મહાભારત · અધ્યાય 3.188

ભૂય એવ તુ માહાત્મ્યં બ્રાહ્મણઆનાં નિબોધ મે ।
વૈન્યો નામેહ રાજર્ષિરશ્વમેધાય દીક્ષિતઃ ॥

તમત્રિર્ગન્તુમારેબે વિત્તાર્થમિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
ભૂયોઽર્થં નાનુરુધ્યત્સ ધર્મવ્યક્તિનિદર્શનાત્ ॥

સ વિચિન્ત્ય મહાતેજા વનમેવાન્વરોચયત્ ।
ધર્મપત્નીં સમાહૂય પુત્રાંશ્ચેદમુવાચ હ ॥

પ્રાપ્સ્યામઃ ફલમત્યન્તં બહુલં નિરુપદ્રવમ્ ।
અરણ્યગમનં ક્ષિપ્રં રોચતાં વો ગુણાધિકમ્ ॥

તં ભાર્યા પ્રત્યુવાચાથ ધનમેવાનુરુન્ધતી ।
વૈન્યં ગત્વા મહાત્માનમર્થયસ્વ ધનં બહુઃ ॥

સ તે દાસ્યતિ રાજર્ષિર્યજમાનોઽર્થિને ધનમ્ ।
તત આદાય વિપ્રર્ષે પ્રતિગૃહ્ય ધનં બહુ ॥

ભૃત્યાન્સુતાન્સંવિભજ્ય તતો વ્રજ યથેપ્સિતમ્ ।
એષ વૈ પરમો ધર્મો ધર્મવિદ્ભિરુદાહૃતઃ ॥
અત્રિરુવાચ ।

કથિતો મે મહાભાગે ગૌતમેન મહાત્મના ।
વૈન્યો ધર્માર્થસંયુક્તઃ સત્યવ્રતસમન્વિતઃ ॥

કિન્ત્વસ્તિ તત્ર દ્વેષ્ટારો નિવસન્તિ હિ મે દ્વિજાઃ ।
યથા મે ગૌતમઃ પ્રાહ તતો ન વ્યવસામ્યહમ્ ॥

તત્ર સ્મ વાચં કલ્યાણીં ધર્મકામાર્થસંહિતામ્ ।
મયોક્તામન્યથા બ્રૂયુસ્તતસ્તે વૈ નિરર્થિકામ્ ॥

ગમિષ્યામિ મહાપ્રાજ્ઞે રોચતે મે વચસ્તવ ।
ગાશ્ચ મે દાસ્યતે વૈન્યઃ પ્રભૂતં ચાર્થસઞ્ચયમ્ ॥

એવમુક્ત્વા જગામાશુ વૈન્યયજ્ઞં મહાતપાઃ ।
ગત્વા ચ યજ્ઞાયતનમત્રિસ્તુષ્ટાવ તં નૃપમ્ ॥

વાક્યૈર્મઙ્ગલસંયુક્તૈઃ પૂજયાનોઽબ્રવીદ્વચઃ । રાજન્ધન્યસ્ત્વમીશશ્ચ ભુવિ ત્વં પ્રથમો નૃપઃ ।
સ્તુવન્તિ ત્વાં મુનિગણાસ્ત્વદન્યો નાસ્તિ ધર્મવિત્ ॥

તમબ્રવીદૃષિઃ ક્રુદ્ધો વચનં વૈ મહાતપાઃ ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

મૈવમત્રે પુનર્બ્રૂયા ન તે પ્રજ્ઞા સમાહિતા ।
અત્ર નઃ પ્રથમો ધાતા મહેન્દ્રો વૈ પ્રજાપતિઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અથાત્રિરપિ રાજેન્દ્ર ગૌતમં પ્રત્યભાષત । અયમેવ વિધાતા ચ તથૈવેન્દ્રઃ પ્રજાપતિઃ ।
ત્વમેવ મુહ્યસે મોહાન્ન પ્રજ્ઞાનં તવાસ્તિ હ ॥
ગૌતમ ઉવાચ ।

જાનામિ નાહં મુહ્યામિ ત્વંવિવક્ષુર્વિમુહ્યસે ।
સ્તૌષિ ત્વં દર્શનપ્રેપ્સૂ રાજાનં જનસંસદિ ॥

ન વેત્થ પરમં ધર્મં ન ચાસ્ત્યત્ર પ્રયોજનમ્ ।
બાલસ્ત્વમસિ મૂઢશ્ચ વૃદ્ધઃ કેનાપિ હેતુના ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

વિવદન્તૌ તથા તૌ તુ મુનીનાં દ્રશને સ્થિતૌ ।
યે તસ્ય યજ્ઞે સંવૃત્તાસ્તેઽપૃચ્છન્ત કથં ત્વિમૌ ॥

