મહાભારત · અધ્યાય 3.214

એવમુક્તસ્તુ વિપ્રેણ ધર્મવ્યાધો યુધિષ્ઠિર ।
પ્રત્યુવાચ યથા વિપ્રં તચ્છૃણુષ્વ નરાધિપ ॥
વ્યાધ ઉવાચ ।

વિજ્ઞાનાર્થં મનુષ્યાણાં મનઃ પૂર્વં પ્રવર્તતે ।
તત્પ્રાપ્ય કામં ભજતેક્રોધં ચ દ્વિજસત્તમ ॥

તતસ્તદર્થં યતતે કર્મ ચારભતે મહત્ ।
ઇષ્ટાનાં રૂપગન્ધાનામભ્યાસં ચ નિષેવતે ॥

તતો રાગઃ પ્રભવતિ દ્વેષશ્ચ તદનન્તરમ્ ।
તતો લોભઃ પ્રભવતિ મોહશ્ચ તદનન્તરમ્ ॥

તસ્ લોભાભિભૂતસ્ય રાગદ્વેષહતસ્ય ચ ।
ન ધર્મે જાયતે બુદ્ધિર્વ્યાજાદ્ધર્મં કરોતિ ચ ॥

વ્યાજેન ચરતે ધર્મમર્થં વ્યાજેન રોચતે ।
વ્યાજેન સિધ્યમાનેષુ ધનેષુ દ્વિજસત્તમ ॥

તત્રૈવ રમતે બુદ્ધિસ્તતઃ પાપં ચિકીર્ષતિ ।
સુહૃદ્ભિર્વાર્યમાણશ્ચ પણ્ડિતૈશ્ચ દ્વિજોત્તમ ॥

ઉત્તરં શ્રુતિસમ્બદ્ધં બ્રવીત્યશ્રુતિયોજિતમ્ ।
અધર્મસ્ત્રિવિધસ્તસ્ય વર્તતે રાગદોષજઃ ॥

પાપં ચિન્તયતે ચૈવ બ્રવીતિ ચ કરોતિ ચ ।
તસ્યાધર્મપ્રવૃત્તસ્ય ગુણા નશ્યન્તિ સાધવઃ ॥

એકશીલાશ્ચ મિત્રત્વં ભજન્તે પાપકર્મિણઃ ।
સ તેન દુઃખમાપ્નોતિ પરત્ર ચ વિપદ્યતે ॥

પાપાત્મા ભવતિ હ્યેવં ધર્મલાભં તુ મે શૃણુ ।
યસ્ત્વેતાન્પ્રજ્ઞાયા દોષાન્પૂર્વમેવાનુપશ્યતિ ॥

કુશલઃ સુખદુઃખેષુ સાન્ધૂંશ્ચાપ્યુપસેવતે ।
તસ્ય સાધુસમારમ્ભાદ્બુદ્ધ્રિધર્મેષુ રાજતે ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

બ્રવીષિ સૂનૃતન્ધર્મં યસ્ય વક્તા ન વિદ્યતે ।
દિવ્યપ્રભાવઃ સુમહાનૃષિરેવ મતોસિ મે ॥
વ્યાધ ઉવાચ ।

બ્રાહ્મણા વૈ મહાભાગાઃ પિતરોઽગ્રભુજઃ સદા ।
તેષાં સર્વાત્મના કાર્યં પ્રિયં લોકે મનીષિણા ॥

યત્તેષાં ચ પ્રિયં તત્તે વક્ષ્યામિ દ્વિજસત્તમ ।
નમસ્કૃત્વા બ્રાહ્મણેભ્યો બ્રાહ્મીં વિદ્યાં નિબોધ મે ॥

ઇદં વિશ્વં જગત્સર્વમજગચ્ચાપિ સર્વશઃ ।
મહાભૂતાત્મકં બ્રહ્મન્નાતઃ પરતરં ભવેત્ ॥

મહાભૂતાનિ ખં વાયુરગ્નિરાપસ્તથા ચ ભૂઃ ।
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ તદ્ગુણાઃ ॥

તેષામપિ ગુણાઃ સર્વે ગુણવૃત્તિઃ પરસ્પરમ્ ।
પૂર્વપૂર્વગુણાઃ સર્વે ક્રમશો ગુણિષુ ત્રિષુ ॥

ષષ્ઠી તુ ચેતના નામ મન ઇત્યભિધીયતે ।
સપ્તમી તુ ભવેદ્બુદ્ધિરહન્કારસ્તતઃ પરમ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ ચ પઞ્ચાત્મા રજઃ સત્વં તમસ્તથા ।
ઇત્યેષ સપ્તદશકો રાશિરવ્યક્તસઞ્જ્ઞકઃ ॥

સર્વૈરિહેન્દ્રિયાર્થૈસ્તુ વ્યક્તાવ્યક્તૈઃ સુસંવૃતૈઃ । ચતુર્વિંસક ઇત્યેષ વ્યકત્વાવ્યક્તમયો ગુણઃ ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