મહાભારત · અધ્યાય 3.210

ચિન્તયિત્વા તદાશ્ચર્યં સ્ત્રિયા પ્રોક્તમશેપતઃ ।
વિનિન્દન્સ દ્વિજોઽત્માનમાગસ્કૃત ઇવાબભૌ ॥

ચિન્તયાનઃ સ ધર્મસ્ય સૂક્ષ્માં ગતિમથાબ્રવીત્ ।
શ્રદ્દધાનેન વૈ ભાવ્યે ગચ્છામિ મિથિલામહમ્ ॥

કૃતાત્મા ધર્મવિત્તસ્યાં વ્યાધો નિવસતે કિલ ।
તં ગચ્ચામ્યહમદ્યૈવ ધર્મં પ્રષ્ટું તપોધનમ્ ॥

ઇતિસઞ્ચિન્ત્ય મનસા શ્રદ્દધાનઃ સ્ત્રિયા વચઃ ।
બલાકાપ્રત્યયેનાસૌ ધર્મ્યૈશ્ચ વચનૈઃ શુભૈઃ ॥

સમ્પ્રતસ્થે સ મિથિલાં કૌતૂહલસમન્વિતઃ ।
અતિક્રામન્નરણ્યાનિ ગ્રામાંશ્ચ નગરાણિ ચ ॥

તતો જગામ મિથિલાં જનકેન સુરક્ષિતામ્ ।
ધર્મસેતુસમાકીર્ણાં યજ્ઞોત્સવવતીં શુભામ્ ॥

ગોપુરાટ્ટાલકવતીં હર્મ્યપ્રાકારશોભનામ્ ।
પ્રવિશ્ય નગરીં રમ્યાં વિમાનૈર્બહુભિર્યુતામ્ ॥

પણ્યૈશ્ચ બહુભિર્યુક્તાં સુવિભક્તમહાપથામ્ ।
અશ્વૈ રથૈસ્તથા નાગૈર્યોધૈશ્ચ બહુભિર્યુતામ્ ॥

હૃષ્ટપુષ્ટજનાકીર્ણાં નિત્યોત્સવસમાકુલામ્ ।
સોઽપસ્યદ્બહુવૃત્તાન્તાં બ્રાહ્મણઃ સમતિક્રમન્ ॥

ધર્મવ્યાધમપૃચ્છચ્ચ સ ચાસ્ય કથિતો દ્વિજૈઃ ।
અપશ્યત્તત્રગત્વા તં સૂનામધ્યે વ્યવસ્થિતમ્ ॥

માર્ગમાહિપમાંસાનિ વિક્રીણન્તં તપસ્વિનમ્ ।
આકુલત્વાચ્ચ ક્રેતૃણામેકાન્તે સંસ્થિતો દ્વિજઃ ॥

સ તુ જ્ઞાતા દ્વિજં પ્રાપ્તં સહસા સમ્ભ્રમોત્થિતઃ ।
આજગામ યતો વિપ્રઃ સ્થિત એકાન્તઆસને ॥
વ્યાધ ઉવાચ ।

અભિવાદયે ત્વાં ભગવન્સ્વાગતં તે દ્વિજોત્તમ ।
અહં વ્યાધો હિ ભદ્રં તે કિં કરોમિ પ્રશાધિ મામ્ ॥

એકપત્ન્યા યદુક્તોસિ ગચ્છ ત્વં મિથિલામિતિ ।
જાનામ્યેતદહં સર્વં યદર્થં ત્વમિહાગતઃ ॥

શ્રુત્વા ચ તસ્ય તદ્વાક્યં સ વિપ્રો ભૃશવિસ્મિતઃ ।
દ્વિતીયમિદમાશ્ચર્યમિત્યચિન્તયત દ્વિજઃ ॥

અદેશસ્થં હિ તે સ્તાનમિતિ વ્યાઘોઽબ્રવીદ્દ્વિજમ્ ।
ગૃહં ગચ્છાવ ભગવન્યદિ તે રોચતેઽનઘ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

બાઢમિત્યેવ તં વિપ્રો હૃષ્ટો વચનમબ્રવીત્ ।
અગ્રતસ્તુ દ્વિજં કૃત્વા સ જગામ ગૃહં પ્રતિ ॥

પ્રવિશ્ય ચ ગૃહંરમ્યમાસનેનાભિપૂજિતઃ ।
અર્ધ્યેણ ચ સ વૈ તેન વ્યાધેન દ્વિજસત્તમઃ ॥

પાદ્યમાચમનીયં ચ પ્રતિગૃહ્ય દ્વિજોત્તમઃ ।
તતઃ સુખોપવિષ્સ્તં વ્યાધં વચનમબ્રવીત્ ॥

કર્મૈતદ્વૈ ન સદૃશં ભવતઃ પ્રતિભાતિ મે ।
અનુતપ્યે ભૃશં તાત તવ ઘોરેણ કર્મણા ॥
વ્યાધ ઉવાચ ।

