મહાભારત · અધ્યાય 3.192

કામં દેવાઽપિ માં વિપ્ર ન હિ જાનન્તિ તત્ત્વતઃ ।
ત્વત્પ્રીત્યા તુ પ્રવક્ષ્યામિ યથેદં વિમૃજામ્યહમ્ ॥

પિતૃભક્તોસિ વિપ્રર્ષે માં ચૈવ શરણં ગતઃ ।
તતો દૃષ્ટોસ્મિ તે સાક્ષાદ્બ્રહ્યચર્યં ચ તે મહત્ ॥

આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તાસ્તાસાં નામ કૃતં મયા ।
તેન નારાયણપ્યુક્તો મમ તત્ત્વયનં સદા ॥

અહન્નારાયણો નામ પ્રભવઃ શાશ્વતોઽવ્યયઃ ।
વિધાતા સર્વભૂતાનાં સંહર્તા ચ દ્વિજોત્તમ્ ॥

અહં વિષ્ણુરહં બ્રહ્મા શક્રશ્ચાહં સુરાધિપઃ ।
અહં વૈશ્રવણો રાજા યમઃ પ્રેતાધિપસ્તથા ॥

અહં શિવશ્ચ સોમશ્ચ કશ્યપોઽથ પ્રજાપતિઃ ।
અહં ધાતા વિધાતા ચ યજ્ઞશ્ચાહં દ્વિજોત્તમ ॥

અગ્નિરાસ્યં ક્ષિતિ પાદૌ ચન્દ્રાદિત્યૌ ચ લોચને । દ્યૌર્મૂર્ધા મે દિશઃ શ્રોત્રે તથાઽપઃ સ્વેદસમ્ભવાઃ ।
સકલં ચ નભઃ કાયો વાયુર્મનસિ મે સ્થિતઃ ॥

મયા ક્રતુશતૈરિષ્ટં બહુભિસ્ત્વાપ્તદક્ષિણૈઃ ।
યજન્તે વેદવિદુષો માં દેવસદને સ્થિતમ્ ॥

પૃથિવ્યાં ક્ષત્રિયેન્દ્રાશ્ પાર્તિવાઃ સ્વર્ગકાઙ્ક્ષિણઃ ।
યજન્તે માં તથા વૈશ્યાઃ સ્વર્ગલોકજિગીષયા ॥

ચતુઃસમુદ્રપર્યન્તાં મેરુમન્દરભૂષણામ્ ।
શેષો ભૂત્વાઽહમેવૈતાં ધારયામિ વસુન્ધરામ્ ॥

વારાહં રૂપમાસ્થાય મયેયં જગતી પુરા ।
મજ્જમાના જલે વિપ્ર વીર્યેણાસીત્સમુદ્ધૃતા ॥

અગ્નિશ્ચ બડબાવક્રે ભૂત્વાઽહં દ્વિજસત્તમ ।
પિબામ્યાપઃ સદા વિદ્વંસ્તાશ્ચૈવ વિસૃજામ્યહમ્ ॥

બ્રહ્મ વક્રં ભુજૌ ક્ષત્રમૂરૂ મે સંસ્થિતા વિશઃ ।
પાદૌ શૂદ્રા ભવન્તીમે વિક્રમેણ ક્રમેણ ચ ॥

ઋગ્વેદઃ સામવેદશ્ચ યજુર્વેદોઽપ્યથર્વણઃ ।
મત્તઃ પ્રાદુર્ભવન્ત્યેતે મામેવ પ્રવિશન્તિ ચ ॥

યતયઃ શાન્તિપરમા યતાત્માનો મુમુક્ષવઃ ।
કામક્રોધદ્વેષમુક્તા નિઃસઞ્જ્ઞા વીતકલ્મષાઃ ॥

સત્વસ્થા નિરહન્કારા નિત્યમધ્યાત્મકોવિદાઃ ।
મામેવ સતતં વિપ્રાશ્ચિન્તયન્ત ઉપાસતે ॥

અહં સંવર્તકો વહ્નિરહં સંવર્તકો યમઃ ।
અહં સંવર્તકઃ સૂર્યસ્ત્વહં સંવર્તકોઽનિલઃ ॥

તારારૂપાણિ દૃશ્યન્તે યાન્યેતાનિ નભસ્તલે ।
મમ રૂપાણ્યથૈતાનિ વિદ્ધિ ત્વં દ્વિજસત્તમ ॥

