મહાભારત · અધ્યાય 3.280

સખા દશરથસ્યાસીજ્જટાયુરરુણાત્મજઃ ।
ગૃધ્રરાજો મહાવીરઃ સમ્પાતિર્યસ્ સોદરઃ ॥

સ દદર્શ તદા સીતાં રાવણાઙ્કગતાં સ્નુષામ્ ।
સક્રોધોઽભ્યદ્રવત્પક્ષી રાવણં રાક્ષસેશ્વરમ્ ॥

અથૈનમબ્રવીદ્ગૃધ્રો મુઞ્ચમુઞ્ચેતિ મૈથિલીમ્ ।
ધ્રિયમાણે મયિ કથં હરિષ્યસિ નિશાચર ॥

ન હિમે મોક્ષ્યસે જીવન્યદિ નોત્સૃજસે વધૂમ્ ।
ઉક્ત્વૈવં રાક્ષસેન્દ્રં તં ચકર્ત નખરૈર્ભૃશમ્ ॥

પક્ષતુણ્ડપ્રહારૈશ્ચ શતશો જર્જરીકૃતમ્ ।
ચક્ષાર રુધિરં ભૂરિ ગિરિઃ પ્રસ્રવણૈરિવ ॥

સ વધ્યમાનો ગૃધ્રેણ રામપ્રિયહિતૈષિણા ।
ખઙ્ગમાદાય ચિચ્છેદ ભુજૌ તસ્ પતત્રિણઃ ॥

નિહત્ય ગૃધ્રરાજં સભિન્નાભ્રશિખરોપમમ્ ।
ઊર્ધ્વમાચક્રમે સીતાં ગૃહીત્વાઽઙ્કેન રાક્ષસઃ ॥

યત્રયત્રતુ વૈદેહી પશ્યત્યાશ્રમમણ્ડલમ્ ।
સરોવા સરિતો વાઽપિ તત્ર મુઞ્ચતિ ભૂષણમ્ ॥

સા દદર્શ ગિરિપ્રસ્થે પઞ્ચ વાનરપુઙ્ગવાન્ ।
તત્ર વાસો મહદ્દિવ્યમુત્સસર્જ મનસ્વિની ॥

તત્તેષાં વાનરેન્દ્રાણાં પપાત પવનોદ્ધતમ્ ।
મધ્યે સુપીતં પઞ્ચાનાં વિદ્યુન્મેઘાન્તરે યથા ॥

અચિરેણાતિચક્રામ ખેચરઃ ખે ચરન્નિવ ।
દદર્શાથ પુરીં રમ્યાં બહુદ્વારાં મનોરમામ્ ॥

પ્રાકારવપ્રસમ્બાધાં નિર્મિતાં વિશ્વકર્મણા ।
પ્રવિવેશપુરીં લઙ્કાં સસીતો રાક્ષસેશ્વરઃ ॥

એવં હૃતાયાં વૈદેહ્યાં રામો હત્વા મહામૃગમ્ ।
નિવૃત્તો દદૃશે દૂરાદ્ભ્રાતરં લક્ષ્મણં તદા ॥

કથમુત્સૃજ્ય વૈદેહીં વને રાક્ષસસેવિતે ।
ઇતિ તં ભ્રાતરં દૃષ્ટ્વા પ્રાપ્તોઽસીતિ વ્યગર્હયત્ ॥

મૃગરૂપધરેણાથ રક્ષસાસોપકર્ષણમ્ ।
ભ્રાતુરાગમનં ચૈવચિન્તયન્પર્યતપ્યત ॥

ગર્હયન્નેવ રામસ્તુ ત્વરિતસ્તં સમાસદત્ ।
અપિ જીવતિ વૈદેહીમિતિ પશ્યામિ લક્ષ્મણ ॥

તસ્ તત્સર્વમાચખ્યૌ સીતાયા લક્ષ્મણો વચઃ ।
યદુક્તવત્યસદૃશં વૈદેહી પશ્ચિમં વચઃ ॥

દહ્યમાનેન તુ હૃદા રામોઽભ્યપતદાશ્રમમ્ ।
સ દદર્શ રતદા ગૃધ્રં નિહતં પર્વતોપમમ્ ॥

રાક્ષસં શઙ્કમાનસ્તં વિકૃષ્ય બલવદ્ધનુઃ ।
અભ્યધાવત કાકુત્સ્થસ્તતસ્તં સહલક્ષ્મણઃ ॥

સ તાવુવાચ તેજસ્વી સહિતૌ રામલક્ષ્મણૌ ।
ગૃધ્રરાજેસ્મિ ભદ્રંવાં સખા દશરથસ્ વૈ ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સન્ગૃહ્ય ધનુષી શુભે ।
કોયં પિતરમસ્માકં નામ્નાઽહેત્યૂચતુશ્ચ તૌ ॥

તતો દદૃશતુસ્તૌ તં છિનનપક્ષદ્વયં ખગમ્ ।
તયોઃ શશંસ ગૃધ્રસ્તુ સીતાર્થે રાવણાદ્વધમ્ ॥

અપૃચ્છદ્રાઘવો ગૃધ્રં રાવણઃ કાં દિશં ગતઃ ।
તસ્ ગૃધ્રઃ શિરઃકમ્પૈરાચચક્ષે મમાર ચ ॥

દક્ષિણામિતિ કાકુત્સ્થો વિદિત્વાઽસ્ય તદિઙ્ગિતમ્ ।
સંસ્કારં લમ્ભયામાસ સખાયં પૂજયન્પિતુઃ ॥

