મહાભારત · અધ્યાય 3.182

યુધિષ્ઠિરસ્તમાસાદ્ય સર્પભોગેન વેષ્ટિતમ્ ।
દયિતં ભ્રાતરં ધીમાનિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

કુન્તીમાતઃ કથમિમામાપદં ત્વમવાપ્તવાન્ ।
કશ્ચાયં પર્વતાભોગપ્રતિમઃ પન્નગોત્તમઃ ॥

સ ધર્મરાજમાલક્ષ્ય ભ્રાતા ભ્રતરમગ્રજમ્ ।
કથયામાસ તત્સર્વં ગ્રહણાદિવિચેષ્ટિતમ્ ॥

[અયમાર્ય મહાસત્વો ભક્ષાર્થં માં ગૃહીતવાન્ ।
નહુષો નામ રાજર્ષિઃ પ્રાણવાનિવ સંસ્થિતઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

મુચ્યતામયમાયુષ્મન્ભ્રાતા મેઽમિતવિક્રમઃ ।
વયમાહારમન્યં તે દાસ્યામઃ ક્ષુન્નિવારણમ્ ॥
સર્પ ઉવાચ ।

મુચ્યતામયમાયુષ્મન્ભ્રાતા મેઽમિતવિક્રમઃ ।
ગમ્યતાં નેહ સ્થાતવ્યં શ્વો ભવાનપિ મે ભવેત્ ॥

વ્રતમેતન્મહાબાહો વિષયં મમ યો બ્રજેત્ ।
સ મ ભક્ષો ભવેત્તાત ત્વં ચાપિ વિષયે મમ ॥

ચિરેણાદ્ય મયાઽહારઃ પ્રાપ્તોઽયમનુજસ્તવ । નાહમેનં વિમોક્ષ્યામિ ન ચાન્યમભિકાઙ્ક્ષયે ॥ ]
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

દેવો વા યદિ વા દૈત્ય ઉરગો વા ભવાન્યદિ ।
સત્યં સર્પ વચો બ્રૂહિ પૃચ્છતિ ત્વાં યુધિષ્ઠિરઃ ॥

કિમર્થં ચ ત્વયા ગ્રસ્તો ભીમસેનો ભુજન્ગમ । કિમાહૃત્યવિદિત્વા વા પ્રીતિસ્તે સ્યાદ્ભુજન્ગમ ।
કિમાહારં પ્રયચ્છામિ કથં મુઞ્ચેદ્ભવાનિમમ્ ॥
સર્પ ઉવાચ ।

નહુષો નામ રાજાઽહમાસં પૂર્વસ્તવાનઘ ।
પ્રથિતઃ પઞ્ચમઃ સોમાદાયોઃ પુત્રો નરાધિપ ॥

ક્રતુભિસ્તપસા ચૈવસ્વાધ્યાયેન દમેન ચ ।
ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યમવ્યગ્રં પ્રાપ્તોઽહંવિકર્મેણ ચ ॥

તદૈશ્વર્યં સમાસાદ્ય દર્પો મામગમત્તદા ।
સહસ્રં હિ દ્વિજાતીનામુવાહ શિવિકાં મમ ॥

ઐશ્વર્યમદમત્તોઽહમવમત્ય તતો દ્વિજાન્ ।
ઇમામગસ્ત્યેન દશામાનીત ઇતિમે સ્મૃતિઃ ॥

ન તુ મામજહાત્પ્રજ્ઞા યાવદન્વેતિ પાણ્ડવઃ ।
તસ્યૈવાનુગ્રહાદ્રાજન્નગસ્ત્યસ્ય મહાત્મનઃ ॥

ષષ્ઠે કાલે મયાઽહારઃ પ્રાપ્તોઽયમનુજસ્તવ ।
નાહમેનં વિમોક્ષ્યામિ ન ચાન્યદપિ કામયે ॥

પ્રશ્નાનુચ્ચારિતાનદ્ય વાયહરિષ્યસિ ચેન્મમ ।
તથાપશ્ચાદ્વિમોક્ષ્યામિ ભ્રાતરં તે વૃકોદરમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

બ્રૂહિ સર્પ યથાકામં પ્રતિવક્ષ્યામિ તે વચઃ ।
અપિ ચચ્છક્નુયાં પ્રીતિમાહર્તું તે ભુજઙ્ગમ્ ॥

વેદ્યઞ્ચ બ્રાહ્મણેનેહ તદ્ભવાન્વેત્તિ કેવલમ્ ।
સર્પરાજ તતઃ શ્રુત્વા પ્રતિવક્ષ્યામિ તે વચઃ ॥
સર્પ ઉવાચ ।

