મહાભારત · અધ્યાય 3.211

સ તુ વિપ્રો મહાપ્રાજ્ઞ ધર્મવ્યાધમપૃચ્છત ।
શિષ્ટાચારં કથમહં વિદ્યામિતિ નરોત્તમ ॥

પઞ્ચ કાનિ પવિત્રાણિ શિષ્ટાચારેષુ નિત્યદા । એતદિચ્છામિ ભદ્રં તે શ્રોતું ધર્મભૃતાંવર ।
ત્વત્તો મહામતે વ્યાધ તદ્બ્રવીહિ યથાતથમ્ ॥
વ્યાધ ઉવાચ ।

યજ્ઞો દાનં તપો વેદાઃ સત્યં ચ દ્વિજસત્તમ ।
પઞ્ચૈતાનિ પવિત્રાણિ શિષ્ટાચારેષુ નિત્યદા ॥

કામક્રોધૌ વશે કૃત્વા દમ્ભં લોભમનાર્જવમ્ ।
ધર્મમિત્યેવં સન્તુષ્ટાસ્તે શિષ્ટાઃ શિષ્ટસમ્મતાઃ ॥

ન તેષાં ભિદ્યતે વૃત્તં યજ્ઞસ્વાધ્યાયશીલિનામ્ ।
આચારપાલનં ચૈવ દ્વિતીયં શિષ્ટલક્ષણમ્ ॥

ગુરુશુશ્રૂષણં સત્યમક્રોધો દાનમેવ ચ ।
એતચ્ચતુષ્ટયં બ્રહ્મઞ્શિષ્ટાચારેષુ નિત્યદા ॥

શિષ્ટાચારે મનઃ કૃત્વા પ્રતિષ્ઠાપ્ય ચ સર્વશઃ ।
યામયં લભતે તુષ્ટિં સા ન શક્યા હ્યતોઽન્યથા ॥

વેદસ્યોપનિષત્સત્યં સત્યસ્યોપનિષદ્દમઃ ।
દમસ્યોપનિષત્ત્યાગઃ શિષ્ટાચારેષુ નિત્યદા ॥

યે તુ ધર્માનસૂયન્તે બુદ્ધિમોહાન્વિતા નરાઃ ।
અપથા ગચ્છતાં તેષામનુયાતા ચ પીડ્યતે ॥

યે તુ શિષ્ટાઃ સુનિયતાઃ શ્રુતિત્યાગપરાયણાઃ ।
ધર્મપન્થાનમારૂઢાઃ સત્યધર્મપરાયણાઃ ॥

નિયચ્છન્તિ પરાં બુદ્ધિં શિષ્ટાચારાન્વિતા જનાઃ ।
ઉપાધ્યાયમતે યુક્તાઃ સ્થિત્યા ધર્માર્થદર્શિનઃ ॥

નાસ્તિકાન્ભિન્નમર્યાદાન્ક્રૂરાન્પાપમતૌ સ્થિતાન્ ।
ત્યજ તાઞ્જ્ઞાનમાશ્રિત્ય ધાર્મિકાનુપસેવ્ય ચ ॥

કામલોભગ્રહાકીર્ણં પઞ્ચેન્દ્રિયજલાં નદીમ્ ।
નાવં ધૃતિમયીં કૃત્વા જન્મદુર્ગાણિ સન્તર ॥

ક્રમેણ સઞ્ચિતો ધર્મો બુદ્ધિયોગમયો મહાન્ ।
શિષ્ટાચારે ભવેત્સાધૂ રાગઃ શુક્લે વ વાસસિ ॥

અહિંસા સત્યવચનં સર્વભૂતહિતં પરમ્ । અહિંસા પરમો ધર્મઃ સ ચ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
સત્યં કૃત્વા પ્રતિષ્ઠાં તુ પ્રવર્તન્તે પ્રવૃત્તયઃ ॥

સત્યમેવ ગરીયસ્તુ શિષ્ટાચારનિષેવિતમ્ ।
આચારશ્ચ સતાં ધર્મઃ સન્તો હ્યાચારલક્ષણાઃ ॥

યો યથા પ્રકૃતિર્જન્તુઃ સ સ્વાં પ્રકૃતિમશ્નુતે ।
પાપાત્મા ક્રોધકામાદીન્દોષાનાપ્નોત્યનાત્મવાન્ ॥

આરમ્ભો ન્યાયયુક્તો યઃ સ હિ ધṟમ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
અનાચારસ્ત્વધ્રમેતિ એતચ્છિષ્ટાનુશાસનમ્ ॥

અક્રુધ્યન્તોઽનસૂયન્તો નિરહન્કારમત્સરાઃ ।
ઋજવઃ શમસમ્પન્નાઃ શિષ્ટાચારા ભવન્તિ તે ॥

ત્રૈવિદ્યવૃદ્ધાઃ શુચયો વૃત્તવન્તો મનસ્વિનઃ ।
ગુરુશુશ્રૂષવો દાન્તાઃ શિષ્ટાચારા ભવન્ત્યુત ॥

