મહાભારત · અધ્યાય 3.111

એષા દેવનદી પુણ્યા કૌશિકી ભરતર્ષભ ।
વિશ્વામિત્રાશ્રમો રમ્ય એષ ચાત્ર પ્રકાશતે ॥

આશ્રમશ્ચૈવ પુણ્યાખ્યઃ કાશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ ।
ઋશ્યશૃઙ્ગઃ સુતો યસ્ તપસ્વી સંયતેન્દ્રિયઃ ॥

તપસો યઃ પ્રભાવેન વર્ષયામાસ વાસવમ્ ।
અનાવૃષ્ઠ્યાં ભયાદ્યસ્ય વવર્ષ બલવૃત્રહા ॥

મૃગ્યાં જાતઃ સ તેજસ્વી કાશ્યપસ્ય સુતઃ પ્રભુઃ ।
વિષયે લોમપાદસ્ય યશ્ચકારાદ્ભુતં મહત્ ॥

નિર્વર્તિતેષુ સસ્યેષુ યસ્મૈ શાન્તાં દદૌ નૃપઃ ।
લોમપાદો દુહિતરં સાવિત્રીં સવિતા યથા ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ઋશ્યશૃઙ્ગઃ કથં મૃગ્યામુત્પન્નઃ કાશ્યપાત્મજઃ ।
વિરુદ્ધયોનિસંસર્ગઃ કથં ચ તપસા યુતઃ ॥

કિમર્થં ચ ભયાચ્છક્રસ્તસ્ય બાલસ્ય ધીમતઃ ।
અનાવૃષ્ટ્યાં પ્રવૃત્તાયાં વવર્ષ બલવૃત્રહા ॥

કથંરૂપા ચ સા શાન્તા રાજપુત્રી પતિવ્રતા ।
લોભયામાસ યા ચેતો મૃગભૂસ્ય તસ્ય વૈ ॥

લોમપાદશ્ચ રાજર્ષિર્યદાઽશ્રૂયત ધાર્મિકઃ ।
કથં વૈ વિષયે તસ્ય નાવર્ષત્પાકશાસનઃ ॥

એતન્મે ભગવન્સર્વં વિસ્તરેણ યથાતથમ્ ।
વક્તુમર્હસિ શુશ્રૂષોરૃશ્યશૃઙ્ગસ્ ચેષ્ટિતમ્ ॥
લોમશ ઉવાચ ।

વિભાણ્ડકસ્ય બ્રહ્મર્ષેસ્તપસા ભાવિતાત્મનઃ ।
અમોઘવીર્યસ્ય સતઃ પ્રજાપતિસમદ્યુતેઃ ॥

શૃણુ પુત્રો યથા જાત ઋશ્યશૃઙ્ગઃ પ્રતાપવાન્ ।
મહાહ્રદે મહાતેજા બાલઃ સ્થવિરસમ્ભતઃ ॥

મહાહ્રદં સમાસાદ્ય કાશ્યપસ્તપસિ સ્થિતઃ ।
દીર્ઘકાલં રિશ્રાન્ત ઋષિર્દેવર્ષિસમ્મિતઃ ॥

તસ્ય રેતઃ પ્રચસ્કન્દ દૃષ્ટ્વાઽપ્સરસમુર્વશીમ્ । અપ્સૂપસ્પૃશતો રાજન્મૃગી તચ્ચાપિબત્તદા ।
સહ તોયેન તૃષિતા ગર્ભિણી ચાભવત્તતઃ ॥

સા પુરોક્તા ભગવતા બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા ।
દેવકન્યા મૃગી ભૂત્વા મુનિં સૂય વિમોક્ષ્યસે ॥

અમોઘત્વાદ્વિધેશ્ચૈવ ભાવિત્વાદ્દૈવનિર્મિતાત્ । તસ્યાં મૃગ્યાં સમભવત્તસ્વ પુત્રો મહાનૃષિઃ ।
ઋશ્યશૃઙ્ગસ્તપોનિત્યો વન એવાભ્યવર્ધત ॥

તસ્ય શૃઙ્ગં શિરસિ વૈ રાજન્નાસીન્મહાત્મનઃ ।
તેનર્શ્યશૃઙ્ગ ઇત્યેવં તદા સ પ્રથિતોઽભવત્ ॥

ન તેન દૃષ્ટપૂર્વોઽન્યઃ પિતુરન્યત્રમાનુષઃ ।
તસ્માત્તસ્ય મનો નિત્યં બ્રહ્મચર્યેઽભવન્નૃપ ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સખા દશરશસ્ય વૈ ।
કલોમપાદ ઇતિખ્યાતો હ્યઙ્ગાનામીશ્વરોઽભવત્ ॥