રત્નાકરાઃ સમુદ્રાશ્ચ સર્વ એવ ચતુર્દિશઃ ।
વસનં શયનં ચૈવ વિલયં ચૈવ વિદ્ધિ મે ॥

મયૈવ સુવિભક્તાસ્તે દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે । કામં ક્રોધં ચ હર્ષં ચ ભયં મોહં તથૈવ ચ ।
મમૈવ વિદ્ધિ રોમાણિ સર્વાણ્યેતાનિ સત્તમ ॥

પ્રાપ્નુવન્તિ નરા વિપ્ર યત્કૃત્વા કર્મ શોભનમ્ ।
સત્યં દાનં તપશ્ચોગ્રમહિંસા ચૈવ જન્તુષુ ॥

મદ્વિધાનેન વિહિતા મમ દેહવિહારિણઃ ।
મયાઽભિભૂતવિજ્ઞાના વિચેષ્ટન્તે ન કામતઃ ॥

સમ્યગ્વેદમધીયાના યજન્તે વિવિધૈર્મખૈઃ ।
શાન્તાત્માનો જિતક્રોધાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ દ્વિજાતયઃ ॥

---ન શક્યો યો વિદ્વન્નરૈર્દુષ્કૃતકર્મભિઃ ।
---ભાભિભૂતૈઃ કૃપણૈરનાર્યૈરકૃતાત્મભિઃ ॥

તસ્માન્મહાફલંવિદ્ધિ પદં સુકૃતકર્મણઃ ।
સુદુષ્પ્રાપં વિમૂઢાનાં માર્ગં યોગૈર્નિષેવિતમ્ ॥

યદા યદા ચ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ભવતિ સત્તમ ।
અભ્યુત્થાનમધર્મસ્ય તદાઽત્માનં સૃજામ્યહમ્ ॥

દૈત્યા હિંસાનુરક્તાશ્ચ અવધ્યાઃ સુરસત્તમૈઃ ।
રાક્ષસાશ્ચાપિ લોકેઽસ્મિન્યદોત્પત્સ્યન્તિ દારુણાઃ ॥

તદાઽહંસમ્પ્રસૂયામિ ગૃહેષુ શુભકર્મણામ્ ।
પ્રવિષ્ટો માનુષં દેહં સર્વં પ્રશમયામ્યહમ્ ॥

સૃષ્ટ્વા દેવમનુષ્યાંસ્તુ ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાન્ ।
સ્થાવરાણિ ચ ભૂતાનિ સંહરામ્યાત્મમાયયા ॥

કર્મકાલે પુનર્દેહમનુચિન્ત્ય સૃજામ્યહમ્ ।
આવિશ્ય માનષં દેહં મર્યાદાબન્ધકારણાત્ ॥

શ્વેતઃ કૃતયુગે વર્ણઃ પીતસ્ત્રેતાયુગે મમ ।
શ્યામો દ્વાપરમાસાદ્ય કૃષ્ણઃ કલિયુગે તથા ॥

ત્રયો ભાગા હ્યધર્મસ્ તસ્મિન્કાલે ભવનતિ ચ ।
યદા ભવતિ મે વર્ણઃ કૃષ્ણો વૈ દ્વિજસત્તમ્ ॥

અન્તકાલે ચ સમ્પ્રાપ્તે કાલો ભૂત્વાઽતિદારુણઃ ।
ત્રૈલોક્યં નાશયામ્યેકઃ કૃત્સ્નં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥

અહં ત્રિવર્ત્મા વિશ્વાત્મા સર્વલોકસુખાવહઃ । અજિતઃ સર્વગોઽનન્તો હૃષીકેશ ઉરુક્રમઃ ।
કાલચક્રં નયામ્યેકો બ્રહ્મન્નહમરૂપકમ્ ॥

શમનં સર્વભૂતાનાં સર્વકાલકૃતોદ્યમમ્ । એવં પ્રણિહિતઃ સમ્યઙ્માયયા મુનિસત્તમ ।
સર્વભૂતેષુ વિપ્રેન્દ્ર ન ચ માં વેત્તિ કશ્ચન ॥

સર્વલોકે ચ માં ભક્તાઃ પૂજયન્તિ ચ સર્વશઃ ॥

યચ્ચ કિઞ્ચિત્ત્વયા પ્રાપ્તં મયિ ક્લેશાત્મકં દ્વિજ ।
સુખોદયાય તત્સર્વં શ્રેયસે ચ તવાનઘ ॥

યચ્ચ કિઞ્ચિત્ત્વયા લોકે દૃષ્ટં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
વિહિત સર્વથૈવાસૌ મમાત્મા ભૂતભાવનઃ ॥