તતો દૃષ્ટ્વાઽશ્રમપદં વ્યપવિદ્ધબૃસીકટમ્ ।
વિધ્વસ્તકલશં શૂન્યં ગોમાયુશતસન્કુલમ્ ॥

દુઃખશોકસમાવિષ્ટૌ વૈદેહીહરણાર્દિતૌ ।
જગ્મતુર્દણ્ડકારણ્યં દક્ષિણેન પરન્તપૌ ॥

વને મહતિ તસ્મિંસ્તુ રામઃ સૌમિત્રિણા સહ ।
દદર્શ મૃગયૂથનિ દ્રવમાણાનિ સર્વશઃ ॥

શબ્દં ચ ઘોરં સત્વાનાં દાવાગ્નરિવવર્ધતઃ ।
અપશ્યેતાં મુહૂર્તાચ્ચ કબન્ધં ઘોરદર્શનમ્ ॥

મેઘપર્વતસન્કાશં સાલસ્કન્ધં મહાભૂજમ્ ।
ઉરોગતવિશાલાક્ષં મહોદરમહામુખમ્ ॥

યદૃચ્છયાથ તદ્રક્ષઃ કરે જગ્રાહ લક્ષ્મણમ્ ।
વિષાદમગમત્સદ્યઃ સૌમિત્રિરથ ભારત ॥

સ રામમભિસમ્પ્રેક્ષ્ય કૃષ્યતે યેન તન્મુખમ્ ।
વિષણ્ણશ્ચાબ્રવીદ્રામં પશ્યાવસ્થામિમાં મમ ॥

હરણં ચૈવવૈદેહ્યા મમ ચાયમુપપ્લવઃ ।
રાજ્યભ્રંશશ્ચ ભવતસ્તાતસ્ય મરણં તથા ॥

નાહં ત્વાં મહ વૈદેહ્યા સમેતં કોસલાગતમ્ ।
દ્રક્ષ્યામિ પ્રથિતે રાજ્યેપિતૃપૈતામહે સ્થિતમ્ ॥

દ્રક્ષ્યન્ત્યાર્યસ્ય ધન્યા યે કુશલાજશમીદલૈઃ ।
અભિષિક્તસ્ વદનં સોમં શાન્તઘનં યથા ॥

એવં બહુવિધં ધીમાન્વિલલાપ સ લક્ષ્મણઃ ।
તમુવાચાથકાકુત્સ્થઃ સમ્ભ્રમેષ્વપ્યસમ્ભ્રમઃ ॥

મા વિષીદ નરવ્યાઘ્ર નૈષ કશ્ચિન્મયિ સ્થિતે । શક્તો ધર્ષયિતું વીર સુમિત્રાનન્દવર્ધન ।
છિન્ધ્યસ્ય દક્ષિણં બાહું છિન્નઃ સવ્યો મયા ભુજઃ ॥

ઇત્યેવં વદતા તસ્ ભુજો રામેણ પાતિતઃ ।
ખઙ્ગેન ભૃશતીક્ષ્ણેન નિકૃત્તસ્તિલકાણ્ડવત્ ॥

તતોઽસ્ય દક્ષિણં બાહું સ્વઙ્ગેનાજઘ્નિવાન્બલી ।
સૌમિત્રિરપિ સમ્પ્રેક્ષ્યભ્રાતરં રાઘવં સ્થિતમ્ ॥

પુનર્જઘાન પાર્શ્વે વૈ તદ્રક્ષો લક્ષ્મણો ભૃશમ્ ।
ગતાસુરપતદ્ભૂમૌ કબન્ધઃ સુમહાંસ્તતઃ ॥

તસ્ય દેહાદ્વિનિઃસૃત્ય પુરુષો દિવ્યદર્શનઃ ।
દદૃશે દિવમાસ્થાય દિવિ સૂર્ય ઇવ જ્વલન્ ॥

પપ્રચ્છ રામસ્તં વાગ્મી કસ્ત્વં પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતઃ ।
કામયા કિમિદં ચિત્રમાશ્ચર્યં પ્રતિભાતિ મે ॥

તસ્યાચચક્ષેગન્ધર્વોવિશ્વાવસુરહં નૃપ ।
પ્રાપ્તો બ્રાહ્મણશપેન યોનિં રાક્ષસસેવિતામ્ ॥

રાવણેન હૃતાસીતા લઙ્કાયાં સન્નિવેશિતા ।
સુગ્રીવમભિગચ્છસ્વસ તે સાહ્યં કરિષ્યતિ ॥

એષા પમ્પા શિવજલા હંસકારણ્ડવાયુતા ।
ઋશ્યમૂકસ્ય શૈલસ્ય સન્નિકર્ષે તટાકિની ॥

વસતે તત્રસુગ્રીવશ્ચતુર્ભિઃ સચિવૈઃ સહ ।
ભ્રાતા બાનરરાજસ્ વાલિનો હેમમાલિનઃ ॥

તેન ત્વં સહસન્ગમ્ય દુઃખમૂલં નિવેદય ।
સમાનશીલો ભવતઃ સાહાય્યં સ કરિષ્યતિ ॥

એતાવચ્છક્યમસ્માભિર્વક્તું દ્રષ્ટાસિ જાનકીમ્ ।
ધ્રુવં વાનરરાજસ્ વિદિતો રાવણાલયઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વાઽન્તર્હિતો દિવ્યઃ પુરુષઃ સ મહાપ્રભઃ । વિસ્મયં જગ્મતુશ્ચોભૌ પ્રવીરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