મહાભારત · અધ્યાય 3.183

ભવાનેતાદૃશો લોકે વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।
બ્રૂહિ કિં કુર્વતઃ કર્મ ભવેદ્ગતિરનુત્તમા ॥ 1 ॥
સર્પ ઉવાચ ।

પાત્રે દત્ત્વા પ્રિયાણ્યુક્ત્વા સત્યમુક્ત્વા ચ ભારત ।
અહિંસાનિરતઃ સ્વર્ગં ગચ્છેદિતિ મતિર્મમ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

દાનાદ્વા સર્પ સત્યાદ્વા કિમતો ગુરુ દૃશ્યતે ।
અહિંસાપ્રિયયોશ્ચૈવ ગુરુલાઘવમુચ્યતામ્ ॥
સર્પ ઉવાચ ।

દાનં ચ સત્યં તત્ત્વં વા અહિંસા પ્રિયમેવ ચ ।
એષાં કાર્યગરીયસ્ત્વાદ્દૃશ્યતે ગુરુલાઘવમ્ ॥

ક્વચિદ્દાનપ્રયોગાદ્ધિ સત્યમેવ વિશિષ્યતે ।
સત્યવાક્યાચ્ચ રાજેનદ્ર ક્વચિદ્દાનં વિશિષ્યતે ॥

એવમેવ મહેષ્વાસ પ્રિયવાક્યાન્મહીપતે ।
અહિંસા દૃશ્યતે ગુર્વી તતશ્ચ પ્રિયમિષ્યતે ॥

એવમેતદ્ભવેદ્રાજન્કાર્યાપેક્ષમનન્તરમ્ ।
યદભિપ્રેતમન્યત્તે બ્રૂહિ યાવદ્બ્રવીમ્યહમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કથં સ્વર્ગે ગતિઃ સર્પ કર્મણાં ચ ફલં ધ્રુવમ્ ।
અશરીરસ્ય દૃશ્યેત પ્રબ્રૂહિ વિષયાંશ્ચ મે ॥
સર્પ ઉવાચ ।

તિસ્રો વૈ ગતયો રાજન્પરિદૃષ્ટાઃ સ્વકર્મભિઃ ।
માનુષં સ્વર્ગવાસશ્ચ તિર્યગ્યોનિશ્ચ તત્રિધા ॥

તત્ર વૈ માનુષાલ્લોકાદ્દાનાદિભિરનાદિભિઃ ।
અહિંસાર્થસમાયુક્તૈઃ કારણૈઃ સ્વર્ગમશ્નુતે ॥

વિપરીતૈશ્ચ રાજેન્દ્ર કારણૈર્માનુષો ભવેત્ ।
તિર્યગ્યોનિસ્તથા તાત વિશેષશ્ચાત્ર વક્ષ્યતે ॥

ક્રામક્રોધસમાયુક્તો હિંસાલોભસમનવિતઃ ।
મનુષ્યત્વાત્પરિબ્રષ્ટસ્તિર્યગ્યોનૌ પ્રસૂયતે ॥

તિર્યગ્યોન્યાઃ પૃથગ્ભાવો મનુષ્યાર્થે વિધીયતે ।
ગવાદિભ્યસ્તથાઽશ્વેભ્યો દેવત્વમપિ દૃશ્યતે ॥

સોયમેતા ગતીસ્તાત જન્તુશ્ચરતિ કાર્યવાન્ ।
નિમ્ને મહતિ ચાત્માનમવસ્થાપ્ય ચ વૈ નૃપ ॥

જાતો જાતશ્ચ બલવાન્ભુઙ્ક્તે નામ્નાઽથ દેહવાન્ ।
ફલાર્થસ્તાત નિષ્પૃક્તઃ પ્રજાલક્ષણભાવનઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

શબ્દે સ્પર્શે ચ રૂપે ચ તથૈવ રસગન્ધયોઃ ।
તસ્યાધિષ્ઠાનમવ્યગ્રો બ્રૂહિ સર્પ યથાતથમ્ ॥

