મહાભારત · અધ્યાય 3.175

નિવર્તમાનેન મયા મહદ્દૃષ્ટં તતોઽપરમ્ ।
પુરં કામગમં દિવ્યં પાવકાર્કસમપ્રભમ્ ॥

રત્નદ્રુમમયૈશ્ચિત્રૈર્ભાસ્વરૈશ્ચ પતત્રિભિઃ ।
પૌલોમૈઃ કાલકેયૈશ્ચ રનિત્યહૃષ્ટૈરધિષ્ઠિરતમ્ ॥

ગોપુરાટ્ટાલકોપેતં ચતુર્દ્વારં દુરાસદમ્ ।
સર્વરત્નમયં દિવ્યમદ્ભુતોપમદર્શનમ્ ॥

દ્રુમૈઃ પુષ્પલોપેતૈઃ સર્વરત્નમયૈર્વૃતમ્ ।
તથા પતત્રિભિર્દિવ્યૈરુપેતં સુમનોહરૈઃ ॥

અસુરૈર્નિત્યમુદિતૈઃ શૂલર્ષ્ટિમુસલાયુધૈઃ ।
ચાપમુદ્ગરહસ્તૈશ્ચ સ્રગ્વિભિઃ સર્વતો વૃતમ્ ॥

તદહં પ્રેક્ષ્યદૈત્યાનાં પુરમદ્ભુતદર્શનમ્ ।
અપૃચ્છં માતલિં રાજન્કિમિદં દૃશ્યતેતિ વૈ ॥
માતલિરુવાચ ।

પુલોમા નામ દૈતેયી કાલકા ચ મહાસુરી ।
દિવ્યંવર્ષસહસ્રં તે ચેરતુઃ પરમં તપઃ ॥

તપસોન્તે તતસ્તાભ્યાં સ્વયમ્ભૂરદદાદ્વરમ્ ।
અગૃહ્ણીતાં વરં તે તુ સુતાનામલ્પદુઃખતામ્ ॥

અવધ્યતાં ચ રાજેન્દ્ર સુરરાક્ષસપન્નગૈઃ ।
પુરં સુરમણીયં ચ સ્વચરં સુકૃતપ્રભમ્ ॥

સર્વરત્નૈઃ સમુદિતં દુર્ધર્ષમમરૈરપિ ।
મહર્ષિયક્ષગન્ધર્વપન્નગાસુરરાક્ષસૈઃ ॥

સર્વકામગુણોપેતં વીતશોકમનામયમ્ ।
બ્ર્હમણો ભવનાચ્છ્રેષ્ઠં કાલકેયકૃતં વિભો ॥

તદેતત્ખપુરં દિવ્યં ચરત્યમરવર્જિતમ્ ।
પૌલોમાધ્યુષિતં વીર કાલકેયૈશ્ચ દાનવૈઃ ॥

હિરણ્યપુરમિત્યેવં ખ્યાયતે નગરં મહત્ ।
રક્ષિતન્કાલકેયૈશ્ચ પૌલોમૈશ્ચ મહાસુરૈઃ ॥

ત એતેમુદિતા રાજન્નવધ્યાઃ સર્વદૈવતૈઃ ।
નિવસન્ત્યત્રરાજેન્દ્ર ગતોદ્વેગા નિરુત્સુકાઃ ॥

સુરાસુરૈરવધ્યાનાં દાનવાનાં ધનઞ્જય ।
માનુષાન્મૃત્યુરેતેષાં નિર્દિષ્ટો બ્રહ્મણા પુરા ॥

[એતાનપિ રણે પાર્ત કાલકેયાન્દુરાસદાન્ ।
વજ્રાસ્ત્રેણ નયસ્વાશુ વિનાશં સુમહાબલાન્] ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

સુરાસુરૈરવધ્યં તદહં જ્ઞાત્વા વિશામ્પતે ।
અબ્રુવં માતલિં હૃષ્ટો યાહ્યેતત્પુરમઞ્જસા ॥

