મહાભારત · અધ્યાય 3.189

અત્રૈવ ચ સરસ્વત્યા ગીતં પરપુરઞ્જય ।
પૃષ્ટયા મુનિના વીર શૃણુ તાર્ક્ષ્યેણ ધીમતા ॥
તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ ।

કિન્ન શ્રેયઃ પુરુષસ્યેહ ભદ્રે કથં કુર્વન્ન ચ્યવતે સ્વધર્માત્ ।
આચક્ષ્વ મે ચારુસર્વાઙ્ગિ સર્વં ત્વયા શિષ્ટો ન ચ્યવેયં સ્વધર્માત્ ॥

કથં ચાગ્નિં જુહુયાં પૂજયે વા કસ્મિન્કાલે કેન ધર્મો ન નશ્યેત્ ।
એતત્સર્વં સુભગે પ્રબ્રવીહિ યથા લોકાન્વિરજાઃ સઞ્ચરેયમ્ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

એવં પૃષ્ટા પ્રીતિયુક્તેન તેન શુશ્રૂષુણા ચોત્તમબુદ્દિયુક્તમ્ ।
તાર્ક્ષ્યં વિપ્રં ધર્મયુક્તં હિતં ચ સરસ્વતી વાક્યમિદં બભાષે ॥

યો બ્રહ્મ જાનાતિ યથોપદેશં સ્વાધ્યાયનિત્યઃ શુચિરપ્રમત્તઃ ।
સ વૈ પુરો દેવલોકસ્ય ગન્તા સહામરૈઃ પ્રાપ્નુયાત્પ્રીતિયોગમ્ ॥

તત્ર સ્મ રમ્યા વિપુલા વિશોકાઃ સુપુષ્પિતાઃ પુષ્કરિણ્યઃ સુપુણ્યાઃ ।
અકર્દમા મીનવત્યઃ સુતીર્થા હિરણ્મયૈરાવૃતાઃ પુણ્ડરીકૈઃ ॥

તાસાં તીરેષ્વાસતે પુણ્યભાજો મહીયમાનાઃ પૃથગપ્સરોભિઃ ।
સુપુણ્યગન્ધાભિરલન્કૃતાભિ- ર્હિરણ્યવર્ણાભિરતીવ હૃષ્ટાઃ ॥

પરં લોકં ગોપ્રદાસ્ત્વાપ્નુવન્તિ દત્ત્વાઽનડ્વાહં સૂર્યલોકં વ્રજન્તિ ।
વાસો દત્ત્વા ચાન્દ્રમસં તુ લોકં દત્ત્વા હિરણ્યમમરત્વમેતિ ॥

ધેનું દત્ત્વા સુપ્રમાં સાધુદોહાં કલ્યાણવત્સામપલાયિનીં ચ ।
યાવન્તિ રોમાણિ ભવન્તિ તસ્યા- સ્તાવદ્વર્ષાણ્યાસતે દેવલોકે ॥

અનડ્વાહં સુવ્રતં યો દદાતિ હલસ્ય વોઢારમનન્તવીર્યમ્ ।
ધુરન્ધરં બલવન્તં યુવાનં પ્રાપ્નોતિ લોકાન્દશધેનુદસ્ય ॥

દદાતિ યો વૈ કપિલાં સચૈલાં કાંસ્યોપદોહાં દ્રવિણૈરુત્તરીયૈઃ ।
તૈસ્તૈર્ગુણૈઃ કામદુહાઽથ ભૂત્વા નરં પ્રદાતારમુપૈતિ નાકૈઃ ॥

યાવન્તિ રોમાણિ ભવન્તિ ધેન્વા- સ્તાવત્ફલં લભતે ગોપ્રદાને ।
પુત્રાંસચ્ પૌત્રાંશ્ચ કુલં ચ સર્વ- માસપ્તમં તારયતે પરત્ર ॥

સદક્ષિણાં કાઞ્ચનચારુશૃઙ્ગીં કાંસ્યોપદોહાં દ્રવિણૈરુત્તરીયૈઃ ।
ધેનું તિલાનાં દદતો દ્વિજાય લોકા વસૂનાં સુલભા ભવન્તિ ॥

સ્વકર્મભિર્દાનવસન્નિરુદ્ધે તીવ્રાન્ધકારે નરકે પતન્તમ્ ।
મહાર્ણવે નૌરિવ વાતયુક્તા દાનં ગવાં તારયતે પરત્ર ॥

યો બ્રાહ્મદેયાં તુ દદાતિ કન્યાં ભૂમિપ્રદાનં ચ કરોતિ વિપ્રે ।
દદાતિ દાનં વિધિના ચ યશ્ચ સ લોકમાપ્નોતિ પુરન્દરસ્ય ॥

યઃ સપ્તવર્ષાણિ જુહોતિ તાર્ક્ષ્ય હવ્યં ત્વગ્નૌ નિયતઃ સાધુશીલઃ ।
સપ્તાવરાન્સપ્તપૂર્વાન્પુનાતિ પિતામહાનાત્મના કર્મભિઃ સ્વૈઃ ॥
તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ ।