કિં ન ગૃહ્ણાસિ વિષયાન્યુગપત્ત્વં મહામતે ।
એતાવદુચ્યતાં ચોક્તં સર્વં પન્નગસત્તમ ॥
સર્પ ઉવાચ ।

તદાત્મદ્રવ્યમાયુષ્મન્દેહસંશ્રયણાન્વિતમ્ ।
કરણાધિષ્ઠિતં ભોગાનુપભુઙ્ક્તે યથાવિથિ ॥

જ્ઞાનં ચૈવાત્ર બુદ્ધિશ્ચ કમશ્ચ ભરતર્ષભ ।
તસ્ય ભોગાધિકરણે કરણાનિ નિબોધ મે ॥

મનસા તાત પર્યેતિ ક્રમશો વિષયાનિમાન્ ।
વિષયાયતનત્વેન ભૂતાત્મા ક્ષેત્રવિષ્ઠિતઃ ॥

તત્રચાપિ નરવ્યાઘ્ર મનો જન્તોર્વિધીયતે ।
તસ્માદ્યુગપદત્રાસ્ય ગ્રહણં નોપપદ્યતે ॥

સ આત્મા પુરુષવ્યાઘ્ર ભ્રુવોરન્તરમાશ્રિતઃ ।
બુદ્ધિં દ્રવ્યેષુ સૃજતિ વિવિધેષુ પરાવરામ્ ॥

બુદ્ધેરુત્તરકાલં ચ વેદના દૃશ્યતે બુધૈઃ ।
એષ વૈ રાજશાર્દૂલ વિધિઃ ક્ષેત્રજ્ઞભાવનઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

મનસશ્ચાપિ બુદ્ધેશ્ચ બ્રૂહિ મે લક્ષણં પરમ્ ।
એતદધ્યાત્મવિદુષાં પરં કાર્યં વિધીયતે ॥
સર્પ ઉવાચ ।

બુદ્ધિરાત્માનુગાઽતીવ ઉત્પાતેન વિધીયતે ।
તદાશ્રિતા હિ સા જ્ઞેયા બુદ્ધિસ્તસ્યૈષિણી ભવેત્ ॥

બુદ્ધિરુત્પદ્યતે કાર્યાન્મનસ્તૂત્પન્નમેવ હિ ।
બુદ્ધેર્ગુણવિધાનેન મનસ્તદ્ગુણવદ્ભવેત્ ॥

એતદ્વિશેષણં તાત મનોબુદ્ધ્યોર્મયેરિતમ્ ।
ત્વમપ્યત્રાભિસમ્બુદ્ધઃ કથં વા મનય્સે સ્વયમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

અહો બુદ્ધિમતાંશ્રેષ્ઠ શુભા બુદ્ધિરિયં તવ ।
વિદિતં વેદિતવ્યં તે કસ્માન્નહુષ પૃચ્છસિ ॥

સર્વજ્ઞં ત્વાં કથં મોહ આવિશત્સ્વર્ગવાસિનમ્ ।
એવમદ્ભુતકર્માણમિતિ મે સંશયો મહાન્ ॥
સર્પ ઉવાચ ।

સુપ્રજ્ઞમપિ ચેચ્છૂરમૃદ્ધિર્મોહયતે નરમ્ ।
વર્તમાનઃ સુખે સર્વો નાવૈતીતિ મતિર્મમ ॥

સોહમૈશ્વર્યમોહેન મદાવિષ્ટો યુધિષ્ઠિર ।
પતિતઃ પ્રતિસમ્બુદ્ધસ્ત્વાં તુ સમ્બોધયામ્યહમ્ ॥

કૃતન્કાર્યં મહારાજ ત્વયા મમ પરન્તપ ।
ક્ષીણઃ શાપ સુકૃચ્છ્રો મે ત્વયા સમ્ભાષ્ય સાધુના ॥

અહં હિ દિવિ દિવ્યેન વિમાનન ચરન્પુરા ।
અભિમાનેન મત્તઃ સન્કઞ્ચિન્નાન્યમચિન્તયમ્ ॥

બ્રહ્મર્ષિદેઘગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ ।
વરં મમ પ્રયચ્છન્તિ સર્વે ત્રૈલોક્યવાસિનઃ ॥

