મહાભારત · અધ્યાય 3.219

એવં શપ્તોઽહમૃષિણા તદા દ્વિજબરોત્તમ ।
અહં પ્રાસાદયમૃષિં ગિરા વાક્યવિશારદમ્ ॥

અજાનતા મયાઽકાર્યમિદમદ્ય કૃતં મુને ।
ક્ષન્તુમર્હસિ તત્સર્વં પ્રસીદ ભગવન્નિતિ ॥
ઋષિરુવાચ ।

નાન્યથા ભવિતા શાપ એવમેતદસંશયમ્ ।
આનૃશંસ્યાત્ત્વંહકિઞ્ચિત્કર્તાઽનુગ્રહમદ્ય તે ॥

શૂદ્રયોન્યાં વર્તમાનો ધર્મજ્ઞો હિ ભવિષ્યસિ ।
માતાપિત્રોશ્ શુશ્રૂષાં કરિષ્યસિ ન સંશયઃ ॥

તયોઃ શુશ્રૂષયા સિદ્ધિં મહતીં સમવાપ્સ્યસિ ।
જાતિસ્મરશ્ ભવિતા સ્વર્ગં ચૈવ ગમિષ્યસિ ॥

ભૂત્વાચ ધાર્મિકો વ્યાધઃ પિત્રોઃ શુશ્રૂષણે રતઃ ।
શાપક્ષયે તુ નિર્વૃત્તે ભવિતાઽસિ પુનર્દ્વિજઃ ॥

એવં શપ્તઃ પુરા તેન ઋષિણાઽસ્મ્યુગ્રતેજસા ।
પ્રસાદશ્ચ કૃતસ્તેન મમૈવ દ્વિપદાંવર ॥

શરં ચોદ્ધૃતવાનસ્મિ તસ્ય વૈ દ્વિજસત્તમ ।
આશ્રમં ચ મયા નીતો ન ચ પ્રાણૈર્વ્યયુજ્યત ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યથા મમ પુરાઽભવત્ ।
અભિતશ્ચાપિ ગન્તવ્યો મયા સ્વર્ગો દ્વિજોત્તમ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

એવમેતાનિ પુરુષા દુઃખાનિ ચ સુખાનિ ચ ।
આપ્નુવન્તિ મહાબુદ્ધે નોત્કણ્ઠાં કર્તુમર્હસિ ॥

દુષ્કરં હિ કૃતન્કર્મ જાનતા જાતિમાત્મનઃ । [લોકવૃત્તાન્તતત્ત્વજ્ઞ નિત્યં ધર્મપરાયણ ॥ ]

કર્મદોષાચ્ચ વૈ વિદ્વન્નાત્મજાતિકૃતેન વૈ ।
કઞ્ચિત્કાલં મૃષ્યતાં વૈ તતોસિ ભવિતા દ્વિજઃ ॥

સામ્પ્રતં ચ મતો મેઽસિ બ્રાહ્મણો નાત્ર સંશયઃ ॥

બ્રાહ્મણઃ પતનીયેષુ વર્તમાનો વિકર્મસુ ।
દામ્ભિક્વો દુષ્કૃતપ્રાયઃ શૂદ્રેણ સદૃશો ભવેત્ ॥

યસ્તુ શૂદ્રો દમે સત્યે ધર્મે ચ સતતોત્થિતઃ ।
તં બ્રાહ્મણમહં મન્યે વૃત્તેન હિ ભવેદ્દ્વિજઃ ॥

કર્મદોષેણ વિષમાં ગતિમાપ્તોસિ દારુણામ્ ।
ક્ષીણદોષમહં મન્યે ચાભિતસ્ત્વાં નરોત્તમ ॥

કર્તુમર્હસિ નોત્કણ્ઠાં ત્વદ્વિધા હ્યવિષાદિનઃ ।
લોકવૃત્તાન્તતત્વજ્ઞા નિત્યં ધર્મપરાયણાઃ ॥
વ્યાધ ઉવાચ ।

પ્રજ્ઞયા માનસં દુઃખં હન્યાચ્છારીરમૌષધૈઃ ।
એતદ્વિજ્ઞાનસામર્થ્યં ન બાલૈ સમતામિયાત્ ॥

અનિષ્ટસમ્પ્રયોગાચ્ચ વિપ્રયોગાત્પ્રયિસ્ય ચ ।
મનુષ્યા માનસૈર્દુઃખૈર્યુજ્યન્તે ચાલ્પબુદ્ધયઃ ॥