ત્રિદશેશદ્વિષો યાવત્ક્ષયમસ્ત્રૈર્નયામ્યહમ્ ।
ન કથઞ્ચિદ્ધિ મે પાપા ન વધ્યા યે સુરદ્વિષઃ ॥

ઉવાહ માં તતઃ શીઘ્રં હિરણ્યપુરમન્તિકાત્ ।
રથેન તેન દિવ્યેન હરિયુક્તેન માતલિઃ ॥

તે મામાલક્ષ્ય દૈતેયા વિચિત્રાભરણામ્બરાઃ ।
સમુત્પેતુર્મહાવેગા રથાનાસ્થાય દંશિતાઃ ॥

તતો નાલીકનારાચૈર્ભલ્લૈઃ શક્ત્યૃષ્ટિતોમરૈઃ ।
પ્રત્યઘ્નન્દાનવેન્દ્રા માં ક્રુદ્ધાસ્તીવ્રપરાક્રમાઃ ॥

તદહં શસ્ત્રવર્ષેણ મહતા પ્રત્યવારયમ્ ।
શસ્ત્રવર્ષં મહદ્રાજન્વિદ્યાબલમુપાશ્રિતઃ ॥

વ્યામોહયં ચ તાન્સર્વાન્રથમાર્ગૈશ્ચરન્રણે ।
તેઽન્યોન્યમભિસમ્મૂઢાઃ પાતયન્તિ સ્મ દાનવાઃ ॥

તેષામેવં વિમૂઢાનામન્યોન્યમભિધાવતામ્ ।
શિરાંસિ વિશિખૈર્દીપ્તૈરચ્છિન્દં શતસઙ્ઘશઃ ॥

તે વધ્યમાના દૈતેયાઃ પુરમાસ્થાય તત્પુનઃ ।
ખમુત્પેતુઃ સનગરા માયામાસ્થાય દાનવીમ્ ॥

તતોઽહં શરવર્ષેણ મહતા કુરુનન્દન ।
માર્ગમાવૃત્ય દૈત્યાનાં ગતિં ચૈષામવારયમ્ ॥

તત્પુરં ખચરં દિવ્યં કામગં દિવ્યવર્ચસમ્ ।
દૈતેયૈર્વરદાનેન ધાર્યતે સ્મ યથાસુખમ્ ॥

અન્તર્ભૂમૌ નિપતતિ પુનરૂર્ધ્વં પ્રતિષ્ઠતે ।
પુનસ્તિર્યક્ પ્રયાત્યાશુ પુનરપ્સુ નિમજ્જતિ ॥

અમરાવતિસન્કાશં તત્પુરં કામગં મહત્ ।
અહમસ્ત્રૈર્બહુવિધૈઃ પ્રત્યગૃહ્ણાં પરન્તપ ॥

તતોઽહં શરજાલેન દિવ્યાસ્ત્રનુદિતેન ચ ।
વ્યગૃહ્ણાં સહ દૈતેયૈસ્તત્પુરં પુરુષર્ષભ ॥

વિક્ષત ચાયસૈર્બાણૈર્મત્પ્રયુક્તૈરજિહ્મગૈઃ ।
મહીમભ્યપતદ્રાજન્પ્રભગ્નં પુરમાસુરમ્ ॥

તે વધ્યમાના મદ્બાણૈર્વજ્રવેગૈરયસ્મયૈઃ ।
પર્યભ્રમન્ત વૈ રાજન્નસુરાઃ કાલચોદિતાઃ ॥

તતો માતલિરારુહ્યપુરસ્તાન્નિપતન્નિવ ।
મહીમવાતરત્ક્ષિપ્રં રથેનાદિત્યવર્ચસા ॥

તતો રથસહસ્રાણિ ષષ્ટિસ્તેષામમર્ષિણામ્ । યુયુત્સૂનાં મયા સાર્ધં પર્યવર્તન્ત ભારત ।
તાન્યહં નિશિતૈર્બાણૈર્વ્યધમં ગાર્ધ્રરાજિતૈઃ ॥