કુલોચિતમિદં કર્મ પિતૃપૈતામહં પરમ્ ।
વર્તમાનસ્ય મે ધર્મે સ્વે મન્યું મા કૃથા દ્વિજ ॥

વિધાત્રા વિહિતં પૂર્વં કર્મ સ્વમનુપાલયન્ ।
પ્રયત્નાચ્ચ ગુરૂ વૃદ્ધૌ શુશ્રૂષેઽહં દ્વિજોત્તમ ॥

સત્યં વદે નાભ્યસૂયે યથાશક્તિ દદામિ ચ ।
દેવતાતિથિભૃત્યાનામવશિષ્ટેન વર્તયે ॥

ન કુત્સયામ્યહં કિઞ્ચિન્ન ગર્હે બલવત્તરમ્ ।
કૃતમન્વેતિ કર્તારં પુરા કર્મ દ્વિજેત્તમ ॥

કૃષિગોરક્ષ્યવાણિજ્યમિહ લોકસ્ય જીવનમ્ ।
દણ્ડનીતિસ્ત્રયો વિદ્યા તેન લોકો ભવત્યુત ॥

કર્મ શૂદ્રે કૃષિર્વૈશ્યે સન્ગ્રામઃ ક્ષત્રિયે સ્મૃતઃ ।
બ્રહ્મચર્યતપોમન્ત્રાઃ સત્યં ચ બ્રાહ્મણે સદા ॥

રાજા પ્રશાસ્તિ ધર્મેણ સ્વકર્મનિરતાઃ પ્રજાઃ ।
વિકર્માણશ્ચ યે કેચિત્તાન્યુનક્તિ સ્વકર્મસુ ॥

ભેતવ્યં હિ સદા રાજ્ઞાં પ્રજાનામધિપા હિતે ।
મારયન્તિ વિકર્મસ્થં લુબ્ધા મૃગમિવેષુભિઃ ॥

જનકસ્યેહ વિપ્રર્ષે વિકર્મસ્થો ન વિદ્યતે ।
સ્વકર્મનિરતા વર્ણાશ્ચત્વારોપિ દ્વિજોત્તમ ॥

સ એષ જનકો રાજા દુર્વૃત્તમપિ ચેત્સુતમ્ ।
દણ્ડ્યં દણ્ડે નિક્ષિપતિ યથા ન ગ્લાતિ ધાર્મિકમ્ ॥

સુયુક્તચારો નૃપતિઃ સર્વં ધર્મેણ પશ્યતિ ।
શ્રીશ્ચ રાજ્યં ચ દણ્ડશ્ચ ક્ષત્રિયાણાં દ્વિજોત્તમ ॥

રાજાનો હિ સ્વધર્મેણ શ્રિયમિચ્છન્તિ ભૂયસીમ્ ।
સર્વેષામેવ વર્ણાનાં ત્રાતા રાજા ભવત્યુત ॥

પરેણ હિ હતાન્બ્રહ્મન્વરાહમહિષાનહમ્ ।
ન સ્વયં હન્મિ વિપ્રર્ષે વિક્રીણામિ સદા ત્વહમ્ ॥

ન ભક્ષયામિ માંસાનિ ઋતુગામી તથાહ્યહમ્ ।
સદોપવાસી ચ તથા નક્તભોજી સદા દ્વિજ ॥

અશીલશ્ચાપિ પુરુષો ભૂત્વા ભવતિ શીલવાન્ ।
પ્રાણિહિંસારતિશ્ચાપિ ભવતે ધાર્મિકઃ પુનઃ ॥

વ્યભિચારાનનરેન્દ્રાણાં ધર્મઃ સન્કીર્યતે મહાન્ ।
અધર્મો વર્તતે ચાપિ સન્કીર્યન્તે તતઃ પ્રજાઃ ॥

ભેરુણ્ડા વામનાઃ કુબ્જાઃ સ્થૂલશીર્ષાસ્તથૈવ ચ ।
ક્લીબાશ્ચાન્ધાશ્ચ બધિરા જાયન્તેઽત્યુચ્ચલોચનાઃ ॥

પાર્થિવાનામધર્મત્વાત્પ્રજાનામભવઃ સદા ।
સ એષ રાજા જનકઃ પ્રજા ધર્મેણ પશ્યતિ ॥

અનુગૃહ્ણન્પ્રજાઃ સર્વાઃ સ્વધર્મનિરતાઃ સદા ।
પાત્યેષ રાજા જનકઃ પિતૃવદ્દ્વિજસત્તમ ॥

યેચૈવ માં પ્રશંસન્તિ યેચ નિન્દન્તિ માનવાઃ ।
સર્વાન્સુપરિણીતેન કર્માણા તોષયામ્યહમ્ ॥

યે જીવન્તિ સ્વધર્મેણ સંયુઞ્જન્તિ ચ પાર્થિવાઃ ।
ન કિઞ્ચિદુપજીવનતિ દાન્તા ઉત્થાનસીલિનઃ ॥