બ્રાહ્મણઃ કો ભવેદ્રાજન્વેદ્યં કિઞ્ચ યુધિષ્ઠિર ।
બ્રવીહ્યતિમતિં ત્વાં હિ વાક્યૈરનિમિનોમિ તે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

સત્યં દાનં ક્ષમા શીલમાનૃશંસ્યં તપો ઘૃણા ।
દૃશ્યન્તે યત્રનાગેન્દ્રસ બ્રાહ્મણ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

વેદ્યં સર્પ પરં બ્ર્હમ નિર્દુઃખમસુખં ચ યત્ ।
યત્રગત્વા ન શોચન્તિ ભવતઃ કિં વિવક્ષિતં ॥
સર્પ ઉવાચ ।

ચાતુર્વર્ણ્યં પ્રમાણં ચ સત્યં ચ બ્રહ્મ ચૈવ હિ ।
આનૃશંસ્યમહિંસા ચ ઘૃણા ચૈવ યુધિષ્ઠિર ॥

વેદ્યં યચ્ચાત્ર નિર્દુઃખમસુખં ચ નરાધિપ ।
તાભ્યાં હીનં પદં ચાન્યન્ન તદસ્તીતિ લક્ષયે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

શૂદ્રે તુ યદ્ભવેલ્લક્ષ્મ દ્વિજે તચ્ચ ન વિદ્યતે ।
ન વૈ શૂદ્રો ભવેચ્છૂદ્રો બ્રાહ્મણો ન ચ બ્રાહ્મણઃ ॥

યત્રૈતલ્લક્ષ્યતે સર્પ વૃત્તં સ બ્રાહ્મણઃ સ્મૃતઃ ।
તત્રૈતન્ન વેત્સર્પ તં શૂદ્રમિતિ નિર્દિશેત્ ॥

યત્પુનર્ભવતા પ્રોક્તં ન વેદ્યં વિદ્યતેતિ ચ ।
તાભ્યાં હીનમતોઽન્યત્ર પદં નાસ્તીતિ ચેદપિ ॥

એવમેતન્મતં સર્પ તાભ્યાં હીનં તુ વિદ્યતે ।
યથા શીતોષ્ણયોર્મધ્યે ભવેન્નોષ્ણં ન શીતતા ॥

એવં વૈ સુખદુઃખાભ્યાં હીનમસ્તિ પદં ક્વચિત્ ।
એષા મમ મતિઃ સર્પ યથા વા મન્યતે ભવાન્ ॥
સર્પ ઉવાચ ।

યદિ તે વૃત્તતો રાજન્બ્રાહ્મણઃ પ્રસમીક્ષિતઃ ।
વૃથા જાતિસ્તદાયુષ્મન્કૃતિર્યાવન્ન વિદ્યતે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

જાતિરત્રમહાસર્પ મનુષ્યત્વે મહામતે ।
સન્કરાત્સર્વવર્ણાનાં દુષ્પરીક્ષ્યેતિ મે મતિઃ ॥

સર્વે સર્વાસ્વપત્યાનિ જનયન્તિ યદા નરાઃ ।
વાઙ્મૈથુનમથો જન્મ મરણં ચ સમં નૃણામ્ ॥

ઇદમાર્ષં પ્રમાણં ચ યે યજામહ ઇત્યપિ ।
તસ્માચ્છીલં પ્રધાનેષ્ટં વિદુર્યે તત્ત્વદર્શિનઃ ॥

પ્રાઙ્ગાભિવર્ધનાત્પુંસો જાતકર્મ વિધીયતે । તથોપનયનં પ્રોક્તં દ્વિજાતીનાં યથાક્રમમ્ ।
તત્રાસ્ય માતા સાવિત્રી પિતા ત્વાચાર્ય ઉચ્યતે ॥

વૃત્ત્યા શૂદ્રસમો હ્યેષ યાવદ્વેદેન જાયતે ।
તસ્મિન્નેવં મતિદ્વૈધે મનુઃ સ્વાયમ્ભુવોઽબ્રવીત્ ॥

કૃતકૃત્યાઃ સર્વવર્ણા યદિ વૃત્તં ન પશ્યતિ ।
સન્કરસ્ત્વત્ર નાગેન્દ્ર બલવાન્પ્રસમીક્ષિતઃ ॥

યત્રેદાનીં મહાસર્પ સંસ્કૃતં વૃત્તમિષ્યતે ।
તં બ્રાહ્મણમહં પૂર્વમુક્તવાન્ભુજગોત્તમ ॥
સર્પ ઉવાચ ।

શ્રુતં વિદિતવેદ્યસ્ય તવ વાક્યં યુધિષ્ઠિર । ભક્ષયેયમહં કસ્માદ્ભ્રાતરં તે વૃકોદરમ્ ॥