મહાભારત · અધ્યાય 3.190

તતઃ સ પાણ્ડવો ભૂયો માર્કણ્ડેયમુવાચ હ ।
કથયસ્વતિ ચરિતં મનોર્વૈવસ્વતસ્ય ચ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

વિવસ્વતઃ સુતો રાજન્મહર્ષિઃ સુપ્રતાપવાન્ ।
બભૂવ નરશાર્દૂલ પ્રજાપતિસમદ્યુતિઃ ॥

ઓજસાતેજસા લક્ષ્મ્યા તપસા ચ વિશેષતઃ ।
અતિચક્રામ પિતરં મનુઃ સ્વઞ્ચ પિતામહમ્ ॥

ઊર્ધ્વબાહુર્વિશાલાયાં બદર્યાં સ નરાધિપઃ ।
એકપાદસ્થિતસ્તીવ્રં ચકાર સુમહત્તપઃ ॥

અવાકૂશિરાસ્તથા ચાપિ નેત્રૈરનિમિષૈર્દૃઢમ્ ।
સોઽતપ્યત તપો ઘોરં વર્ષાણામયુતં તદા ॥

તં કદાચિત્તપસ્યન્તમાર્દ્રચીરજટાધરમ્ ।
ચીરિણીતીરમાગમ્ય મત્સ્યો વચનમબ્રવીત્ ॥

ભગવન્ક્ષુદ્રમત્સ્યેસ્મિ બલવદ્ભ્યો ભયમ્મમ ।
મત્સ્યેભ્યો હિ તતો માં ત્વં ત્રાતુમર્હસિ સુવ્રત ॥

દુર્બલં બલવન્તો હિ મત્સ્યા મત્સ્યં વિશેષતઃ ।
ભક્ષયન્તિ સદા વૃત્તિર્વિહિતા નઃ સનાતની ॥

તસ્માદ્ભયૌઘાન્મહતો મજ્જન્તં માં વિશેષતઃ ।
ત્રાતુમર્હસિ કર્તાસ્મિ કૃતેપ્રતિકૃતં તવ ॥

સ મત્સ્યવચનં શ્રુત્વા કૃપયાઽભિપરિપ્લુતઃ ।
મનુર્વૈવસ્વતોઽગૃહ્ણાત્તં મત્સ્યં પાણિના સ્વયમ્ ॥

ઉદકાન્તમુપાનીય મત્સ્યં વૈવસ્વતો મનુઃ ।
અલિઞ્જરે પ્રાક્ષિપત્તં ચન્દ્રાંશુસદૃશપ્રભમ્ ॥

સ તત્ર વવૃધે રાજન્મત્સ્યઃ પરમસત્કૃતઃ ।
પુત્રવત્સ્વીકરોત્તસ્મૈ મનુર્ભાવં વિશેષતઃ ॥

અથ કાલેન મહતા સ મત્સ્યઃ સુમહાનભૂત્ ।
અલિઞ્જરજલે ચૈવ નાસૌ સમભવત્કિલ ॥

અથ મત્સ્યો મનું દૃષ્ટ્વા પુનરેવાભ્યભાષત ।
ભગવન્સાધુ મેઽદ્યાન્યત્સ્થાનં સમ્પ્રતિપાદય ॥

ઉદ્ધૃત્યાલિઞ્જરાત્તસ્માત્તતઃ સ ભગવાન્મનુઃ ।
તં મત્સ્યમનયદ્વાપીં મહતીં સ મનુસ્તદા ॥

તત્રતં પ્રાક્ષિપચ્ચાપિ મનુઃ પરપુરઞ્જય ।
અથાવર્ધત મત્સ્યઃ સ પુનર્વર્ષગણાન્બહૂન્ ॥

દ્વિયોજનાયતા વાપી વિસ્તૃતાચાપિ યોજનમ્ ।
તસ્યાં નાસૌ સમભવન્મત્સ્યો રાજીવલોચન ॥

વિચેષ્ટિતું ચ કૌન્તેય મત્સ્યો વાપ્યાં વિશામ્પતે ।
મનું મત્સ્યસ્તતો દૃષ્ટ્વા પુનરેવાભ્યભાષત ॥

નય માં ભગવન્સાધો સમુદ્રમહિષીં પ્રિયામ્ ।
ગઙ્ગાં નાન્ત્રાપિ શક્તોસ્મિ વસ્તું મતિમતાંવર ॥

