મહાભારત · અધ્યાય 3.278

ઉક્તં ભગવતા જન્મ રામાદીનાં પૃથક્પૃથક્ ।
પ્રસ્થાનકારણં બ્રહ્મઞ્શ્રોતુમિચ્છામિ કથ્યતામ્ ॥

કથં દાશરથી વીરૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ।
પ્રસ્તાપિતૌ વને બ્રહ્મન્મૈથિલી ચ યશસ્વિની ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

જાતપુત્રો દશરથઃ પ્રીતિમાનભવન્નૃપ ।
ક્રિયારતિર્ધર્મરતઃ સતતં વૃદ્ધસેવિતા ॥

ક્રમેણ ચાસ્ય તે પુત્રા વ્યવર્ધન્ત મહૌજસઃ ।
વેદેષુ સરહસ્યેષુ ધનુર્વેદેષુ પારગાઃ ॥

ચરિતબ્રહ્મચર્યાસ્તે કૃતદારાશ્ચ પાર્તિવ ।
દૃષ્ટ્વા રામં દશરથઃ પ્રીતિમાનભવત્સુખી ॥

જ્યેષ્ઠો રામોઽભવત્તેષાં રમયામાસ હિ પ્રજાઃ ।
મનોહરતયા ધીમાન્પિતુર્હૃદયનન્દનઃ ॥

તતઃ સ રાજા મતિમાન્મત્વાઽત્માનં વયોધિકમ્ ।
મન્ત્રયામાસ સચિવૈર્મન્ત્રજ્ઞૈશ્ચ પુરોહિતૈઃ ॥

અભિષેકાય રામસ્ય યાવૈરાજ્યેન ભારત ।
પ્રાપ્તકાલં ચ તે સર્વે મેનિરે મન્ત્રિસત્તમાઃ ॥

લોહિતાક્ષં મહાબાહું મત્તમાતઙ્ગગામિનમ્ ।
કમ્બુગ્રીવં મહોરસ્કં નીલકુઞ્ચિતમૂર્ધજમ્ ॥

દીપ્યમાનં શ્રિયા વીરં શક્રાદનવરં બલે ।
પારગં સર્વધર્માણાં બૃહસ્પતિસમં મતૌ ॥

સર્વાનુરક્તપ્રકૃતિં સર્વવિદ્યાવિશારદમ્ ।
જિતેન્દ્રિયમમિત્રાણામપિ દૃષ્ટિમનોહરમ્ ॥

નિયન્તારમસાધૂનાં ગોપ્તારં ધર્મચારિણામ્ ।
ધૃતિમન્તમનાધૃષ્યં જેતારમપરાજિતમ્ ॥

પુત્રં રાજા દશરથઃ કૌસલ્યાનન્દવર્ધનમ્ ।
સન્દૃશ્યપરમાં પ્રીતિમગચ્છત્કુલનન્દનમ્ ॥

ચિન્તયંશ્ચ મહાતેજા ગુણાન્રામસ્ય વીર્યવાન્ ।
અભ્યભાષત ભદ્રં તે પ્રીયમાણઃ પુરોહિતમ્ ॥

અદ્ પુષ્યો નિશિ બ્રહ્મન્પુણ્યં યોગમુપૈષ્યતિ ।
સમ્ભારાઃ સમ્ભ્રિયન્તાં મે રામશ્ચોપનિમન્ત્ર્યતામ્ ॥

શ્વ એવપુષ્યો ભવિતા યત્રરામઃ સુતો મયા ।
યૌવરાજ્યેઽભિષેક્તવ્યઃ પૌરેષુ સહમન્ત્રિભિઃ ॥

ઇતિ તદ્રાજવચનં પ્રતિશ્રુત્યાથ મન્થરા ।
કૈકેયીમભિગમ્યેદં કાલે વચનમબ્રવીત્ ॥

અદ્ય કૈકેયિ દૌર્ભાગ્યં રાજ્ઞા તે ખ્યાપિતં મહત્ ।
આશીવિષસ્ત્વાં સન્ક્રુદ્ધશ્છન્નો દશતિ દુર્ભગે ॥

સુભગા ખલુ કૌસલ્યા યસ્યાઃ પુત્રોઽભિષેક્ષ્યતે ।
કુતો હિ તવ સૌભાગ્યં યસ્યાઃ પુત્રો ન રાજ્યભાક્ ॥

સા તદ્વચનમાજ્ઞાય સર્વાભરણભૂષિતા ।
વેદી વિલગ્નમધ્યેન બિભ્રતી રૂપમુત્તમમ્ ॥

વવિક્તે પતિમાસાદ્ય હસન્તીવ શુચિસ્મિતા ।
રાજાનં તર્જયન્તીવ મધુરં વાક્યમબ્રવીત્ ॥

સત્યપ્રતિજ્ઞ યન્મે ત્વં કામમેકં વિસૃષ્ટવાન્ । ઉપાકુરુષ્વ તદ્રાજંસ્તસ્માન્મુઞ્ચસ્વ સન્કટાત્ ।
તદદ્ય કુરુ સત્યં મે વરં વરદ ભૂપતે ॥
રાજોવાચ ।