ગુણૈર્ભૂતાનિ યુજ્યન્તે વિયુજ્યન્તે તથૈવ ચ ।
સર્વાણિ નૈતદેકસ્ય શોકસ્થાનં હિ વિદ્યતે ॥

અનિષ્ટનાન્વિતં પશ્યંસ્તથા ક્ષિપ્રં વિરજ્યતે ।
તતશ્ચ પ્રતિકુર્વન્તિ યદિ પશ્યન્ત્યુપક્રમમ્ ॥

શોચતો ન ભવેત્કિઞ્ચિત્કેવલં પરિતપ્યતે ।
પરિત્યજન્તિ યે દુઃખં સુખં વાઽપ્યુભયં નરાઃ ॥

ત એવ સુખમેધન્તે જ્ઞાનતૃપ્તા મનીષિણઃ ।
અસન્તોષપરા મૂઢાઃ સન્તોષં યાનતિ પણ્ડિતાઃ ॥

અસન્તોષસ્ય નાસ્ત્યન્તસ્તુષ્ટિસ્તુ પરમં સુખમ્ ।
ન શોચન્તિ ગતાધ્વાનઃ પશ્યન્તઃ પરમાં ગતિં ॥

ન વિષાદે મનઃ કાર્યં વિષાદો વિષમુત્તમમ્ ।
મારયત્યકૃતપ્રજ્ઞં બાલં ક્રુદ્ધ ઇવોરગઃ ॥

યંવિષાદોઽભિભવતિ વિષમે સમુપસ્થિતે ।
તેજસા તસ્ હીનસ્ય પુરુષાર્થો ન વિદ્યતે ॥

અવશ્યં ક્રિયમાણસ્ કર્મણો દૃશ્યતે ફલમ્ ।
ન હિ નિર્વેદમાગમ્ય કિઞ્ચિત્પ્રાપ્નોતિ શોભનમ્ ॥

અથાપ્યુપાયં પશ્યેત દુઃખસ્ પરિમોક્ષણે ।
અશોચન્નારભેતૈવ યુક્તશ્ચાવ્યસની ભવેત્ ॥

ભૂતેષ્વભાવં સઞ્ચિન્ત્ય યે તુ બુદ્ધેઃ પરં ગતાઃ ।
ન શોચન્તિ કૃતપ્રજ્ઞાઃ પશ્યન્તઃ પરમાં ગતિમ્ ॥

ન શોચામિ રમે વિદ્વન્કાલાકાઙ્ક્ષી સ્થિતોસ્મ્યહમ્ ।
એતૈર્નિદર્શનૈર્બ્રહ્મન્નાવસીદામિ સત્તમ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

કૃતપ્રજ્ઞોસિ મેધાવી બુદ્ધિશ્ચ વિપુલા તવ ।
પાપાન્નિવૃત્તોસિ સદા જ્ઞાનવૃદ્ધોસિ ધર્મવિત્ ॥

આપૃચ્છે ત્વાં સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ધર્મસ્ત્વાં પરિરક્ષતુ ।
અપ્રમાદસ્તુ કર્તવ્યો ધર્મે ધર્મભૃતાંવર ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

બાઢમિત્યેવ તં વ્યાધઃ કૃતાઞ્જલિરુવાચ હ ।
પ્રદક્ષિણમથો કૃત્વા પ્રસ્થિતો દ્વિજસત્તમઃ ॥

સ તુ ગત્વાદ્વિજઃ સર્વાં શુશ્રૂષાં કૃતવાંસ્તદા ।
માતાપિતૃભ્યામન્ધાભ્યાં યથાન્યાયં સુસંશિતઃ ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં નિખિલેન યુધિષ્ઠિર ।
પૃષ્ટવાનસિ યં તાત ધર્મં ધર્મભૃતાંવર ॥

પતિવ્રતાયા માહાત્મ્યં બ્રાહ્મણસ્ય ચ સત્તમ ।
માતાપિત્રોશ્ચ શુશ્રૂષા ધર્મવ્યાધેન કીર્તિતા ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

અત્યદ્ભુતમિદં બ્રહ્મન્ધર્માખ્યાનમનુત્તમમ્ ।
સર્વધર્મવિદાંશ્રેષ્ઠ કથિતં મુનિસત્તમ ॥

સુખશ્રાવ્યતયા વિદ્વન્મુહૂર્ત ઇવ મે ગતઃ । ન હિ તૃપ્તોસ્મિ ભગવઞ્શૃણ્વાનો ધર્મમુત્તમમ્ ॥