નિદેશે હિ મયા તુભ્યં સ્થાતવ્યમનસૂયતા ।
વૃદ્ધિર્હિ પરમા પ્રાપ્તા ત્વત્કૃતે હિ મયાઽનઘ ॥

એવમુક્તો મનુર્મત્સ્યમનયદ્ભગવાન્વશી ।
નદીં ગઙ્ગાં તત્રચૈનં સ્વયં પ્રાક્ષિપદેવ ચ ॥

સ તત્ર વવૃધે મત્સ્યઃ કઞ્ચિત્રાલમરિન્દમ ।
ગતઃ પુનર્મનું દૃષ્ટ્વા મત્સ્યો વચનમબ્રવીત્ ॥

ગઙ્ગાયાં હિ ન શક્નોમિ બૃહત્ત્વાચ્ચેષ્ટિતું પ્રભો ।
સમુદ્રં નય મામાશુ પ્રસીદ ભગવન્નિતિ ॥

ઉદ્ધૃત્ય ગઙ્ગાસલિલાત્તતો મત્સ્યં મનુઃ સ્વયમ્ ।
સમુદ્રમનયત્પાર્ત તત્રચૈનમવાસૃજત્ ॥

સુમહાનપિ મત્સ્યસ્તુ સ મનોર્નયતસ્તદા ।
આસીદ્યથેષ્ટહાર્યશ્ચ સ્પર્શગન્ધસુખશ્ચ વૈ ॥

યદા સમુદ્રે પ્રક્ષિપ્તઃ સ મત્સ્યો નનુના તદા ।
તત એનમિદં વાક્યં સ્મયમાન ઇવાબ્રવીત્ ॥

ભગવન્હિ કૃતા રક્ષા ત્વયા સર્વા વિશેષતઃ ।
પ્રાપ્તકાલં તુ યત્કાર્યં ત્વયા તચ્છ્રૂયતાં મમ ॥

અચિરાદ્ભગવન્બૌમમિદં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
સર્વમેવ મહાભાગ પ્રલયં વૈ ગમિષ્યતિ ॥

સમ્પ્રક્ષાલનકાલોઽયંલોકાનાં સમુપસ્થિતઃ ।
તસ્માત્ત્વાં બોધયામ્યદ્યયત્તે હિતમનુત્તમમ્ ॥

ત્રસાનાં સ્તાવરાણાં ચ યચ્ચેઙ્ગં યચ્ચ નેઙ્ગતિ ।
તસ્ય સર્વસ્ સમ્પ્રાપ્તઃ કાલઃ પરમદારુણઃ ॥

નૌશ્ચ કારયિતવ્યા તે દૃઢા યુક્તવટારકા ।
તત્ર સપ્તર્ષિભિઃ સાર્ધમારુહેથા મહામુને ॥

બીજાનિ ચૈવ સર્વાણિ યથોક્તાનિ મયા પુરા ।
તસ્યામારોહયેર્નાવિ સુસન્ગુપ્તાનિ ભાગશઃ ॥

નૌસ્થશ્ચ માં પ્રતીક્ષેથાસ્તતો મુનિજનપ્રિય ।
આગમિષ્યામ્યહં શૃઙ્ગી વિજ્ઞેયસ્તેન તાપસ ॥

એવમેતત્ત્વયા કાર્યમાપૃષ્ટોસિ વ્રજામ્યહમ્ । તા ન શક્યા મહત્યો વૈ આપસ્તર્તું મયા વિના ।
નાતિશઙ્ક્યમિદં ચાપિ વચનં મે ત્વયા વિભો ॥

એવં કરિષ્ય ઇતિ તં સ મત્સ્યં પ્રત્યભાષત ।
જગ્મતુશ્ચ યથાકામમનુજ્ઞાપ્ય પરસ્પરમ્ ॥

તતો મનુર્મહારાજ યથોક્તં મત્સ્યકેન હ । બીજાન્યાદાય સર્વાણિ સાગરં પુપ્લુવે તદા ।
નૌકયા શુભયાવીર મહોર્મિણમરિન્દમ ॥

ચિન્તયામાસ ચ મનુસ્તં મત્સ્યં પૃથિવીપતે । સચ તચ્ચિન્તિતં જ્ઞાત્વા મત્સ્યઃ પરપુરઞ્જય ।
શૃઙ્ગી તત્રાજગાગાશુ તદા ભરતસત્તમ ॥

તં દૃષ્ટ્વા મનુજવ્યાઘ્ર મનુર્મત્સ્યં જલાર્ણવે ।
શૃઙ્ગિણં તં યથોક્તેન રૂપેણાદ્રિમિવોચ્છ્રિતમ્ ॥