તે યુદ્ધે સન્ન્યવર્તન્ત સમુદ્રસ્ય યથોર્મયઃ ।
નેમે શક્યા માનુષેણ યુદ્ધેનેતિ પ્રચિન્ત્ય તત્ ॥

તતોઽહમાનુપૂર્વ્યેણ દિવ્યાન્યસ્ત્રાણ્યયોજયમ્ ॥

તતસ્તાનિ સહસ્રાણૈ રથિનાં ચિત્રયોધિનામ્ ।
અસ્ત્રાણિ મમ દિવ્યાનિ પ્રત્યઘ્નઞ્છનકૈરિવ ॥

રથમાર્ગાન્વિચિત્રાંસ્તે વિચરન્તો મહાબલાઃ ।
પ્રત્યદૃશ્યન્ત સન્ગ્રામે શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

વિચિત્રમુકુટાપીડા વિચિત્રકવચધ્વજાઃ ।
વિચિત્રાભરણાશ્ચૈવ મમ પ્રીતિકરાઽભવન્ ॥

અહં તુશરવર્ષૈસ્તાનસ્ત્રપ્રચુદિતૈ રણે ।
નાશક્રુવં પીડયિતું તે તુ માં પ્રત્યપીડયન્ ॥

તૈઃ પીડ્યમાનો બહુભિઃ કૃતાસ્ત્રૈઃ કુશલૈર્યુધિ ।
વ્યથિતોસ્મિ મહાયુદ્ધે ભયં ચાગાન્મહન્મમ ॥

તતોહં પરમાયત્તો માતલિં પરિપૃષ્ટવાન્ ॥

કિમેતે મમ બાણૌઘૈર્દિવ્યાસ્ત્રપ્રતિમન્ત્રિતૈઃ ।
ન વધ્યન્તે મહાઘોરૈસ્તત્ત્વમાખ્યાહિ પૃચ્છતઃ ॥

સ મામુવાચ પર્યાપ્તસ્ત્વમેષાં ભરતર્ષભ ।
તાનુદ્દિશ્યાથ મર્માણિ પ્રતિઘાતં તદાચર ॥

એતચ્છ્રુત્વા તુ રાજેનદ્રસમ્પ્રહૃષ્ટસ્તમૂચિવાન્ ।
નિવર્તય રથં શીઘ્રં પશ્ય ચૈતાન્નિપાતિતાન્ ॥

એવમુક્તો રથં તત્ર માતલિઃ પર્યવર્તયત્ ॥

તતો મત્વા રણે ભગ્નં દાનવાઃ પ્રતિહર્ષિતાઃ ।
વિચુક્રુશુર્મહારાજ સ્વરેણ મહતા મુહુઃ ॥

અભગ્નઃ કૈશ્ચિદપ્યેષ પાણ્ડવો રણમૂર્ધનિ ।
અસ્માભિઃ સમરે ભગ્ન ઇત્યેવં સન્ઘશસ્તદા ॥

તતોહં દેવદેવાય રુદ્રાયાવ્યક્તમૂર્તયે । પ્રયતઃ પ્રણતો ભૂત્વા નમસ્કૃત્ય મહાત્મને ।
યત્તદ્રૌદ્રમિતિ ખ્યાતં સર્વામિત્રવિનાશનમ્ ॥

યત્તદ્રૌદ્રમિતિ ખ્યાતં સર્વામિત્રવિનાશનમ્ ।
મહત્પાશુપતં દિવ્યં સર્વલોકનમસ્કૃતમ્ ॥

તતોઽપશ્યં ત્રિશિરસં પુરુષં નવલોચનમ્ । ત્રિમુખં ષઙ્ભુજં દીપ્તમર્કજ્વલનમૂર્ધજમ્ ।
લેલિહાનૈર્મહાનાગૈઃ કૃતચિહ્નમમિત્રહન્ ॥

