મહાભારત · અધ્યાય 3.207

ધુન્ધુર્નામ મહારાજ તયોઃ પુત્રો મહાદ્યુતિઃ ।
સ તપોઽતપ્યત મહન્મહાવીર્યપરાક્રમઃ ॥

અતિષ્ઠદેકપાદેન કૃશો ધમનિસન્તતઃ ।
તસ્મૈ બ્રહ્મા દદૌ પ્રીતો વરં વવ્રે સ ચ પ્રભુમ્ ॥

દેવદાનવયક્ષાણાં સર્પગન્ધર્વરક્ષસામ્ ।
અવધ્યોઽહં ભવેયં વૈ વર એષ વૃતો મયા ॥

એવં ભવતુ ગચ્છેતિ તમુવાચ પિતામહઃ ।
સ એવમુક્તસ્તત્પાદૌ મૂર્ધ્ના સ્પૃષ્ટ્વા જગામ હ ॥

સતુ ધુન્ધુર્વરં લબ્ધ્વા મહવીર્યપરાક્રમઃ ।
અનુસ્મરન્પિતૃવધં દ્રુતં વિષ્ણુમુપાગમત્ ॥

સતુ દેવાન્સગન્ધર્વાઞ્જિત્વા ધુન્ધુરમર્ષણઃ ।
બબાધ સર્વાનસકૃદ્વિષ્ણું દેવાંશ્ચ વૈ ભૃશમ્ ॥

સમુદ્રવાલુકાપૂર્ણે ઉજ્જાનક ઇતિ સ્મૃતે । આગમ્ય ચ સ દુષ્ટાત્મા તં દેશં ભરતર્ષભ ।
બાધતેસ્મ પરં શક્ત્યા તમુદઙ્કાશ્રમં વિભો ॥

અન્તર્ભૂમિગતસ્તત્ર વાલુકાન્તર્હિતસ્તથા ।
મધુકૈટભયોઃ પુત્રો ધુન્ધુર્ભીમપરાક્રમઃ ॥

શેતે લોકવિનાશાય તપોબલમુપાશ્રિતઃ ।
ઉદઙ્કસ્યાશ્રમાભ્યાશે નિઃશ્વસન્પાવકાર્ચિષઃ ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ રાજા સબલવાહનઃ ।
કુવલાશ્વો નરપતિરન્વિતો બલશાલિનામ્ ॥

સહસ્રૈરેકવિંશત્યા પુત્રાણામરિમર્દનઃ ।
પ્રાયાદુદઙ્કસહિતો ધુન્ધોસ્તસ્ય વધાય વૈ ॥

તમાવિશત્તતો વિષ્ણુર્ભગવાંસ્તેજસા પ્રભુઃ ।
ઉદઙ્કસ્ નિયોગેન લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥

તસ્મિન્પ્રયાતે દુર્ધર્ષે દિવિ શબ્દો મહાનભૂત્ ।
એષ શ્રીમાન્નૃપસુતો ધુન્ધુમારો ભવિષ્યતિ ॥

દિવ્યૈશ્ચ પુષ્પૈસ્તં દેવાઃ સમન્તાત્પર્યવાકિરન્ ।
દેવદુન્દુભયશ્ચાપિ નેદુઃ સ્વયમનીરિતાઃ ॥

શીતશ્ચ વાયુઃ પ્રવવૌ પ્રયાણે તસ્ય ધીમતઃ । વિપાંસુલાં મહીં કુર્વન્વવર્ષ ચ સુરેશ્વરઃ ।
પ્રદક્ષિણાશ્ચાપ્યભવન્વન્યાસ્તં સમૃગદ્વિજાઃ ॥

અન્તરિક્ષે વિમાનાનિ દેવતાનાં યુધિષ્ઠિર ।
તત્રૈવ સમદૃશ્યન્ત ધુન્ધુર્યત્ર મહાસુરઃ ॥

કુવલાશ્વસ્ય ધુન્યોશ્ચ યુદ્ધકૌતૂહલાન્વિતાઃ ।
દેવગન્ધર્વસહિતાઃ સમવૈક્ષન્મહર્ષયઃ ॥

નારાયણેન કૌરવ્ય તેજસાઽપ્યાયિતસ્તદા ।
સ ગતો નૃપતિઃ ક્ષિપ્રં પુત્રૈસ્તૈઃ સર્વતો દિશમ્ ॥

અર્ણવં સ્વાનયામાસ કુવલાશ્વો મહીપતિઃ ।
હિતાર્તં સર્વલોકાનામુદઙ્કસ્ય વશે સ્થિતઃ ॥

કુવલાશ્વસ્ પુત્રૈશ્ચ તસ્મિન્વૈ વાલુકાર્ણવે ।
સપ્તભિર્દિવસૈઃ સ્વાત્વા દૃષ્ટો ધુન્ધુર્મહાબલઃ ॥

આસીદ્ધોરં વપુસ્તસ્ય વાલુકાન્તર્હિતં મહત્ ।
દીપ્યમાનં યથા સૂર્યસ્તેજસા ભરતર્ષભ ॥

તતો ધુન્ધુર્મહારાજ દિશમાવૃત્ય પશ્ચિમામ્ ।
સુપ્તોઽભૂદ્રાજશાર્દૂલ કાલાનલસમદ્યુતિઃ ॥