વટારકમયં પાશમથ મત્સ્યસ્ય મૂર્ધનિ ।
મનુર્મનુજશાર્દૂલ તસ્ શૃઙ્ગે ન્યવેશયત્ ॥

સંયતસ્તેન પાશેન મત્સ્યઃ પરપુરઞ્જય ।
વેગેન મહતા નાવં પ્રાકર્ષલ્લવણામ્ભસિ ॥

સ તતાર તયા નાવા સમુદ્રં મનુજેશ્વર ।
નૃત્યમાનમિવોર્મીભિર્ગર્જમાનમિવામ્ભસા ॥

ક્ષોભ્યમાણા મહાવાતૈઃ સા નૌસ્તસ્મિન્મહોદધૌ ।
ઘૂર્ણતે ચપલેવ સ્્રી મત્તા પરપુરઞ્જય ॥

નૈવ ભૂમિર્ન ચ દિશઃ પ્રદિશો વા ચકાશિરે ।
સર્વં સલિલમેવાસીત્ખં દ્યૌશ્ચ નરપુઙ્ગવ ॥

એવમ્ભૂતે તદા લોકે સન્કુલે ભરતર્ષભ ।
અદૃશ્યન્ત સપ્તર્ષયો મનુર્મત્સ્યસ્તથૈવ ચ ॥

એવં બહૂન્વર્ષગણાંસ્તાં નાવં સોઽથ મત્સ્યકઃ ।
ચકર્ષાતન્દ્રિતો રાજંસ્તસ્મિન્સલિલસઞ્ચયે ॥

તતો હિમવતઃ શૃઙ્ગં યત્પરં ભરતર્ષભ ।
તત્રાકર્ષત્તતો નાવં સ મત્સ્યઃ કુરુનન્દન ॥

અથાબ્રવીત્તદા મત્સ્યસ્તાનૃષીન્પ્રહસઞ્શનૈઃ ।
અસ્મિન્હિમવતઃ શૃઙ્ગે નાવં બધ્નીત માચિરમ્ ॥

સા બદ્ધા તત્ર તૈસ્તૂર્ણમૃષિભિર્ભરતર્ષભ ।
નૌર્મત્સ્યસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શૃઙ્ગે હિમવતસ્તદા ॥

તચ્ચ નૌબન્ધનં નામ શૃઙ્ગં હિમવતઃ પરમ્ ।
ખ્યાતમદ્યાપિ કૌન્તેય તદ્વિદ્ધિ ભરતર્ષભ ॥

અથાબ્રવીદનિમિષસ્તાનૃષીન્સહિતસ્તદા । અહં પ્રજાપતિર્બ્રહ્મા મત્પરં નાધિગમ્યતે ।
મત્સ્યરૂપેણ યૂયં ચ મયાઽસ્માન્મોક્ષિતા ભયાત્ ॥

મનુના ચ પ્રજાઃ સર્વાઃ સદેવાસુરમાનુપાઃ ।
સ્રષ્ટવ્યાઃ સર્વલોકાશ્ચયચ્ચેઙ્ગં યચ્ચા નેઙ્ગતિ ॥

તપસા ચાપિ તીવ્રેણ પ્રતિભાઽસ્ય ભવિષ્યતિ । મત્પ્રસાદાત્પ્રજાસર્ગે ન ચ મોહં ગમિષ્યતિ ।
ઇત્યુક્ત્વા વચનં મત્સ્યઃ ક્ષણેનાદર્શનં ગતઃ ॥

સ્રષ્ટુકામઃ પ્રજાશ્ચાપિ મનુર્વૈવસ્વતઃ સ્વયમ્ ।
પ્રમૂઢોઽભૂત્પ્રજાસર્ગે તપસ્તેપે મહત્તતઃ ॥

તપસા મહતા યુક્તઃ સોઽથ સ્રષ્ટું પ્રચક્રમે ।
સર્વાઃ પ્રજા મનુઃ સાક્ષાદ્યથાવદ્ભરતર્ષભ ॥

ઇત્યેતન્માત્સ્યકં નામ પુરાણં પરિકીર્તિતમ્ ।
આખ્યાનમિદમાખ્યાતં સર્વપાપહરં મયા ॥

ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યં મનોશ્ચરિતમાદિતઃ । સ સુખી સર્વપૂર્ણાર્થઃ સર્વલોકમિયાન્નરઃ ॥