મહાભારત · અધ્યાય 3.195

ભૂય એવ બ્રાહ્મણમાહાત્મ્યં વક્તુમર્હસીત્યબ્રવીત્પાણ્ડવેયો માર્કણ્ડેયમ્ ॥

અથાચષ્ટ માર્કણ્ડેયોઽપૂર્વમિદં શ્રૂયતાં બ્રાહ્મણાનાં ચરિતમ્ ॥

અયોધ્યાયામિક્ષ્વાકુકુલોદ્વહઃ પાર્થિવઃ પરીક્ષિન્નામ મૃગયામગમત્ ॥

સ એકોઽશ્વેન મૃગમન્વસરત્ મૃગો દૂરમપાહરત્ ॥

અધ્વનિ જાતશ્રમઃ ક્ષુત્તૃષ્ણાભિભૂતશ્ચૈકસ્મિન્દેશે નીલં ગહનં વનષણ્ડમપશ્યત્ ॥

તસ્યાવિશેષતો વનષણ્ડસ્ય મધ્યેઽતીવ રમણીયં સરો દૃષ્ટ્વા સાશ્વ એવ વ્યગાહત ॥

અથાશ્વસ્તઃ સ બિસમૃણાલમશ્વાયાગ્રતો નિક્ષિપ્ય પુષ્કરિણીતીરે સંવિવેશ તતઃ શયાનો મધુરન્ગીતમશૃણોત્ ॥

સ શ્રુત્વાઽચિન્તયન્નેહ મનુષ્યગતિં પશ્યામિ કસ્ય સ્વલ્વયં ગીતંશબ્દ ઇતિ ॥

અથાપશ્યત્કન્યાં પરમરૂપદર્શનીયાં પુષ્પાણ્યવચિન્વતીં ગાયન્તીં ચ અથ સા રાજ્ઞઃ સમીપે પર્યક્રામત્ ॥

તામબ્રવીદ્રાજા કસ્યાસિ ભદ્રે કા વા ત્વમિતિ સા પ્રત્યુવાચ કન્યાઽસ્મીતિ તાં રાજોવાચાર્થી ત્વયાઽહમિતિ ॥

અથોવાચ કન્યા સમયેનાહં શક્યા ત્વયા લબ્ધું નાન્યથેતિ રાજા તાં સમયમપૃચ્છત્ મણ્ડૂકરાજસ્ય કઃ સમય ઇતિ તતઃ કન્યેદમુવાચ નોદકં મે દર્શયિતવ્યમિતિ ॥

સ રાજા તાં બાઢમિત્યુક્ત્વા તાં સમાગમ્ય તયાસહ તત્ર તસ્થૌ ॥

તતસ્તત્રૈવાસીને રાજનિ સા સેનાઽન્વગચ્છત્ ॥

પદેનાનુપદં દૃષ્ટ્વા રાજાનં પરિવાર્યાતિષ્ઠત અથ પર્યાશ્વસ્તશ્ચ રાજા તયૈવ સહ શિવિકયા પ્રાયાદવિષાદઃ સ્વનગરમનુપ્રાપ્ય રહસિ તયા રમમાણો ન કાંશ્ચિદપશ્યત્ ॥

અથ પ્રધાનામાત્યોઽભ્યાશચરાસ્તસ્ય સ્ત્રિયોઽપૃચ્છત્ ॥

કિમત્ર પ્રયોજનં વર્તતે ઇત્યથાબ્રુવંસ્તાઃ સ્ત્રિયઃ ॥

અપૂર્વમિવ પશ્યામ ઉદકં નાત્ર નીયત ઇત્યથામાત્યોઽનુદકં વનં કારયિત્વોદારવૃક્ષં બહુપુષ્પફલમૂલં તસ્ય મધ્યે મુક્તાજાલમયીં પાર્શ્વે વાપીં ગૂઢાં સુધોપલિપ્તાં સ રહસ્યુપગમ્ય રાજાનમબ્રવીત્ ॥

વનમિદમુદારમનુદકં સાધ્વત્ર સહૈતયા ગમ્યતામિતિ ॥

સ તસ્ય વચનાત્તયૈવ સહ દેવ્યા તદ્વનં પ્રાવિશત્સ કદાચિત્તસ્મિન્કાનને રમ્યે તયૈવ સ વ્યવાહરદથક્ષુત્તૃષ્ણાર્દિતઃ શ્રાન્તોઽતિમુક્તાગારમપશ્યત્ ॥

