મહાભારત · અધ્યાય 3.196

માર્કણ્ડેયમૃષયો બ્રાહ્મણા યુધિષ્ઠિરશ્ચ ।
પર્યપૃચ્છન્નૃષિઃ કેન દીર્ઘાયુરાસીદ્બકઃ ॥

માર્કણ્ડેયસ્તુ તાન્સર્વાન્પ્રત્યુવાચ મહાતપાઃ ।
દીર્ઘાયુશ્ચ બકોરાજન્નૃષિર્નાત્ર વિચારણા ॥

એતચ્છ્રુત્વા તુ કૌન્તેયો ભ્રાતૃભિઃ સહ ભારત ।
માર્કણ્ડેયં પર્યપૃચ્છદ્ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

બકદાલ્ભ્યૌ મહાત્માનૌ શ્રૂયેતે ચિરજીવિનૌ ।
સખાયૌ દેવરાજસ્ યતાવૃષી લોકસમ્મતૌ ॥

એતદિચ્છામિ ભગવન્બકશક્રસમાગમમ્ ।
સુખદુઃખસમાયુક્તં તત્ત્વેન કથિતં ત્વયા ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

વૃત્તે દેવાસુરે રાજન્સન્ગ્રામે રોમહર્ષણે ।
ત્રયાણામપિ લોકાનામિન્દ્રો લોકાધિપોઽભવત્ ॥

સમ્યગ્વર્ષતિ પર્જન્યે સસ્યસમ્પદ ઉત્તમાઃ । નિરામયાઃ સુધર્મિષ્ઠાઃ પ્રજા ધર્મપરાયણાઃ ।
મુદિતશ્ચ જનઃ સર્વઃ સ્વધર્મેષુ વ્યવસ્થિતઃ ॥

તાઃ પ્રજા મુદિતાઃ સર્વા દૃષ્ટ્રા બલનિષૂદનઃ ।
તતસ્તુ મુદિતોરાજન્દેવરાજઃ શતક્રતુઃ ॥

ઐરાવતં સમાસ્થાય અપશ્યન્મુદિતાઃ પ્રજાઃ ।
આશ્રમાંશ્ચ વિચિત્રાંશ્ નદીશ્ચ વિવિધાઃ શુભાઃ ॥

નગરાણિ સમૃદ્ધાનિ ઘેટાઞ્જનપદાંસ્તથા ।
પ્રજાપાલનદક્ષાંશ્ચ નરેન્દ્રાન્ધર્મચારિણઃ ॥

ઉદપાનં પ્રપા વાપી તટાકાનિ સરાંસિ ચ ।
નાનાબ્રહ્રહ્મસમાચારૈઃ સેવિતાનિ દ્વિજોતતમૈઃ ॥

તતોઽવતીર્ય રમ્યાયાં પૃથ્વ્યાં રાજઞ્છતક્રતુઃ ।
તત્ર રમ્યે શિવે દેશે બહુવૃક્ષસમાકુલે ॥

પૂર્વસ્યાં દિશિ રમ્યાયાં સમુદ્રાભ્યાશતો નૃપ । તત્રાશ્રમપદં રમ્યં મૃગદ્વિજનિષેવિતમ્ ।
તત્રાશ્રમપદે રમ્યે બકં પશ્યતિ દેવરાટ્ ॥

બકસ્તુ દૃષ્ટ્વા દેવેન્દ્રં દૃઢં પ્રીતમનાઽભવત્ ।
પાદ્યાસનાર્થદાનેન ફલમૂલૈરથાર્ચયત્ ॥

સુખોપવિષ્ટો વરદસ્તતસ્તુ બલસૂદનઃ ।
તતઃ પ્રશ્નં બકં દેવં ઉવાચ ત્રિદશેશ્વરઃ ॥

શતં વર્ષસહસ્રાણિ મુને જાતસ્ય તેઽનઘ ।
સમાખ્યાહિ મમ બ્રહ્મન્કિં દુઃખં ચિરજીવિનામ્ ॥
બક ઉવાચ ।

અપ્રિયૈઃ સહ સંવાસઃ પ્રિયૈશ્ચાપિ વિનાભવઃ ।
અસદ્ભિઃ સમ્પ્રયોગશ્ચ તદ્દુઃખં ચિરજીવિનામ્ ॥