ચક્ષુષા યં પ્રપશ્યામિ પ્રાણિનં પૃથિવીપતે ।
તસ્ય તેજો હરામ્યાશુ તદ્ધિ દૃષ્ટેર્બલં મમ ॥

બ્રહ્મર્ષીણાં સરસ્રં હિ ઉવાહ શિબિકાં મમ ।
કસ મામપનયો રાજન્ભ્રંશયામાસ વૈ શ્રિયઃ ॥

તત્ર હ્યગસ્ત્યઃ પાદેન વહન્સ્પૃષ્ટો મહામુનિઃ ।
અગસ્ત્યેન તતોસ્મ્યુક્તો ધ્વંસ સર્પેતિ વૈરુષા ॥

તતસ્તસ્માદ્વિમાનાગ્ર્યાત્પ્રચ્યુતશ્ચ્યુતલક્ષણઃ ।
પ્રપતન્બુબુધેઽત્માનં વ્યાલીભૂતમધોમુખમ્ ॥

અયાચં તમહં વિપ્રં શાપસ્યાન્તો ભવેદિતિ ।
પ્રમાદાત્સમ્પ્રમૂઢસ્ય ભગવન્ક્ષન્તુમર્હસિ ॥

તતઃ સ મામુવાચેદં પ્રપતન્તં કૃપાનવિતઃ ।
યુધિષ્ઠિરો ધર્મરાજઃ શાપાત્ત્વાં મોક્ષયિષ્યતિ ॥

અભિમાનસ્ય વૈ તસ્ય બલસ્ય ચ નરાધિપ ।
ફલે ક્ષીણે મહારાજ ફલં પુણ્યમવાપ્સ્યસિ ॥

તતો મે વિસ્મયો જાતસ્તદ્દૃષ્ટ્વા તપસો બલમ્ ।
બ્રહ્મ ચ બ્રાહ્મણત્વં ચ યેન ત્વાઽહમચૂચુદમ્ ॥

સત્યં દમસ્તપો યોગમહિંસા જ્ઞાનનિત્યતા ।
સાધકાનિ સતાં પુંસાં ન જાતિર્નકુલં નૃપ ॥

અરિષ્ટ કએષ તે ભ્રાતા મુક્તો બીમો મહાભુજ ।
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ મહારાજ ગમિષ્યામિ દિવં પુનઃ ॥

સ ચાયં પુરુષવ્યાઘ્ર કાલઃ પુણ્ય ઉપાગતઃ ।
તદસ્માત્કારણાત્પાર્થ કાર્યં તન્મે મહત્કૃતમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતસ્તસ્મિન્મુહૂર્તે તુ વિમાનં કામગામિ વૈ ।
અવપાતેન મહતા તત્રાવાપ તદુત્તમમ્ ॥

ઇત્યુક્ત્વાઽજગરં દેહં મુક્ત્વા સ નહુષો નૃપઃ ।
દિવ્યં વપુઃ સમાસ્થાય ગતસ્ત્રિદિવમેવ હ ॥

યુધિષ્ઠિરોપિ ધર્માત્મા ભ્રાત્રા ભીમેન સન્ગતઃ ।
ધૌમ્યેન સહિતઃ શ્રીમાનાશ્રમં પુનરાગમત્ ॥

તતો દ્વિજેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ સમેતેભ્યો યથાતથમ્ ।
કથયામાસ તત્સર્વં ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

તચ્છ્રુત્વા તે દ્વિજાઃ સર્વે ભ્રાતરશ્ચાસ્ય તે ત્રયઃ ।
આસન્સુવ્રીડિતા રાજન્દ્રૌપદી ચ યશસ્વિની ॥

તે તુ સર્વેદ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પાણ્ડવાનાં હિતેપ્સયા ।
મૈવમિત્યબ્રુવન્ભીમં ગર્હયન્તોઽસ્ સાહસમ્ ॥

પાણ્ડવાસ્તુ ભયાન્પુક્તં પ્રેક્ષ્ય ભીમં મહાબલમ્ । હર્ષમાહારયાઞ્ચક્રુર્વિજહ્રુશ્ચ મુદા યુતાઃ ॥