તત્પ્રવિશ્યરાજા સહ પ્રિયયા સુસંસ્કૃતાં વિમલાં સલિલપૂર્ણાં વાપીમપશ્ત્ ॥

દૃષ્ટ્વૈવ ચ તાં તસ્યાશ્ચ તીરે સહૈવ તયા દેવ્યાઽવાતિષ્ઠત્ ॥

અથ તા દેવીં સ રાજાઽબ્રવીત્સાધ્વવતર વાપીસલિલમિતિ સા તદ્વચ શ્રુત્વાઽવતીર્ય વાપીં ન્યમજ્જન્ન પુનરુદકાદુદમજ્જત્ ॥

તાં સ મૃગયમાણો રાજા નાપશ્યદ્વાપીમથ નિઃસ્રાવ્ય મણ્ડૂકં શ્વભ્રમુખે દૃષ્ટ્વા ક્રુદ્ધ આજ્ઞાપયામાસ સ રાજા ॥

સર્વમણ્ડૂકવધઃ ક્રિયતામિતિ યોમયાઽર્થી સ માં મૃતમણ્ડૂકોપાયનમાદાયોપતિષ્ઠેદિતિ ॥

અથ મણ્ડૂકવધે ઘોરે ક્રિયમાણે દિક્ષુ સર્વાસુ રમણ્ડૂકાન્ભયમાવિવેશ તે ભીતા મણ્ડૂકરાજ્ઞે યથાવૃત્તં ન્યવેદયન્ ॥

તતો મણ્ડૂકરાટ્ તાપસવેષધારી રાજાનમભ્યગચ્છદુપેત્ય ચૈનમુવાચ ॥

મા રાજન્ક્રોધવશં ગમઃ પ્રસાદં કુરુ નાર્હસિ મણ્ડૂકાનામનપરાધિનાં વધં કર્તુમિતિ શ્લોકૌ ચાત્ર ભવતઃ ॥

મા મણ્ડૂકાઞ્જિઘાંસીસ્ત્વં કોપં સન્ધારયાચ્યુત । પ્રક્ષિપન્તિ વધાદ્ભેકા જનાનાં પરિજાનતામ્ ॥

પ્રતિજાનીહિ નૈતાંસ્ત્વં પ્રાપ્ય ક્રોધં વિમોક્ષ્યસે । અલં કૃત્વા તવાધર્મં મણ્ડૂકૈઃ કિં હતૈર્હિ તે ॥

તમેવંવાદિનમિષ્ટજનવિયોગશોકપરીતાત્મા રાજાઽથોવાચ ॥

ન હિ ક્ષમ્યતે તન્મયા હનિષ્યામ્યેતાનેતૈર્દુરાત્મભિઃ પ્રિયા મે ભક્ષિતા સર્વથૈવ મે વધ્યા મણ્ડૂકા નાર્હસિ વિદ્વન્મામુપરોદ્ધુમિતિ ॥

સ તદ્વાક્યમુપલભ્યવ્યથિતેન્દ્રિયમનાઃ પ્રોવાચ પ્રસીદ રાજન્નહમાયુર્નામ મણ્ડૂકરાજો મમ સા દુહિતા સુશોભના નામ તસ્યા હિ દૌઃશીલ્યમેતદ્બહવસ્તયા રાજાનો વિપ્રલબ્ધપૂર્વા ઇતિ ॥

તમબ્રવીદ્રાજા યા સા તવ રદુહિતા તયા સમર્થી સા મે દીયતામિતિ ॥

અથૈનાં રાજ્ઞે પિતાઽદાદબ્રવીચ્ચૈનામેનં રાજાનં શુશ્રૂષસ્વેતિ ॥

સ એવમુક્ત્વા દુહિતરં ક્રુદ્ધઃ શશાપ યસ્માત્ત્વયા રાજાનો વિપ્રલબ્ધા બહવસ્તસ્માદબ્રહ્મણ્યાનિ તવાપત્યાનિ ભવિષ્યન્ત્યાનૃતિકત્વાત્તવેતિ ॥

સ ચ રાજા તામુપલભ્ય તસ્યાં સુરતગુણનિબદ્ધહૃદયો લોકત્રયૈશ્વર્યમિવોપલભ્ય હર્ષબાષ્પસન્દિગ્ધયા વાચા પ્રણિપત્યાભિપૂજ્ય મણ્ડૂકરાજમબ્રવીદનુગૃહીતોસ્મીતિ ॥