તેન કામઃ કૃતો મિથ્યા બ્રાહ્મણેભ્ય ઇતિ શ્રુતિઃ । દૈવોપહતસત્ત્વેન ધર્મજ્ઞેનાપિ ભારત ।
સ બ્રાહ્મણૈઃ પરિત્યક્તસ્તદા ભરતસત્તમ ॥

પુરોહિતાપચારાચ્ચ તસ્ય રાજ્ઞો યદચ્છયા ।
ન વવર્ષ સહસ્રાક્ષસ્તતોઽપીડ્યન્ત વૈ પ્રજાઃ ॥

સ બ્રાહ્મણાન્પર્યપૃચ્છત્તપોયુક્તાન્મનીષિણઃ ।
પ્રવર્ષણે સુરેન્દ્રસ્ય સમર્થાન્પૃથિવીપતે ॥

કથં પ્રવર્ષેત્પર્જન્ય ઉપાયઃ પરિમૃશ્યતામ્ ।
તમૂચુશ્ચોદિતાસ્તે તુ સ્વમતાનિ મનીષિણઃ ॥

તત્ર ત્વેકો રમુનિવરસ્તં રાજાનમુવાચ હ ।
કુપિતાસ્તવ રાજેન્દ્ર બ્રાહ્મણા નિષ્કૃતિં ચર ॥

ઋશ્યશૃઙ્ગં મુનિસુતમાનયસ્વ ચ પાર્થિવ ।
ઐણેયમનભિજ્ઞં ચ નારીણામાર્જવે રતમ્ ॥

સ ચેદવતરેદ્રાજન્વિષયં તે મહાતપાઃ ।
સદ્યઃ પ્રવર્ષેત્પર્જન્ય ઇતિ મે નાસ્તિ સંશયઃ ॥

એતચ્છ્રુત્વા વચો રાજન્કૃત્વા નિષ્કૃતિમાત્મનઃ ।
સ ગત્વા પુનરાગચ્છત્પ્રસન્નેષુ દ્વિજાતિષુ ॥

રાજાનમાગતં જ્ઞાત્વા પ્રતિસઞ્જગૃહુઃ પ્રજાઃ ।
સ ચ તા પ્રતિજગ્રાહ પિતેવ હિતકૃત્સદા ॥

તતોઽઙ્ગપતિરાહૂય સચિવાન્મન્ત્રકોવિદાન્ ।
ઋશ્યશૃઙ્ગાગમે યત્નમકરોન્મન્ત્રનિશ્ચયે ॥

સોઽધ્યગચ્છદુપાયં તુ તૈરમાત્યૈઃ સહાચ્યુતઃ ।
શાસ્ત્રજ્ઞૈરલમર્થજ્ઞૌર્નીત્યાં ચ પરિનિષ્ઠિતૈઃ ॥

તતશ્ચાનાયયામાસ વારમુખ્યા મહીપતિઃ ।
વેશ્યાઃ સર્વત્રનિષ્ણાતાસ્તા ઉવાચ સ પાર્થિવઃ ॥

ઋશ્યશૃઙ્ગમૃષેઃ પુત્રમાનયધ્વમુપાયતઃ ।
લોભયિત્વાઽભિવિશ્ચાસ્ય વિષયં મમ શોભનાઃ ॥

તા રાજભયભીતાશ્ચ શાપભીતાશ્ચ યોષિતઃ ।
અશક્યમૂચુસ્તત્કાર્યં વિષણ્ણા ગતચેતસઃ ॥

તત્ર ત્વેકા જરદ્યોષા રાજાનમિદમબ્રવીત્ ।
પ્રયતિષ્યે મહારાજ તમાનેતું તપોધનમ્ ॥

અભિપ્રેતાંસ્તુ મે કામાંસ્ત્વમનુજ્ઞાતુમર્હસિ ।
તતઃ શક્ષ્યામ્યાનયિતુમૃશ્યશૃઙ્ગમૃષેઃ સુતમ્ ॥

તસ્યાઃ સર્વમભિપ્રેતમન્વજાનાત્સ પાર્થિવઃ ।
ધનં ચ પ્રદદૌ ભૂરિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

તતો રૂપેણ સપન્ના વયસા ચ મહીપતે । સ્ત્રિય આદાય કાશ્ચિત્સા જગામ વનમઞ્જસા ॥