારમસ્માકમવમત્યેહ જીવતિ ॥

ઇત્યેવં પરિભર્ત્સન્તીસ્ત્રાસયાનાઃ પુનઃ પુનઃ ।
ભર્તૃશોકસમાવિષ્ટા નિઃશ્વસ્યેદમુવાચ તાઃ ॥

આર્યાઃ ખાદત માં શીઘ્રં ન મે લોભોસ્તિ જીવિતે ।
વિના તં પુણ્ડરીકાક્ષં નીલકુઞ્ચિતમૂર્ધજમ્ ॥

અદ્યૈવાહં નિરાહારા જીવિતપ્રિયવર્જિતા ।
શોષયિષ્યામિ ગાત્રાણિ બલ્લી તલગતા યથા ॥

ન ત્વન્યમભિગચ્છેયં પુમાંસં રાઘવાદૃતે ।
ઇતિ જાનીત સત્યં મેક્રિયતાં યદનન્તરમ્ ॥

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા રાક્ષસ્યસ્તાઃ ખરસ્વનાઃ ।
આખ્યાતું રાક્ષસેન્દ્રાય જન્મુસ્તત્સર્વમાદિતઃ ॥

ગતાસુ તાસુ સર્વાસુ ત્રિજટા નામ રાક્ષસી ।
સાન્ત્વયામાસ વૈદેહીં ધર્મજ્ઞા પ્રિયવાદિની ॥

સીતે વક્ષ્યામિ તે કિઞ્ચિદ્વિશ્વાસં કરુ મે સખિ ।
ભયં ત્વં ત્યજ વામોરુ શૃણુ ચેદં વચો મમ ॥

અવિન્ધ્યો નામ મેધાવી વૃદ્ધો રાક્ષસપુઙ્ગવઃ ।
સ રામસ્ય હિતાન્વેષી ત્વદર્થે મામચૂચુદત્ ॥

સીતા મદ્વચનાદ્વાચ્યા સમાશ્વાસ્ય પ્રસાદ્ય ચ ।
ભર્તા તેકુશલી રામોલક્ષ્મણાનુગતો બલી ॥

સખ્યં વાનરરાજેન શક્રપ્રતિમતેજસા ।
કૃતવાન્રાઘવઃ શ્રીમાંસ્ત્વદર્થે ચ સમુદ્યતઃ ॥

મા ચ તે ભૂદ્ભયં ભીરુ રાવણાલ્લોકગર્હિતાત્ ।
નલકૂબરશાપેન રક્ષિતા હ્યસિ નન્દિનિ ॥

શપ્તો હ્યેષ પુરા પાપો વધૂં રમ્ભાં પરામૃશન્ ।
ન શક્રોત્યવશાં નારીમુપૈતુમજિતેન્દ્રિયઃ ॥

ક્ષિપ્રમેષ્યતિ તે ભર્તા સુગ્રીવેણાભિરક્ષિતઃ ।
સૌમિત્રિસહિતો ધીમાંસ્ત્વાં ચેતો મોક્ષયિષ્યતિ ॥

સ્વપ્ના હિ સુમહાઘોરા દૃષ્ટા મેઽનિષ્ટદર્શનાઃ ।
વિનાશાયાસ્ય દુર્બુદ્ધેઃ પૌલસ્ત્યસ્ય કુલસ્ય ચ ॥

દારુણો હ્યેષ દુષ્ટાત્મા ક્ષુદ્રકર્મા નિશાચરઃ ।
સ્વભાવાચ્છીલદોષેણ સર્વેષાં ભયવર્ધનઃ ॥

સ્પર્ધતે સર્વદેવૈર્યઃ કાલોપહતચેતનઃ ।
મયા વિનાસલિઙ્ગાનિ સ્વપ્ને દૃષ્ટાનિ તસ્ય વૈ ॥

તૈલાભિષિક્તો વિકચો મજ્જનપ્કે દશાનનઃ ।
અસકૃત્સ્વરયુક્તે તુ રથે નૃત્યન્નિવ સ્થિતઃ ॥

કુમ્ભકર્ણાદયશ્ચેમે નગ્નાઃ પતિતમૂર્ધજાઃ ।
ગચ્છન્તિ દક્ષિણામાશાં રક્તમાલ્યાનુલેપનાઃ ॥

શ્વેતાતપત્રઃ સોષ્ણીષઃ શુક્લમાલ્યાનુલેપનઃ ।
શ્વેતપર્વતમારૂઢ એક એવ વિભીષણઃ ॥

સચિવાશ્ચાસ્ય ચત્વારઃ શુક્લમાલ્યાનુલેપનાઃ ।
શ્વેતપર્વતમારૂઢા મોક્ષ્યન્તેઽસ્માન્મહાભયાત્ ॥

રામસ્યાસ્ત્રેણ પૃથિવી પરિક્ષિપ્તા સસાગરા ।
યશસા પૃથિવીં કૃત્સ્નાં પૂરયિષ્યતિ તે પતિઃ ॥

હસ્તિસક્થિસમારૂઢો ભુઞ્જાનો મધુપાયસમ્ ।
લક્ષ્મણશ્ચ મયા દૃષ્ટો દિધક્ષુઃ સર્વતો દિશમ્ ॥

રુદતી રુધિરાર્દ્રાઙ્ગી વ્યાઘ્રેણ પરિરક્ષિતા ।
અસકૃત્ત્વં મયા દૃષ્ટા ગચ્છન્તી દિશમુત્તરામ્ ॥

હર્ષમેષ્યસિ વૈદેહિ ક્ષિપ્રં ભર્ત્રા સમન્વિતા ।
રાઘવેણ સહભ્રાત્રા સીતે ત્વમચિરાદિવ ॥

ઇત્યેતન્મૃગશાવાક્ષી તચ્છ્રુત્વા ત્રિજટાવચઃ ।
બભૂવાશાવતી બાલા પુનર્ભર્તૃસમાગમે ॥

તાવદભ્યાગતા રૌદ્ર્યઃ પિશાચ્યસ્તાઃસુદારુણાઃ । દદૃશુસ્તાં ત્રિજટયા સહાસીનાં યથાપુરમ્ ॥