સ ચ મણ્ડૂકરાજો દુહિતરમનુજ્ઞાપ્ય યથાગતમગચ્છત્ ॥

અથ કસ્યચિત્કાલસ્ય તસ્યાં કુમારાસ્ત્રયસ્તસ્ય રાજ્ઞઃ સમ્બભૂવુઃ શલો દલો બલશ્ચેતિ તતસ્તેષાં જ્યેષ્ઠં શલં સમયે પિતા રાજ્યેઽભિષિચ્ય તપસિ ધૃતાત્મા વનં જગામ ॥

અથ કદાચિચ્છલો મૃગયામનુચરન્મૃગમાસાદ્ય રથેનાન્વધાવત્ ॥

સૂતં ચોવાચ શીઘ્રં માં વાહયસ્વેતિ સ તથોક્ત સૂતો રાજાનમબ્રવીત્ ॥

ન ક્રિયતામનુબન્ધો નૈષ શક્યસ્ત્વયા મૃગોઽયં ગ્રહીતું યદ્યપિ તે રથે યુક્તૌ વામ્યૌ સ્યાતામિતિ તતોઽબ્રવીદ્રાજા સૂતમાચક્ષ્વ મે વાભ્યૌ વાજિનૌ ત્વા પૃચ્છામીતિ ॥ સ એવમુક્તો રાજભયભીતઃ સૂતો વામદેવશાપભયભીતશ્ચાસ્યોપાચખ્યૌ ॥ વામદેવસ્યાશ્વૌ વામ્યૌ મનોજવાવિતિ ॥

અથૈનમેવં બ્રુવાણમબ્રવીદ્રાજા વામદેવાશ્રમં પ્રયાદહીતિ સ ગત્વા વામદેવાશ્રમં તમૃષિમબ્રવીત્ ॥

ભગવન્મૃગો મે વિદ્ધઃ પલાયતે સમ્ભાવયિતુમર્હસિ વામ્યૌ દાતુમિતિ તમબ્રવીદૃષિર્દદાનિ તે વામ્યૌ કૃતકાર્યેણ ભવતા મમૈવ વામ્યૌ નિર્યાતયિતવ્યૌ ક્ષિપ્રમિતિ સ ચ તાવશ્વૌ પ્રતિગૃહ્યાનુજ્ઞાપ્ય ઋષિં પ્રાયાદ્વાજિયુક્તેન રથેન મૃગં પ્રતિ ગચ્છંશ્ચાબ્રવીત્સૂતમશ્વરત્નદ્વયમાવયોર્યોગ્યં નૈતૌ પ્રતિદેયૌ વામદેવાયેત્યુક્ત્વા મૃગમવાપ્ય સ્વનગરમેત્યાશ્વાવન્તઃપુરેઽસ્થાપયત્ ॥

અથર્ષિશ્ચિન્તયામાસ તરુણો રાજપુત્રઃ કલ્યાણં પત્રમાસાદ્ય રમતે ન મે વામ્યૌ પ્રતિનિર્યાતયત્યહો કષ્ટમિતિ ॥

સ મનસા વિચિન્ત્ય માસિ પૂર્ણે શિષ્યમબ્રવીત્ ॥

ગચ્છાત્રેય રાજાનં બ્રૂહિ યદિ પર્યાપ્તં નિર્યાતયોગાધ્યાયવામ્યાવિતિ સ ગત્વૈવં તં રાજાનમબ્રવીત્તરાજા પ્રત્યુવાચ રાજ્ઞામેતદ્વાહનમનર્હા બ્રાહ્મણા રત્નાનામેવંવિધાનાં ન કિઞ્ચિત્ બ્રાહ્મણાનામશ્વૈઃ કાર્યં સાધુ ગમ્યતામિતિ ॥

સ ગત્વૈતદુપાધ્યાયાયાચષ્ટ તચ્છ્રુત્વા વચનમપ્રિયં વામદેવઃ ક્રોધપરીતાત્મા સ્વયમેવ રાજાનમભિગમ્યાશ્વાર્થમચોદયન્ન ચાદદદ્રાજા ॥
વામદેવ ઉવાચ ।