વરં દદાનિ તે હન્ત તદ્ગૃહાણ યદિચ્છસિ ।
અવધ્યો વધ્યતાં કોદ્ય વધ્યઃ કોઽદ્ય વિમુચ્યતાં ॥

ધનં દદાનિ કસ્યાદ્ હ્રિયતાં કસ્યરવાપુનઃ ।
બ્રાહ્મણસ્વાદિહાન્યત્રયત્કિઞ્ચિદ્વિત્તમસ્તિ મે ॥

પૃથિવ્યાં રાજરાજોસ્મિ ચાતુર્વર્ણ્યસ્ રિતા ।
યસ્તેઽભિલપિતઃ કામો બ્રૂહિ કલ્યાણિ માચિરં ॥

સાતદ્વચનમાજ્ઞાય પરિગૃહ્ય નરાધિપમ્ ।
આત્મનો બલમાજ્ઞાય તત એનમુવાચ હ ॥

આભિષેચનિકં યત્તે રામાર્થમુપકલ્પિતમ્ ।
ભરતસ્તદવાપ્નોતુ વનં ગચ્છતુ રાઘવઃ ॥

નવ પઞ્ચ ચ વર્ષાણિ દણ્ડકારણ્યમાશ્રિતઃ ।
ચીરાજિનજટાધારી રામો ભવતુ તાપસઃ ॥

સ તં રાજા વરં શ્રુત્વા વિપ્રિયં દારુણોદયમ્ ।
દુઃખાર્તો ભરતશ્રેષ્ઠ ન કિઞ્ચિદ્વ્યાજહાર હ ॥

તતસ્તથોક્તં પિતરં રામો વિજ્ઞાય વીર્યવાન્ ।
વનં પ્રતસ્થે ધર્માત્મા રાજા સત્યો ભવત્વિતિ ॥

તમન્વગચ્છલ્લક્ષ્મીવાન્ધનુષ્માઁલ્લક્ષ્મણસ્તદા ।
સીતા ચ ભાર્યા ભદ્રં તે વૈદેહી જનકાત્મજા ॥

તતો વનં ગતેરામે રાજા દશરથસ્તદા ।
સમયુજ્યત દેહસ્ય કાલપર્યાયધર્મણા ॥

રામં તુ ગતમાજ્ઞાય રાજાનં ચ તથાગતમ્ ।
અનાર્યા ભરતં દેવી કૈકેયી વાક્યમબ્રવીત્ ॥

ગતોદશરથઃ સ્વર્ગં વનસ્થૌ રામલક્ષ્મણૌ ।
ગૃહાણ રાજ્યંવિપુલં ક્ષેમં નિહતકણ્ટકમ્ ॥

તામુવાચ સ ધર્માત્મા નૃશંસં બત તે કૃતમ્ ।
પતિં હત્વાકુલં ચેદમુત્સાદ્ય ધનલુબ્ધયા ॥

અયશઃ પાતયિત્વા મે મૂર્ધ્નિ ત્વં કુલપાંસને ।
સકામા ભવ મે માતરિત્યુક્ત્વા પ્રરુરોદ હ ॥

સ ચારિત્રં વિશોધ્યાથ સર્વપ્રકૃતિસન્નિધૌ ।
અન્વયાદ્ધાતરં રામં વિનિવર્તનલાલસઃ ॥

કૌસલ્યાં ચ સુમિત્રાં ચ કૈકેયીં ચ સુદુઃખિતઃ ।
અગ્રે પ્રસ્થાપ્ય યાનૈઃ સ શત્રુઘ્નસહિતો યયૌ ॥

વસિષ્ઠવામદેવાભ્યાં વિપ્રૈશ્ચાન્યૈઃ સહસ્રશઃ ।
પૌરજાનપદૈઃ સાર્ધં રામાનયનકાઙ્ક્ષયા ॥

દદર્શ ચિત્રકૂટસ્થં સ રામં સહલક્ષ્મણમ્ ।
તાપસાનામલન્કારં ધારયન્તં ધનુર્ધરમ્ ॥

ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વાપ્રણિપત્ય રઘૂત્તમમ્ ।
શશંસ મરણં રાજ્ઞઃ સોઽનાથાંશ્ચાપિ કોસલાન્ ॥

નાથ ત્વં પ્રતિપદ્યસ્વ સ્વરાજ્યમિતિ ચોક્તવાન્ ॥

સ તસ્ય વચનં શ્રુત્વા રામઃ પરમદુઃખિતઃ ।
ચકાર દેવકલ્પસ્ય પિતુઃ સ્નાત્વોદકક્રિયામ્ ॥