કુવલાશ્વસ્ય પુત્રૈસ્તુ સર્વતઃ પરિવારિતઃ ।
અભિદ્રુતઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્ગદાભિર્મુસલૈરપિ ॥

પ્ટસૈઃ પરિધૈઃ પ્રાસૈઃ ખઙ્ગૈશ્ વિમલૈઃ શિતૈઃ ।
સવધ્યમાનઃ સન્ક્રુદ્ધઃ સમુત્તસ્થૌ મહાબલઃ ॥

ક્રુદ્ધશ્ચાભક્ષયત્તેષાં શસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ।
આસ્યાદ્વમન્પાવકં સ સંવર્તકસમં તદા ॥

તાન્સર્વાન્નૃપતેઃ પુત્રાનદહત્સ્વેન તેજસા ।
મુખજેનાગ્નિના ક્રુદ્ધો લોકાનુદ્વર્તયન્નિવ ॥

ક્ષણેન રાજશાર્દૂલ પુરેવ કપિલઃ પ્રભુઃ ।
સગરસ્યાત્મજાન્ક્રુદ્ધસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

તેષુ ક્રોધાગ્નિદગ્ધેષુ તદા ભરતસત્તમ । તં પ્રબુદ્ધં મહાત્માનં કુમ્ભકર્ણમિવાપરમ્ ।
આસસાદ મહાતેજાઃ કુવલાશ્વો મહીપતિઃ ॥

તસ્ય વારિમહારાજ સુસ્રાવ બહુ દેહતઃ ।
તત્તદાપીયતેતેજો રાજ્ઞા વારિમયં નૃપ ॥

યોગી યોગેન સૃષ્ટં સ સમયિત્વા ચ વારિણા । બ્રહ્માસ્ત્રેણ તતો રાજા દૈત્યન્ક્રૂરપરાક્રમમ્ ।
દદાહ ભરતશ્રેષ્ઠ સર્વલોકભવાય વૈ ॥

સોઽસ્ત્રેણ દગ્ધ્વા રાજર્ષિઃ કુવલાશ્વો મહાસુરમ્ ।
સુરશત્રુમમિત્રઘ્નસ્ત્રૈલોક્યેશ ઇવાપરઃ ॥

ધુન્ધોર્વધાત્તદા રાજા કુવલાશ્વો મહામનાઃ ।
ધુન્ધુમાર ઇતિખ્યાતો નામ્ના સમભવત્તતઃ ॥

પ્રીતૈશ્ચ ત્રેદશૈઃ સર્વૈર્મહર્ષિમસિતૈસ્તદા । પરં વૃણીષ્વત્યુક્તઃ સ પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતસ્તદા ।
અતીવ મુદિતો રાજન્નિદંવચનમબ્રવીત્ ॥

દદ્યાં વિત્તં દ્વિજાગ્ર્યેભ્યઃ શત્રૂણાં ચાપિ દુર્જયઃ । સખ્યં ચ વિષ્ણુના મે સ્યાદ્ભૂતેષ્વદ્રોહ એવ ચ ।
ધર્મે રતિશ્ સતતં સ્વર્ગે વાસસ્તથાઽક્ષયઃ ॥

તથાઽસ્ત્વિતિ તતો દેવૈઃ પ્રીતૈરુક્તઃ સ પાર્થિવઃ ।
ઋષિભિશ્ચ સગન્ધર્વૈરુદઙ્કેન ચ ધીમતા ॥

સમ્ભાષ્ય ચૈનં વિવિધૈરાશીર્વાદૈસ્તતો નૃષમ્ ।
દેવા મહર્ષયશ્ચાપિ સ્વાનિ સ્તાનાનિ ભેજિરે ॥

તસ્ય પુત્રાસ્ત્રયઃ શિષ્ટા યુધિષ્ઠિર તદાઽભવન્ ।
દૃઢાશ્વઃ કપિલાશ્વશ્ચ ભદ્રાશ્વશ્ચૈવ ભારત ॥

તેભ્યઃ પરમ્પરા રાજન્નિક્ષ્વાકૂણાં મહાત્મનામ્ ।
[વંશસ્ય સુમહાભાગ રાજ્ઞામમિતતેજસામ્] ॥

એવંસં નિહતસ્તેન કુવલાશ્વેન સત્તમ ।
ધુન્ધુર્નામ મહાદૈત્યો મધુકૈટભયોઃ સુતઃ ॥

કુવલાશ્વશ્ચ નૃપતિર્ધુન્ધુમાર ઇતિ સ્મૃતઃ ।
નામ્ના ચ ગુણયુક્તેન તદાપ્રભૃતિ સોઽભવત્ ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ।
ધૌન્ધુમારમુપાખ્યાનં પ્રથિતં યસ્ય કર્મણા ॥

ઇદં તુ પુણ્યમાખ્યાનં વિષ્ણોઃ સમનુકીર્તનમ્ ।
શૃણુયાદ્યઃ સ ધર્માત્મા પુત્રવાંશ્ચ ભવેન્નરઃ ॥

આયુષ્માન્ભૂતિમાંશ્ચૈવ શ્રુત્વા ભવતિ પર્વસુ । ન ચ વ્યાધિભંયકિઞ્ચિત્પ્રાપ્નોતિ વિગતજ્વરઃ ॥