મહાભારત · અધ્યાય 3.215

એવમુક્તઃ સ વિપ્રસ્તુ ધર્મવ્યાધેન ભારત ।
કથામકથયદ્ભૂયો મનસઃ પ્રીતિવર્ધનીમ્ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

મહાભૂતાનિ યાન્યાહુઃ પઞ્ચ ધર્મવિદાંવર ।
એકૈકસ્ય ગુણાન્સમ્યક્પઞ્ચાનામપિ મે વદ ॥
વ્યાધ ઉવાચ ।

ભૂમિરાપસ્તથા જ્યોતિર્વાયુરાકાશમેવ ચ ।
ગુણોત્તરાણૈ સર્વાણિ તેષાં વક્ષ્યામિ તે ગુણાન્ ॥

ભૂમિઃ પઞ્ચગુણા બ્રહ્મનનુદકં ચ ચતુર્ગુણમ્ ।
ગુણાસ્ત્રયસ્તેજસિ ચ ત્રયશ્ચાકાશવાતયોઃ ॥

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
એતેગુણાઃ પઞ્ચ ભૂમેઃ સર્વેભ્યો ગુણવત્તરાઃ ॥

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ સરશ્ચાપિ દ્વિજોત્તમ ।
અપામેતે ગુણા બ્રહ્મન્કીર્તિતાસ્તવ સુવ્રત ॥

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ તેજસોઽથ ગુણાસ્ત્રયઃ ।
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ વાયૌ તુ શબ્દશ્ચાકાશ એવ તુ ॥

એતે પઞ્ચદશ બ્રહ્મન્ગુણા ભૂતેષુ પઞ્ચસુ ।
વર્તન્તે સર્વભૂતેષુ યેષુ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

અન્યોન્યં નાતિવર્તન્તે સમ્યક્વ ભવતિ દ્વિજ ।
યદા તુ વિષમં ભાવમાચરન્તિ ચરાચરાઃ ॥

તદા દેહી દેહમન્યં વ્યતિરોહતિ કાલતઃ ।
પ્રાતિલોમ્યાદ્વિનશ્યન્તિ જાયન્તે ચાનુપૂર્વશઃ ॥

તત્ર તત્રહિ દૃશ્યન્તે ધાતવઃ પાઞ્ચભૌતિકાઃ ।
યૈરાવૃતમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥

ઇન્દ્રિયૈર્ગૃહ્યતે યદ્યત્તત્તદ્વ્યક્તમિતિ સ્મૃતમ્ ।
તદવ્યક્તમિતિ જ્ઞેયં લિઙ્ગગ્રાહ્યમતીન્દ્રિયમ્ ॥

યથાસ્વં ગ્રાહકાન્યેષાં શબ્દાદીનામિમાનિ તુ ।
ઇન્દ્રિયાણિ તથા દેહી ધારયન્નિહ તપ્યતે ॥

લોકે વિતતમાત્માનં લોકં ચાત્મનિ પશ્યતિ ।
પરાપરજ્ઞઃ સક્તઃ સન્સ તુ ભૂતાનિ પશ્યતિ ॥

પશ્યતઃ સર્વભૂતાનિ સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા ।
બ્રહ્મભૂતસ્ સંયોગો નાશુભેનોપપદ્યતે ॥

જ્ઞાનમૂલાત્મકં ક્લેશમતિવૃત્તસ્ય મોહજમ્ ।
લોકબુદ્ધિપ્રકાશેન જ્ઞેયમાર્ગેણ ગમ્યતે ॥

અનાદિનિધનં જન્તુમાત્મયોનિં સદાવ્યયમ્ ।
અનૌપમ્યમમૂર્તં ચ ભગવાનાહ બુદ્ધિમાન્ ॥

તપોમૂલમિદં સર્વં યન્માં વિપ્રાનુપૃચ્છસિ । તપસા હિ સમાપ્નોતિ યદ્યદેવાભિવાઞ્છતિ ।
ઇન્દ્રિયાણ્યેવ સંયમ્ય તપો ભવતિ નાન્યથા ॥

ઇન્દ્રિયાણ્યેવ તત્સર્વંયત્સ્વર્ગનરકાવુભૌ ।
નિગૃહીતવિસૃષ્ટાનિ સ્વર્ગાય નરકાય ચ ॥

એષ યોગવિધિઃ કૃત્સ્નો યાવદિન્દ્રિયધારણમ્ ।
એતન્મૂલં હિ તપસઃ સ્વર્ગસ્ય નરકસ્ય ચ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં પ્રસઙ્ગેન દોમાર્ચ્છત્યસંશયમ્ ।
સન્નિયમ્ય તુ તાન્યેવ તતઃ સિદ્ધિં સમાપ્નુયાત્ ॥

ષણ્ણામાત્પ્રનિ યોજ્યાનામૈશ્વર્યં યોઽધિતિષ્ઠતિ ।
ન સ પાપૈઃ કુતોઽનર્થૈર્યુજ્યતે વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥

રથઃ શરીરં પુરુષસ્ય દૃષ્ટ- માત્મા નિયન્તેન્દ્રિયાણ્યાહુરશ્વાન્ ।
તૈરપ્રમત્તઃ કુશલી સદશ્વૈ- ર્દાન્ત સુખં યાતિ રથીવ ધીરઃ ॥

ષણ્ણામાત્મનિયુક્તાનામિન્દ્રિયાણાં પ્રમાથિનામ્ ।
યો ધીરો ધારયેદ્રશ્મીન્સ સ્યાત્પરમસારથિઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં પ્રસૃષ્ટાનાં હયાનામિવ વર્ત્મસુ ।
ધૃતિં કુર્વીત સારથ્યે ધૃત્યા તાનિ જયેદ્ધ્રુવમ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં વિચરતાં યન્મનોઽનુવિધીયતે ।
તદસ્ હરતે બુદ્ધિં નાવં વાયુરિવામ્ભસિ ॥

યેષુ વિપ્રતિપદ્યન્તે ષટ્સ્વમોહાત્ફલાગમમ્ । તેષ્વધ્યવસિતાધ્યાયી વિન્દતે ધ્યાનજં ફલમ્ ॥