અબ્રવીત્સ તદારામો ભ્રાતરં ભ્રાતૃવત્સલમ્ । પાદુકે મે ભવિષ્યેતે રાજ્યગોપ્ત્ર્યૌ પરન્તપ ।
એવમસ્ત્વિતિ તં પ્રાહ ભરતઃ પ્રણતસ્તદા ॥

વિસર્જિતઃ સ રામેણ પિતુર્વચનકારિણા ।
નન્દિગ્રામેઽકરોદ્રાજ્યં પુરસ્કૃત્યાસ્ય પાદુકે ॥

રામસ્તુ પુનરાશઙ્ક્ય પૌરજાનપદાગમમ્ ।
પ્રવિવેશ મહારણ્યં શરભઙ્ગાશ્રમં પ્રતિ ॥

સત્કૃત્ય શરભઙ્ગં સ દણ્ડકારણ્યમાશ્રિતઃ ।
નદીં ગોદાવરીં રમ્યામાશ્રિત્ય ન્યવસત્તદા ॥

વસતસ્તસ્ય રામસ્ય તતઃ શૂર્પણખાકૃતમ્ ।
ખરેણાસીન્મહદ્વૈરં જનસ્થાનનિવાસિના ॥

રક્ષાર્થં તાપસાનાં તુ રાઘવો ધર્મવત્સલઃ ।
ચતુર્દશસહસ્રાણિ જઘાન ભુવિ રાક્ષસાન્ ॥

દૂષણં ચ સ્વરં ચૈવનિહત્ય સુમહાબલૌ ।
ચક્રે ક્ષેમં પુનર્ધીમાન્ધર્મારણ્યં સ રાઘવઃ ॥

હતેષુ તેષુ રક્ષઃસુ તતઃ શૂર્પણખા પુનઃ ।
યયૌ નિકૃત્તનાસોષ્ઠી લઙ્કાં ભ્રાતુર્નિવેશનમ્ ॥

તતો રાવણમભ્યેત્ય રાક્ષસી દુઃખમૂર્ચ્છિતા ।
પપાત પાદયોર્ભ્રાતુઃ સંશુષ્કરુધિરાનના ॥

તાં તથા વિકૃતાં દૃષ્ટ્વા રાવણઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
ઉત્પપાતાસનાત્ક્રુદ્ધો દન્તૈર્દન્તાનુપસ્પૃશન્ ॥

સ્વાનમાત્યાન્વિસૃજ્યાથ વિવિક્તે તામુવાચ સઃ ।
કેનાસ્યેવં કૃતા ભદ્રે મામચિન્ત્યાવમત્ય ચ ॥

કઃ શૂલં તીક્ષ્ણમાસાદ્ય સર્વગાત્રેષુ સેવતે ।
કઃ શિરસ્યગ્નિમાધાય વિશ્વસ્તઃ સ્વપતે સુખમ્ ॥

આશીવિષં ઘોરતરં પાદેન સ્પૃશતીહ કઃ ।
સિંહં કેસરિણં મત્તઃ સ્પૃષ્ટ્વા દંષ્ટ્રાસુ તિષ્ઠતિ ॥

ઇત્યેવં બ્રુવતસ્તસ્ય નેત્રેભ્યસ્તેજસોઽર્ચિષઃ ।
નિશ્ચેરુર્દહ્યતો રાત્રૌ વૃક્ષસ્યેવ સ્વરન્ધ્રતઃ ॥

તસ્ય તત્સર્વમાચખ્યૌ ભગિની રામવિક્રમમ્ ।
ખરદૂષણસંયુક્તં રાક્ષસાનાં પરાભવમ્ ॥

તતો જ્ઞાતિવધં શ્રુત્વા રાવણઃ કાલચોદિતઃ ।
રામસ્ય વધમાકાઙ્ક્ષન્મારીચં મનસાગમત્ ॥

સ નિશ્ચિત્યતતઃ કૃત્યં સાગરં લવણાકરમ્ ।
ઊર્ધ્વમાચક્રમે રાજા વિધાય નગરે વિધિમ્ ॥

ત્રિકૂટં સમતિક્રમ્ય કાલપર્વતમેવ ચ ।
દદર્શ મકરાવાસં ગમ્ભીરોદં મહોદધિમ્ ॥

તમતીત્યાથ ગોકર્ણમભ્યગચ્છદ્દશાનનઃ ।
દયિતં સ્તાનમવ્યગ્રં શૂલપાણેર્મહાત્મનઃ ॥

તત્રાભ્યગચ્છન્મારીચં પૂર્વામાત્યં દશાનનઃ । પુરા રામભયાદેવ તાપસં પ્રિયજીવિતમ્ ॥