શક્ત્યાઽન્નદાનં સતતં તિતિક્ષા ધર્મનિત્યતા ।
યથાર્હં પ્રતિપૂજા ચ સર્વભૂતેષુ વૈ દયા ॥

ત્યાગાન્નાન્યત્ર મર્ત્યાનાં ગુણાસ્તિષ્ઠાન્તિ પૂરુષે ।
મૃષાવાદં પરિહરેત્કુર્યાત્પ્રિયમયાચિતઃ ॥

ન ચ કામાન્ન સંરમ્ભાન્ન દ્વેષાદ્ધર્મમુત્સૃજેત્ ।
પ્રિયે નાતિભૃશં હૃષ્યેદપ્રિયે ન ચ સઞ્જ્વરેત્ ॥

ન મુહ્યેદર્થકૃચ્છ્રેષુ ન ચ ધṟમં પરિત્યજેત્ ।
કર્મ ચેત્કિઞ્ચિદન્યત્સ્યાદિતરન્ન તદાચરેત્ ॥

યત્કલ્યાણમભિધ્યાયેત્તત્રાત્માનં નિયોજયેત્ ।
ન પાપં પ્રતિ પાપઃ સ્યાત્સાધુરેવ સદા ભવેત્ ॥

આત્મનૈવ હતઃ પાપો યઃ પાપં કર્તુમિચ્છતિ ।
કર્મ ચૈતદસાધૂનાં વૃજિનાનામસાધુકમ્ ॥

ન ધર્મોસ્તીતિ મન્વાનાઃ શુચીનવહસન્તિ યે ।
અશ્રદ્દધાના ધર્મસ્ તે નશ્યન્તિ ન સંશયઃ ॥

મહાદૃતિરિવાધ્માતઃ પાપો ભવતિ નિત્યદા ।
સાધુઃ સન્નતિમાનેવ સર્વત્રદ્વિજસત્તમ ॥

મૂઢાનામવલિપ્તાનામસારં ભાષિતં ભવેત્ ।
દર્શયન્ત્યન્તરાત્માનં દિવા રૂપમિવાંશુમાન્ ॥

ન લોકે રાજતે મૂર્ખઃ કેવલાત્મપ્રશંસયા ।
અપિચેહ મૃજાહીનઃ કૃતવિદ્યઃ પ્રકાશતે ॥

અબ્રુવન્કસ્યચિન્નિન્દામાત્મપૂજામવર્ણયન્ ।
ન કશ્ચિદ્ગુણસમ્પન્નઃ પ્રકાશો ભુવિ દૃશ્યતે ॥

વિકર્મણા તપ્યમાનઃ પાપાદ્વિપરિમુચ્યતે ।
ન તત્કુર્યાં પુનરિતિ દ્વિતીયાત્પરિમુચ્યતે ॥

કર્મણા યેન કેનાપિ પાપાત્મા દ્વિજસત્તમ ।
એવં શ્રુતિરિયં બ્રહ્મન્ધર્મેષુ પ્રતિદૃશ્યતે ॥

પાપનિ બુદ્ધ્વેહ પુરા કૃતાનિ સ્વધર્મશીલો વિનિહન્તિ પશ્ચાત્ ।
ધર્મો બ્રહ્મન્નુદતે બ્રાહ્મણાનાં યત્કુર્વતે પાપમિહ પ્રમાદાત્ ॥

પાપં કૃત્વા હિ મન્યેત નાહમસ્મીતિ પૂરુષઃ ।
[તં તુ દેવાઃ પ્રપશ્યન્તિ સ્વસ્યૈવાન્તરપૂરુષઃ] ॥

ચિકીર્ષેદેવ કલ્યાયણં શ્રદ્દધાનોઽનસૂયકઃ ॥

વસનસ્યેવ ચ્છિદ્રાણૈ સાધૂનાં વિવૃણોતિ યઃ ।
અપશ્યન્નાત્મનો દોષાન્સ પાપઃ પ્રેત્ય નશ્યતિ ॥

પાપં ચેત્પુરુષઃ કૃત્વા કલ્યાણમભિપદ્યતે ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો મહાભ્રેણેવ ચન્દ્રમાઃ ॥

યથાઽદિત્યઃ સમુદ્યન્વૈ તમઃ સર્વં વ્યપોહતિ ।
એવં કલ્યાણમાતિષ્ઠન્સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

પાપાનાં વિદ્ધ્યધિષ્ઠાનં લોભમોહૌ દ્વિજોત્તમ ।
તસ્માત્તૌ વિદુષા વિપ્ર વર્જનીયૌ વિશેષતઃ ॥

લુબધાઃ પાપં વ્યવસ્યન્તિ નરા નાતિબહુશ્રુતાઃ ।
અધર્મ્યા ધર્મરૂપેણ તૃણૈઃ કૂપા ઇવાવૃતાઃ ॥

યેષાં પઞ્ પવિત્રાણિ પ્રલાપા ધર્મસંશ્રિતઃ । સર્વં હિ વિદ્યતે તેષુ શિષ્ટાચારઃ સુદુર્લભઃ ॥