પ્રપચ્છ વામ્યૌ મમ પાર્થિવ ત્વં કૃતં હિ તે કાર્યમાભ્યામશક્યમ્ ।
મા ત્વા વધીદ્વરુણો ઘોરપાશૈ- ર્બ્રહ્મક્ષત્રસ્યાન્તરે વર્તમાનઃ ॥
રાજોવાચ ।

અનડ્વાહૌ સુવ્રતૌ સાધુ દાન્તા- વેતદ્વિપ્રાણાં વાહનં વામદેવ ।
તાભ્યાં યાહિ ત્વં યત્ર કામો મહર્ષે- ચ્છન્દાંસિ વૈ ત્વાદૃશં સંવહન્તિ ॥
વામદવે ઉવાચ ।

છન્દાંસિ વૈ માદૃશં સંવહન્તિ લોકેઽમુષ્મિન્પાર્થિવ યાનિ સન્તિ ।
અસ્મિસ્તુ લોકે મમ યાનમેત- દસ્મદ્વિધાનામપરેષાં ચ રાજન્ ॥
રાજોવાચ ।

ચત્વારસ્ત્વાં વા ગર્દભાઃ સંવહન્તુ શ્રેષ્ઠાશ્વતર્યો હરયો વાતરંહાઃ ।
તૈસ્ત્વં યાહિ રક્ષત્રિયસ્યૈષ વાહો મમૈવ વામ્યૌ ન તવૈતૌ હિ વિદ્ધિ ॥
વામદેવ ઉવાચ ।

ઘોરં વ્રતં બ્રાહ્મણસ્યૈતદાહુ- રેતદ્રાજન્યદિહાજીવમાનઃ ।
અયસ્મયા ઘોરરૂપા મહાન્ત- શ્ચત્વારો વા યાતુધાનાઃ સુરૌદ્રાઃ । મયા પ્રયુક્તાસ્ત્વદ્વધમીપ્સમાના વહન્તુ ત્વાં શિતશૂલાશ્ચતુર્ધા ॥
રાજોવાચ ।

યે ત્વાં વિદુર્બ્રાહ્મણં વામદેવ વાચા હન્તું મનસા કર્મણા વા ।
તે ત્વાં સશિષ્યમિહ પાતયન્તુ મદ્વાક્યનુન્નાઃ શિતશૂલાસિહસ્તાઃ ॥
[વામદેવ ઉવાચ ।

મમૈતૌ વામ્યૌ પ્રતિગૃહ્ય રાજન્ પુનર્દદાનીતિ પ્રપદ્ય મે ત્વમ્ ।
પ્રયચ્છ શીઘ્રં મમ વામ્યૌ ત્વમશ્વૌ યદ્યાત્માનં જીવિતું તે ક્ષમં સ્યાત્ ॥
રાજોવાચ ।

ન બ્રાહ્મણેભ્યો મૃગયા પ્રસૂતા ન ત્વાઽનુશાસ્મ્યદ્યપ્રભૃતિ હ્યસત્યમ્ ।
તવૈવાજ્ઞાં સમ્પ્રણિધાય સર્વાં તથા બ્રહ્મન્પુણ્યલોકં લભેયમ્ ॥ ]
વામદેવ ઉવાચ ।

નાનુયોગા બ્રાહ્મણાનાં ભવન્તિ વાચા રાજન્મનસા કર્મણા વા ।
યસ્ત્વેવં બ્રહ્મ તપસાઽન્વેતિ વિદ્વાં- સ્તેન શ્રેષ્ઠો ભવતિ હિ જીવમાનઃ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

એવમુક્તે વામદેવેન રાજન્ સમુત્તસ્થૂ રાક્ષસા ઘોરરૂપાઃ ।
તૈઃ શૂલહસ્તૈર્વધ્યમાનઃ સ રાજા પ્રોવાચેદં વાક્યમુચ્ચૈસ્તદાનીમ્ ॥

ઇક્ષ્વાકવો વા યદિ માં ત્યજેયુ- ર્યે તે વિધેયા ભુવિ ચાન્યે મહીપાઃ ।
નોત્સ્રક્ષ્યેઽહં વામદેવસ્ વામ્યૌ નૈવંવિધા ધર્મશીલા ભવન્તિ ॥

એવં બ્રુવન્નેવ સ યાતુધાનૈ- ર્હતો જગામાશુ મહીં ક્ષિતીશઃ ।
તતો વિદિત્વા નૃપતિં નિપાતિત- મિક્ષ્વાકવો વૈ દલમભ્યષિઞ્ચન્ ॥