પ્રવેશઃ કેન દત્તોઽયમનયોર્વૈન્યસંસદિ ।
ઉચ્ચૈઃ સમભિભાષન્તૌ કેન કાર્યેણ ધિષ્ઠિતૌ ॥

તતઃ પરમધર્માત્મા કાશ્યપઃ સર્વધṟમવિત્ ।
વિવાદિનાવનુપ્રાપ્તૌ તાવુભૌ પ્રત્યવેદયત્ ॥

અથાબ્રવીત્સદસ્યાંસ્તુ ગૌતમો મુનિસત્તમાન્ । આવયોર્વ્યાહૃતં પ્રશ્નં શૃણુત દ્વિજસત્તમાઃ ।
વૈન્યં વિધાતેત્યાહાત્રિરત્ર નૌ સંશયો મહાન્ ॥

તતસ્તુ ગૌતમેનોક્તં વાક્યં વૈન્યસ્ય સંસદિ ।
શ્રુત્વૈવ તુ મહાત્માનો મુનયોઽભ્યદ્રવન્દુતમ્ ॥

સનત્કુમારં ધર્મજ્ઞં સંશયચ્છેદનાય વૈ ।
પપ્રચ્છુઃ પ્રણતાઃ સર્વે બ્રહ્માણમિવ સોમપાઃ ॥

સ ચ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા યથાતત્ત્વં મહાતપાઃ ।
પ્રત્યુવાચાથ તાનેવં ધર્માર્થસહિતં વચઃ ॥

બ્રહ્મ ક્ષત્રેણ સહિતં ક્ષત્રં ચ બ્રહ્મણા સહ ।
સંયુક્તૌ દહતઃ શત્રૂન્વનાનીવાગ્નિમારુતૌ ॥

રાજા વૈ પ્રથિતો ધર્મઃ પ્રજાનાં પતિરેવ ચ ।
સ એવ શક્રઃ શુક્રશ્ચ સ ધાતા ચ બૃહસ્પતિઃ ॥

પ્રજાપતિર્વિરાટ્ સમ્રાટ્ ક્ષત્રિયો ભૂપતિર્નૃપઃ ।
ય એભિઃ સ્તૂયતે શબ્દૈઃ કસ્તં નાર્ચિતુમર્હતિ ॥

પુરાયોનિર્યુધાજિચ્ચ અભીષ્ટાનચિતો ભવઃ । સ્વર્ણેતા સહજિદ્બભ્રુરિતિ રાજાઽભિધીયતે ।
સત્યયોનિઃ પુરાવિચ્ચ સત્યધર્મપ્રવર્તકઃ ॥

અધર્માદૃષયો ભીતા બલં ક્ષત્રે સમાદધન્ ।
તસ્માદ્ધિ બ્રહ્મણા ક્ષત્રં ક્ષત્રેણ બ્રહ્મ ચાવ્યયમ્ ॥

આદિત્યો દિવિ દેવેષુ તમો નુદતિ તેજસા ।
તથૈવ નૃપતિર્ભૂમાવધર્માન્નુદતે ભૃશમ્ ॥

તતો રાજ્ઞઃ પ્રધાનત્વં શાસ્ત્રપ્રામાણ્યદર્શનાત્ ।
ઉત્તરઃ સિદ્ધ્યતે પક્ષો યેન રાજેતિ ભાષિતમ્ ॥
માર્કણ્ડે ઉવાચ ।

તતઃ સ રાજા સંહૃષ્ટઃ સિદ્ધે પક્ષે મહામનાઃ ।
તમત્રિમબ્રવીત્પ્રીતઃ પૂર્વં યેનાભિસંસ્તુતઃ ॥

યસ્માત્પૂર્વં મનુષ્યેષુ જ્યાયાંસં મામિહાબ્રવીઃ ।
સર્વદેવૈશ્ચ વિપ્રર્ષે સમ્મિતં શ્રેષ્ઠમેવ ચ ॥

તસ્માત્તેઽહમ્પ્રદાસ્યામિ વિવિધં વસુ ભૂરિ ચ ।
દાસીસહસ્રં શ્યામાનાં સુવસ્ત્રાણામલકૃતમ્ ॥

દશકોટીર્હિરણ્યસ્ય રુક્મભારાંસ્તથા દશ ।
એતદ્દદામિ વિપ્રર્ષે સર્વજ્ઞસ્ત્વં મતો હિ મે ॥

તદત્રિનર્ન્યાયતઃ સર્વં પ્રતિગૃહ્યાભિસત્કૃતઃ ।
પ્રત્યુજ્જગામ તેજસ્વી ગૃહાનેવ મહાતપાઃ ॥

પ્રદાય ચ ધનં પ્રીતઃ પુત્રેભ્યઃ પ્રયતાત્મવાન્ । તતઃ સમભિસન્ધાય વનમેવાન્વપદ્યત ॥