તેષામહીનસત્વાનાં દુષ્કરાચારકર્મણામ્ ।
સ્વૈઃ કર્મભિઃ સત્કૃતાનાં ઘોરત્વં સમ્પ્રણશ્યતિ ॥

તં તદાચારમાશ્ચર્યં પુરાણં શાશ્વતં ધ્રુવમ્ ।
ધર્મ્યં ધર્મેણ પશ્યન્તઃ સ્વર્ગં યાન્તિ મનીષિણઃ ॥

આસ્તિકા માનહીનાશ્ચ દ્વિજાતિજનપૂજકાઃ ।
શ્રુતવૃત્તોપસમ્પન્નાસ્તે સન્તઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

વેદોક્તઃ પ્રથમો ધર્મો ધર્મશાસ્ત્રેષુ ચાપરઃ ।
શિષ્ટાચીર્ણશ્ શિષ્ટાનાં ત્રિવિધં ધર્મલક્ષણમ્ ॥

ધારણં ચાપિ વેદાનાં તીર્થાનામવગાહનમ્ ।
ક્ષમા સત્યાર્જવં શૌચં શિષ્ટાચારનિદર્શનમ્ ॥

સર્વભૂતદયાવન્તો હ્યહિંસાનિરતાઃ સદા ।
પરુષં ચ ન ભાષન્તે સદા સન્તો દ્વિજપ્રિયાઃ ॥

શુભાનામશુભાનાં ચ કર્મણાં સબલાશ્રયમ્ ।
વિપાકમભિજાનન્તિ તે શિષ્ટાઃ શિષ્ટસમ્મતાઃ ॥

ન્યાયોપેતા ગુણોપેતાઃ સર્વલોકહિતૈષિણઃ । સન્તઃ સ્વર્ગજિતઃ શક્ત્યા સન્નિવિષ્ટાશ્ચ સત્પથે ।
દાતારઃ સંવિભક્તારો દીનાનુગ્રહકારિણઃ ॥

સર્વપૂજ્યાઃ શ્રુતધનાસ્તથૈવ ચ તપસ્વિનઃ ।
સર્વભૂતદયાવન્તસ્તે શિષ્ટાઃ શિષ્ટસમ્મતાઃ ॥

દાનનિત્યાઃ સુખાન્યાશુ પ્રાપ્નુવન્ત્યપિ ચ શ્રિયમ્ ।
પીડયા ચ કલત્રસ્ય ભૃત્યાનાં ચ સમાહિતાઃ ॥

અતિશક્ત્યા પ્રયચ્છન્તિ સન્તઃ સદ્ભિઃ સમાગતાઃ । લોકયાત્રાં ચ પશય્ન્તો ધર્મમાત્મહિતાનિ ચ ।
એવં સન્તોવર્તમાનાસ્ત્વેધન્તે શાશ્વતીઃ સમાઃ ॥

અહિંસા સત્યવચનમાનૃશંસ્યવથાર્જવમ્ ।
અદ્રોહો નાતિમાનશ્ચ હ્રીસ્તિતિક્ષા દમઃ શમઃ ॥

ધીમન્તો ધૃતિમન્તશ્ચ ભૂતાનામનુકમ્પકાઃ ।
અકામદ્વેષસંયુક્તાસ્તે સન્તો લોકસત્કૃતાઃ ॥

ત્રીણ્યેવ તુ પદાન્યાહુઃ સતાં વૃત્તમનુસ્મરન્ ।
ન ચૈવ દ્રુહ્યેદ્દદ્યાચ્ચ સત્યં ચૈવ સદા વદેત્ ॥

સર્વત્ર ચ દયાવન્તઃ સન્તઃ કરુણવેદિનઃ ।
ગચ્છન્તીહ સુસન્તુષ્ટા ધર્મ્યં પન્થાનમુત્તમમ્ ॥

શિષ્ટાચારા મહાત્માનો યેષાં ધર્મઃ સુનિશ્ચિતઃ ।
અનસૂયા ક્ષમા શાન્તિઃ સન્તોષઃ પ્રિયવાદિતા ॥

કામક્રોધપરિત્યાગઃ શિષ્ટાચારનિષેવણમ્ ।
કર્મ ચ શ્રુતસમ્પન્નં સતાં માર્ગમનુત્તમમ્ ॥

શિષ્ટાચારં નિષેવન્તે નિત્યં ધ્રમમનુવ્રતાઃ ।
પ્રજ્ઞાપ્રાસાદમારૂહ્ય મુહ્યતો મહતો જનાન્ ॥

પ્રેક્ષન્તે લોકવૃત્તાનિ વિવિધાનિ દ્વિજોત્તમાઃ ।
અતિષુણ્યાનિ દાનાનિ તાનિ દ્વિજવરોત્તમ ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યથાપ્રજ્ઞં યથાશ્રુતમ્ । શિષ્ટાચારગુણાન્બ્રહ્મન્પુરસ્કૃત્ય દ્વિજર્ષભ ॥