વિભીસ્તતસ્તદસ્ત્રં તુ ઘોરં રૌદ્રં સનાતનમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ગાણ્ડીવસંયોગમાનીય ભરતર્ષભ ॥

નમસ્કૃત્વા ત્રિનેત્રાય શર્વાયામિતતેજસે ।
મુક્તવાન્દાનવેન્દ્રાણાં પરાભાવાય ભારત ॥

મુક્તમાત્રે તતસ્તસ્મિન્રૂપાણ્યાસન્સહસ્રશઃ ।
મૃગાણામથ સિંહાનાં વ્યાગ્રાણાં ચ વિશામ્પતે ॥

ઋક્ષાણાં મહિષાણાં ચ પન્નગાનાં તથા ગવામ્ । શરભાણાં ગજાનાં ચ વાનરાણાં ચ સઙ્ઘશઃ ।
ઋષભાણાં વરાહાણાં માર્જારાણાં તથૈવ ચ ॥

સાલાવૃકાણાં પ્રેતાનાં ભુરુણ્ડાનાં ચ સર્વશઃ ।
ગૃધ્રાણાં ગરુડાનાં ચ ચમરાણાં તથૈવ ચ ॥

દેવાનાં ચ ઋષીણાં રચ ગન્ધર્વાણાં ચ સર્વશઃ ।
પિશાચાનાં સયક્ષાણાં તથૈવ ચ સુરદ્વિષામ્ ॥

ગુહ્યકાનાં ચ સન્ગ્રામે નૈરૃતાનાં તથૈવ ચ ।
ઝષાણાં ગજવક્રાણામુલૂકાનાં તથૈવ ચ ॥

મીનવાજિસરૂપાણાં નાનાશસ્ત્રાસિપાણિનામ્ ।
તથૈવ યાતુધાનાનાં ગદામુદ્ગરધારિણામ્ ॥

એતૈસ્ચાન્યૈશ્ચ બહુભિર્નાનારૂપધરૈસ્તદા ।
સર્વમાસીજ્જગદ્વ્યાપ્તં તસ્મિન્નસ્ત્રે વિસર્જિતે ॥

ત્રિશિરોભિશ્ચતુર્દંષ્ટ્રૈશ્ચતુરાસ્યૈશ્ચતુર્ભુજૈઃ ।
અનેકરૂપસંયુક્તૈર્માંસમેદોવસાસ્તિભિઃ ॥

અભીક્ષ્ણં વધ્યમાનાસ્તે દાનવા યે સમાગતાઃ ।
અર્કજ્વલનતેજોભિર્વજ્રાશનિસમપ્રભૈઃ ॥

અદ્રિસારમયૈશ્ચાન્યૈર્બાણૈરપિ નિબર્હણૈઃ ।
ન્યહનં દાનવાન્સર્વાન્મુહૂર્તેનૈવ ભારત ॥

ગાણ્ડીવાસ્ત્રપ્રણુન્નાંસ્તાન્ગતાસૂન્નભસશ્ચ્યુતાન્ ।
દૃષ્ટ્વાઽહં પ્રાણમં ભૂયસ્ત્રિપુરઘ્નાય વેધસે ॥

તથા રૌદ્રાસ્ત્રનિષ્પિષ્ટાન્દિવ્યાભરણભૂષિતાન્ ।
નિશામ્ય પરમં હર્ષમગમદ્દેવસારથિઃ ॥

તદસહ્યં કૃતં કર્મ દેવૈરપિ દુરાસદમ્ ।
દૃષ્ટ્વા માં પૂજયામાસ માતલિઃ શક્રસારથિઃ ॥

ઉચાચ વચનં ચેદમ્પ્રીયમાણઃ કૃતાઞ્જલિઃ ।
હતાંસ્તાન્દાનવાન્દૃષ્ટ્વા મયા સઙ્ખ્યે સહસ્રશઃ ॥

સુરાસુરૈરસહ્યં હિ કર્મ યત્સાધિતં ત્વયા । ન હ્યેતત્સંયુગે કર્તુમપિ શક્તઃ સુરેશ્વરઃ ।
ધ્રુવં ધનઞ્જય પ્રીતસ્ત્વયિ શક્રઃ પુરાર્દન ॥