અર્ધં મમ શરીરસ્ય સર્વલોકપિતામહઃ ।
અહં નારાયણો નામ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ॥

યાવદ્યુગાનાં વિપ્રર્ષે સહસ્રપરિવર્તનમ્ ।
તાવત્સ્વપિમિ વિશ્વાત્મા સર્વલોકપિતામહઃ ॥

એવં સર્વમહં કાલમિહાસે મુનિસત્તમ ।
અશિશુઃ શિશુરૂપેણ યાવદ્બ્રહ્મા ન બુધ્યતે ॥

મયા ચ દત્તો વિપ્રાગ્ર્ય વરસ્તે બ્રહ્મરૂપિણા ।
અસકૃત્પરિતષ્ટેન વિપ્રર્ષિગણપૂજિત ॥

સર્વમેકાર્ણવં દૃષ્ટ્વા નષ્ટં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
વિક્લબોસિ મયા જ્ઞાતસ્તતસ્તે દર્શિતં જગત્ ॥

અભ્યન્તરં શરીરસ્ય પ્રવિષ્ટોસિ યદા મમ ।
દૃષ્ટ્વા લોકં સમસ્તં ચ વિસ્મિતો નાવબુધ્યસે ॥

તતોસિ વક્રાદ્વિપ્રર્ષે દ્રુતં નિઃસારિતો મયા ।
આખ્યાતસ્તે મયા ચાત્મા દુર્જ્ઞે યોપિ સુરાસુરૈઃ ॥

યાવત્સ ભગવાન્બ્રહ્મા ન બુધ્યેત મહાતપાઃ ।
તાવત્ત્વમિહ વિપ્રર્ષે વિસ્રબ્ધશ્ચર વૈ સુખમ્ ॥

તતો વિબુદ્ધે તસ્મિંસ્તુ સર્વલોકપિતામહે ।
એકીભૂતઃ પ્રવેક્ષ્યામિ શરીરાણિ દ્વિજોત્તમ ॥

આકાશં પૃથિવીં જ્યોતિર્વાયું સલિલમેવ ચ ।
લોકે યચ્ચ ભવેચ્છેષમિહ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વાન્તર્હિતસ્તાત સ દેવઃ પરમાદ્ભુતઃ ।
પ્રજાશ્ચેમાઃ પ્રપશ્યામિ વિચિત્રા વિવિધાઃ કૃતાઃ ॥

એવં દૃષ્ટં મયા રાજંસ્તસ્મિન્પ્રાપ્તે યુગક્ષયે ।
આશ્ચર્યં ભરતશ્રેષ્ઠ સર્વધર્મભૃતાંવરઃ ॥

યઃ સ દેવો મયા દૃષ્ટઃ પુરા પદ્માયતેક્ષણઃ ।
સ એષ પુરુષવ્યાઘ્ર સમ્બન્ધી તે જનાર્દનઃ ॥

અસ્યૈવ વરદાનાદ્ધિ સ્મૃતિર્ન પ્રજહાતિ મામ્ ।
દીર્ગમાયુશ્ચ કૌન્તેય સ્વચ્છન્દમરણં મમ ॥

સ એષ કૃષ્ણો વાર્ષ્ણેય પુરાણપુરુષો વિભુઃ ।
આસ્તે હરિરચિન્ત્યાત્મા ક્રીડન્નિવ મહાભુજઃ ॥

એષ ધાતા વિધાતા ચ સંહર્તા ચૈવ શાશ્વતઃ ।
શ્રીવત્સવક્ષા ગોવિન્દઃ પ્રજાપતિપતિઃ પ્રભુઃ ॥

દૃષ્ટ્વેમં વૃષ્ણિપ્રવરં સ્મૃતિર્મામિયમાગતા ।
આદિદેવમયં જિષ્ણું પુરુષં પીતવાસસમ્ ॥

સર્વેષામેવ ભૂતાનાં પિતા માતા ચ માધવઃ ।
ગચ્છધ્વમેનં શરણં શરણ્યં કૌરવર્ષભાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તાસ્ચ તે પાર્તા યમૌ ચ પુરુષર્ષભૌ ।
દ્રૌપદ્યા સહિતાઃ સર્વે નમશ્ચક્રુર્જનાર્દનમ્ ॥

સ ચૈતાન્પુરુષવ્યાઘ્ર સામ્ના પરમવલ્ગુના । સાન્ત્વયામાસ માનાર્હો મન્યમાનો યથાવિધિ ॥