કિમગ્નિહોત્રસ્ય વ્રતં પુરાણ- માચક્ષ્વ મે પૃચ્તશ્ચારુરૂપે ।
ત્વયાઽનુશિષ્ટોઽહમિહાદ્ય વિદ્યાં યદગ્નિહોત્રસ્ય વ્રતં પુરાણમ્ ॥
સરસ્વત્યુવાચ ।

ન ચાશુચિર્નાપ્યનિર્ણિક્તપાણિ- ર્નાબ્રહ્મવિજ્જુહુયાન્નાવિપશ્ચિત્ ।
બુભુત્સવઃ શુચિકામા હિ દેવા નાશ્રદ્દધાનાદ્ધિ હવિર્જુષન્તિ ॥

નાશ્રોત્રિયં દેવહવ્યે નિયુઞ્જ્યા- ન્મોઘં પુરા સિઞ્ચતિ તાદૃશો હિ ।
અપૂર્ણમશ્રોત્રિયમાહ તાર્ક્ષ્ય ન વૈ તાદૃગ્જુહુયાદગ્નિહોત્રમ્ ॥

રયે વૈ કૃશાનું જુહ્વતિ શ્રદ્દધાનાઃ સત્યવ્રતા હુતશિષ્ટાશિનશ્ચ ।
ગવાં લોકં પ્રાપ્યતે પુણ્યગન્ધં પશ્યન્તિ દેવં પરમં ચાપિ સત્યમ્ ॥
તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ ।

ક્ષેત્રજ્ઞભૂતાં પરલોકભાવે કર્મોદયે બુદ્દિમભિપ્રવિષ્ટામ્ ।
પ્રજ્ઞાં ચ દેવીં સુભગે વિમૃશ્ય પૃચ્છામિ ત્વાં કા હ્યસિ ચારુરૂપે ॥
સરસ્વત્યુવાચ ।

અગ્નિહોત્રાદહમભ્યાગતાઽસ્મિ વિપ્રર્ષભાણાં સંશયચ્છેદનાય ।
ત્વત્સંયોગાદહમેતદબ્રુવં ભાવે સ્થિતા તથ્યમર્થં યથાવત્ ॥
તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ ।

ન હિ ત્વયા સદૃશી કાચિદસ્તિ વિભ્રાજસે હ્યતિમાત્રં યથા શ્રીઃ ।
રૂપં ચ તે દિવ્યમનન્તકાન્તિ પ્રજ્ઞાં ચ દેવીં સુભગે બિભર્ષિ ॥
સરસ્વત્યુવાચ ।

શ્રેષ્ઠાનિ યાનિ દ્વિપદાંવરિષ્ઠ યજ્ઞેષુ વિદ્વન્નુપપાદયન્તિ ।
તૈરેવ ચાહં સમ્પ્રવૃદ્ધા ભવામિ ચાપ્યાયિતા રૂપવતી ચ વિપ્ર ॥

યચ્ચાપિ પાત્રમુપયુજ્યતે હ વાનસ્પત્યમાયસં પાર્થિવં વા ।
દિવ્યેન રૂપેણ પ્રજ્ઞયા ચ તેનૈવ સિદ્ધિરિતિ વિદ્ધિ વિદ્વન્ ॥
તાર્ક્ષ્ય ઉવાચ ।

ઇદં શ્રેયઃ પરમં મન્યમાના વ્યાયચ્છન્તે મુનયઃ સમ્પ્રતીતાઃ ।
આચક્ષ્વ મે તં પરમં વિશોકં મોક્ષં પરં યં પ્રવિશન્તિ ધીરાઃ । સાઙ્ખ્યા યોગાઃ પરમં યં વિદન્તિ પરં પુરાણં તમહં ન વેદ્મિ ॥
સરસ્વત્યુવાચ ।

તં વૈ પરં વેદવિદઃ પ્રપન્નાઃ પરં પરેભ્યઃ પ્રથિતં પુરાણમ્ ।
સ્વાધ્યાયદાનવ્રતપુણ્યયોગૈ- સ્તપોધના વીતશોકા વિમુક્તાઃ ॥

તસ્યાથ મધ્યે વેતસઃ પુણ્યગન્ધઃ સહસ્રશાખો વિપુલો વિભાતિ ।
તસ્ય મૂલાત્સરિતઃ પ્રસ્રવન્તિ મધૂદકપ્રસ્રવણાઃ સુપુણ્યાઃ ॥

શાખાંશાખાં મહાનદ્યઃ સંયાન્તિ સિકતાશયાઃ ।
ધાનાપૂપા માંસશાકાઃ સદાપાયસકર્દમાઃ ॥

યસ્મિન્નગ્નિમુખા દેવાઃ સેન્દ્રાઃ સહમરુદ્ગણાઃ । ઈજિરે ક્રતુભિઃ શ્રેષ્ઠૈસ્તત્પદં પરમં મુને ॥