સુરાસુરૈરવધ્યં હિ પુરમેતત્ખગં મહત્ ।
ત્વયા વિમથિતં વીર સ્વવીર્યતપસો બલાત્ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

વિદ્વસ્તે ખપુરે તસ્મિન્દાનવેષુ હતેષુ ચ ।
વિનદન્ત્યઃ સ્ત્રિયઃ સર્વા નિષ્પેતુર્નગરાદ્બહિઃ ॥

પ્રકીર્ણકેશ્યો વ્યથિતાઃ કુરર્ય ઇવ દુઃખિતાઃ ।
પેતુઃ પુત્રાન્પિતૃન્ભ્રાતૄઞ્શોચમાના મહીતલે ॥

રુદત્યો દીનકણ્ઠ્યસ્તુ નિનદન્ત્યો હતેશ્વરાઃ ।
ઉરાંસિ પાણિભિર્ઘ્નન્ત્યો વિસ્રસ્તસ્રગ્વિભૂષણાઃ ॥

તચ્છોકયુક્તમશ્રીકં દુઃખદૈન્યસમાહતમ્ ।
ન બભૌ દાનવપુરં હતત્વિટ્કં હતેશ્વરમ્ ॥

ગન્ધર્વનગરાકારં હૃતનાગમિવ હ્રદમ્ ।
શુષ્કવૃક્ષમિવારણ્યમદૃશ્યમભવત્પુરમ્ ॥

માં તુ સંહૃષ્ટમનસં ક્ષિપ્રં માતલિરાનયત્ ।
દેવરાજસ્ય ભવનં કૃતકર્માણમાહવાત્ ॥

હિરણ્યપુરમુત્સૃજ્ય નિહત્ય ચ મહાસુરાન્ ।
નિવાતકવચાંશ્ચૈવ તતોઽહંશક્રમાગમમ્ ॥

મમ કર્મ ચ દેવેન્દ્રં માતલિર્વિસ્તરેણ તત્ ।
સર્વં વિશ્રાવયામાસ યથાભૂતં મહાદ્યુતે ॥

હિરણ્યપુરઘાતં ચ માયાનાં ચ નિવારણમ્ । નિવાતકવચાનાં ચ વધં સઙ્ખ્યે મહૌજસામ્ ।
કાલકેયવધં ચૈવ અદ્ભુતં રોમહર્ષણમ્ ॥

તચ્છ્રુત્વા ભગવાન્પ્રીતઃ સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ । મરુદ્ભિઃ સહિતઃ શ્રીમાન્સાધુસાધ્વિત્યથાબ્રવીત્ ।
પરિષ્વજ્ય ચ માં પ્રેમ્ણા મૂર્ધ્નિ ચાઘ્રાય સસ્મિતમ્ ॥

તતો માં દેવરાજો વૈ સમાશ્વાસ્ય પુનઃ પુનઃ ।
અબ્રવીદ્વિબુધૈઃ સાર્ધમિદં સમધુરં વચઃ ॥

અતિદેવાસુરં કર્મ કૃતમેવ ત્વયા રણે ।
ગુર્વર્થશ્ચ કૃતઃ પાર્થ મહાશત્રૂન્ઘ્નતા મમ ॥

એવમેવ સદા ભાવ્યં સ્થિરેણાજૌ ધનઞ્જય ।
અસમ્મૂઢેન ચાસ્ત્રાણાં કર્તવ્યં પ્રતિપાદનમ્ ॥

અવિષહ્યો રણે હિ ત્વં દેવદાનવરાક્ષસૈઃ ।
સયક્ષાસુરગન્ધર્વૈઃ સપક્ષિગણપન્નગૈઃ ॥

વસુધાં ચાપિ કૌન્તેય ત્વદ્બાહુબલનિર્જિતામ્ । પાલયિષ્યતિ ધર્માત્મા કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ॥