પુત્રદારવિનાશોઽત્ર જ્ઞાતીનાં સુહૃદામપિ ।
પરેષ્વાયત્તતા કૃચ્છ્રં કિન્નુ દુઃખતરં તતઃ ॥

નાન્યદ્દુઃખતરં કિઞ્ચિલ્લોકેષુ પ્રતિભાતિ મે ।
અર્થૈર્વિહીનઃ પુરુષઃ એરૈઃ સમ્પરિભૂયતે ॥

અકુલાનાં કુલે ભાવં કુલીનાનાં કુલક્ષયમ્ ।
સંયોગં વિપ્રયોગં ચ પશ્યન્તિ ચિરજીવિનઃ ॥

અપિપ્રત્યક્ષમેવૈતત્તવ દેઘ શતક્રતો ।
અકુલાનાં સમૃદ્ધાનાં કથં કુલવિપર્યયઃ ॥

દેવદાનવગન્ધર્વમનુષ્યોરગરાક્ષસાઃ ।
પ્રાપ્નુવન્તિ વિપર્યાસં કિન્નુ દુઃખતરં તતઃ ॥

કુલે જાતાશ્ ક્લિશ્યન્તે દૌષ્કુલેયવશાનુગાઃ ।
આઢ્યૈર્દરિદ્રાઽવમતાઃ કિન્નુ દુઃખતરં તતઃ ॥

લોકે વૈધર્મ્યમેતત્તુ દૃશ્તે બહુવિસ્તરમ્ । હીનજ્ઞાનાશ્ચ હૃષ્યન્તે ક્લિશ્યન્તે પ્રાજ્ઞકોવિદાઃ ।
બહુદુઃખપરિક્લેશં માનુષ્યમિહ દૃશ્યતે ॥
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।

પુનરેવ મહાભાગ દેવર્ષિગણસેવિત ।
સમાખ્યાહિ મમ બ્રહ્મન્કિં સુખં ચિરજીવિનામ્ ॥
બક ઉવાચ ।

અષ્ટમે દ્વાદશે વાઽપિ શાકં યઃ પચતે ગૃહે ।
કુમિત્રાણ્યનપાશ્રિત્ કિં વૈ સુખતરં તતઃ ॥

યત્રાહાનિ ન ગણ્યન્તે નૈનમાહુર્મહાશનમ્ ।
અપિ શાકં પચાનસ્ય સુખં વૈ મઘવન્ગૃહે ॥

આર્જિતં સ્વેન વીર્યેણ નાપ્યપાશ્રિત્ય કઞ્ચન ।
ફલશાકમપિ શ્રેયો ભોક્તું હ્યકૃપણં ગૃહે ॥

પરસ્ય તુ ગૃહે ભોક્તુઃ પરિભૂતસ્ નિત્યશઃ ।
સુમૃષ્ટમપિ ન શ્રેયો વિકલ્પોઽયમતઃ સતામ્ ॥

શ્વવદ્ધિ લોલુપો યસ્તુ પરાન્નં ભોક્તુમિચ્છતિ ।
ધિગસ્તુ તસ્ય તદ્ભુક્તં કૃપણસ્ દુરાત્મનઃ ॥

યો દત્ત્વાઽતિથિભૃત્યેભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ચ દ્વિજોત્તમઃ ।
શિષ્ટાન્યન્નાનિ યો ભુઙ્ક્તે કિં વૈ સુખતરં તતઃ ॥

અતો મૃષ્ટતરં નાન્યત્પૂતં કિઞ્ચિતચ્છતક્રતો ।
દત્ત્વા યસ્ત્વતિથિભ્યોઽન્નં ભુઙ્ક્તે તેનૈવ નિત્યશઃ ॥

તાવતાં ગોસહસ્રાણાં ફલં પ્રાપ્નોતિ દાયકઃ ।
યદેનો યૌવનકૃતન્તત્સર્વં નશ્યતે ધ્રુવમ્ ॥

રસદક્ષિણસ્ ભુક્તસ્ દ્વિજસ્ય તુ કરે ગતમ્ ।
યદ્વારિ વારિણા સિઞ્ચેત્તદ્ધ્યેનસ્તરતે ક્ષણાત્ ॥

એતાશ્ચાન્યાશ્ચ વૈ બહ્વીઃ કથયિત્વા કથાઃ શુભાઃ । બકેન સહ દેવેન્દ્ર આપૃચ્છ્ય ત્રિદિવં ગતઃ ॥