રાજ્યે તદા તત્ર ગત્વા સ વિપ્રઃ પ્રોવાચેદં વચનં વામદેવઃ ।
દલં રાજાનં બ્રાહ્મણાનાં હિ દેય- મેવં રાજન્સર્વધર્મેષુ દૃષ્ટમ્ ॥

બિભેષિ ચેત્ત્વમધર્માન્નરેન્દ્ર પ્રયચ્છ મે શીઘ્રમેવાદ્ય વામ્યૌ ।
એતચ્છ્રુત્વા વામદેવસ્ વાક્યં સ પાર્થિવઃ સૂતમુવાચ રોષાત્ ॥

એકં હિ મે સાયકં ચિત્રરૂપં દુગ્ધં વિષેણાહરસન્ગૃહીતમ્ ।
યેન વિદ્ધો વામદેવઃ શયીત સન્દશ્યમાનઃ શ્વભિરાર્તરૂપઃ ॥
વામદેવ ઉવાચ ।

જાનામિ પુત્રં દશવર્ષં તવાહં જાતં મહિષ્યાં શ્યેનજિતં નરેન્દ્ર ।
એતં જહિ ત્વં મદ્વચનાત્પ્રણુન્ન- સ્તૂર્ણં પ્રિયં સાયકૈર્ઘોરરૂપૈઃ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

એવમુક્તો વામદેવેન રાજન્ન- ન્તઃપુરે રાજપુત્રં જઘાન ।
સ સાયકસ્તિગ્મતેજા વિસૃષ્ટઃ શ્રુત્વા દલસ્તત્ર વાક્યં બભાષે ॥

ઇક્ષ્વાકવો હન્ત ચરામિ વઃ પ્રિયં નિહન્મીમં વિપ્રમદ્ય પ્રમથ્ય ।
આનીયતામપરસ્તિગ્મતેજાઃ પશ્યધ્વં મે વીર્યમદ્ય ક્ષિતીશાઃ ॥
વામદેવ ઉવાચ ।

યત્ત્વમેનં સાયકં ઘોરરૂપં વિષેણ દિગ્ધં મમ સન્દધાસિ ।
ન ત્વેતં ત્વં શરવર્ષં વિમોક્તું સન્ધાતું વા શક્ષ્યસે માનવેન્દ્ર ॥
રાજોવાચ ।

ઇક્ષ્વાકવઃ પશ્ત માં ગૃહીતં ન વૈ શક્નોમ્યેષ શરં વિમોક્તુમ્
ન ચાસ્ય કર્તું નાશમભ્યુત્સહામિ આયુષ્માન્વૈ જીવતુ વામદેવઃ ॥
વૈમદેવ ઉવાચ ।

સંસ્પૃશ્યૈનાં મહીષીં સાયકેન તતસ્તસ્માદેનસો મોક્ષ્યસે ત્વમ્ ।
તતસ્તથા કૃતવાન્પાર્થિવસ્તુ તતો મુનિં રાજપુત્રી બભાષે ॥

યથા યુક્તા વામદેવાહમેનં દિનેદિને સન્દિશન્તી નૃશંસમ્ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો મૃગયતી સૂનૃતાનિ તથા બ્રહ્મન્પુણ્યલોકં લભેયમ્ ॥
વામદેવ ઉવાચ ।

ત્વયા ત્રાતં રાજકુલં શુભેક્ષણે વરં વૃણીષ્વાપ્રતિમં દદાનિ તે ।
પ્રશાધીમં સ્વજનં રાજપુત્રિ ઇક્ષ્વાકુરાજ્યં સુમહચ્ચાપ્યનિન્દ્યે ॥
રાજપુત્ર્યુવાચ ।

વરં વૃણે ભગવંસ્ત્વેવમેષ વિમુચ્યતાં કિલ્વિષાદદ્ય ભર્તા ।
શિવેન જીવામિ સપુત્રબાન્ધવં વરો વૃતો હ્યેષ મયા દ્વિજાગ્ર્ય ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

શ્રુત્વા વચ સ મુની રાજપુત્ર્યા- સ્તથાઽસ્ત્વિતિ પ્રાહ કુરુપ્રવીર ।
તતઃ સ રાજા મુદિતો બભૂવ વામ્યૌ ચાસ્મૈ પ્રદદૌ સમ્પ્રણમ્ય ॥