મહાભારત · અધ્યાય 3.107

*તેતં દૃષ્ટ્વા હયં રાજન્સમ્પ્રહૃષ્ટતનૂરુહાઃ ।
અનાદૃત્ મહાત્માનં કપિલં કાલચોદિતાઃ ॥

સમ્ફુદ્ધાઃ સમ્પ્રધાવન્ત વાજિગ્રહણકાઙ્ક્ષિણઃ ।
તતઃ ક્રુદ્ધો મહારાજ કપિલો મુનિસત્તમઃ ॥

વાસુદેવેતિ યં પ્રાહુઃ કપિલં મુનિપુઙ્ગવમ્ ।
સ ચક્ષુર્વિકતં કૃત્વા તેજસ્તેષુ સમુત્સૃજન્ ॥

દદાહ સુમહાતેજા મન્દબુદ્ધીન્સ સાગરાન્ ।
ષષ્ટિં રતાનિ સહસ્રાણિ યુગપન્મુનિસત્તમઃ ॥

તાન્દૃષ્ટ્વા ભસ્મસાદ્ભૂતાન્નારદઃ સુમહાતપાઃ ।
સગરાન્તિકમાગત્ય તચ્ચ તસ્મૈ ન્યવેદયત્ ॥

સ તચ્છ્રુત્વા વચો ઘોરં રાજા મુનિમુખોદ્ગતમ્ ।
મહૂર્તં વિમના ભૂત્વા સ્થાણોર્વાક્યમચિન્તયત્ ॥

સ પુત્રનિધનોત્થેન દુઃખેન સમભિપ્લુતઃ ।
આત્માનમાત્મનાઽશ્વાસ્ય હયમેવાન્વચિન્તયત્ ॥

અશુમન્તં સમાહૂય અસમઞ્જસુતં તદા ।
પૌત્રં ભરતશાર્દૂલ ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥

ષષ્ટિસ્તાત સહસ્રાણિ પુત્રાણામમિતૌજસામ્ ।
કાપિલં તેજ આસાદ્ય મત્કૃતેનિધનં ગતાઃ ॥

તવ ચાપિ પિતા તાત પરિત્યક્તો મયાઽનઘ ।
ધર્મં સંરક્ષમાણેન પૌરાણાં હિતમિચ્છતા ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કિમર્થં રાજશાર્દૂલઃ સગરઃ પુત્રમાત્મજમ્ ।
ત્યક્તવાન્દુસ્ત્યજં વીરં તન્મે બ્રૂહિ તપોધન ॥
લોમશ ઉવાચ ।

અસમઞ્જ ઇતિ ખ્યાતઃ સગરસ્ય સુતો હ્યભૂત્ ।
યં શૈવ્યા જનયામાસ પૌરાણાં સ હિ દારકાન્ ॥

ક્રીડતઃ સહસાઽસાદ્ય તત્રતત્ર મહીપતે ।
ચૂડાસુ ક્રોશતો ગૃહ્યનદ્યાં ચિક્ષેપ દુર્બલાન્ ॥

તતઃ પૌરાઃ સમાજગ્મુર્ભયશોકપરિપ્લુતાઃ ।
સગરં ચાભ્યભાષન્ત સર્વે પ્રાઞ્જલયઃ સ્થિતાઃ ॥

ત્વં નસ્ત્રાતા મહારાજ પરચક્રાદિભિર્ભયાત્ ।
અસમઞ્જભયાદ્ધોરાત્તતો નસ્ત્રાતુનર્હસિ ॥

પૌરાણાં વચનં શ્રુત્વા ઘોરં નૃપતિસત્તમઃ ।
મુહૂર્તં વિમના ભૂત્વાસચિવાનિદમબ્રવીત્ ॥

અસમઞ્જ પુરાદદ્ય સુતો મે વિપ્રવાસ્યતામ્ ।
યદિ વો મત્પ્રિયં કાર્યમેતચ્છીધ્રં વિધીયતામ્ ॥

એવમુક્તા નરેન્દ્રેણ સચિવાસ્તે નરાધિપ ।
યથોક્તં ત્વરિતાશ્ચક્રુર્યથાઽજ્ઞાપિતવાન્નૃપઃ ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યથા પુત્રો મહાત્મના ।
પૌરાણાં હિતકામેન સગરેણ વિવાસિતઃ ॥

અંશુમાંસ્તુ મહેષ્વાસો યદુક્તઃ સગરેણ હિ ।
તત્તે સર્વમ્પ્રવક્ષ્યામિ કીર્ત્યમાનં નિબોધ મે ॥
સગર ઉવાચ ।

પિતુશ્ તેઽહન્ત્યાગેન પુત્રાણાં નિધનેન ચ ।
અલાભેન તથાઽશ્વસ્ પરિતપ્યામિ પુત્રક ॥

તસ્માદ્દુઃખાભિસન્તપ્તં યજ્ઞવિઘ્નાચ્ચ મોહિતમ્ ।
હયસ્યાનયનાત્પૌત્ર નરકાન્માં સમુદ્ધર ॥
લોમશ ઉવાચ ।

અંશુમાનેવમુક્તસ્તુ સગરણ મહાત્મના ।
જગામ દુઃખાત્તં દેશં યત્રવૈ દારિતા મહી ॥

સ તુ તેનૈવ માર્ગેણ સમુદ્રં પ્રવિવેશ હ ।
અપશ્યચ્ચ મહાત્માનં કપિલં તુરગં ચ તમ્ ॥

સ દૃષ્ટ્વા તેજસો રાશિં પુરાણમૃપિસત્તમમ્ ।
પ્રણમ્ય શિરસા ભૂમૌ કાર્યમસ્મૈ ન્યવેદયત્ ॥

તતઃ પ્રીતો મહારાજ કપિલોંઽશુમતોઽભવત્ ।
ઉવાચ ચૈનં ધર્માત્મા વરદોસ્મીતિ ભારત ॥

સ વવ્રે તુરગં તત્ર પ્રથમં યજ્ઞકારણાત્ ।
દ્વિતીયમુદકં વવ્રે પિતૄણાં પાવનેચ્છયા ॥

તમુવાચ મહાતેજાઃ કપિલો મુનિપુઙ્ગવઃ ।
દદાનિ તવ ભદ્રં તે યદ્યત્પ્રાર્થયસેઽનઘ ॥

ત્વયિ ક્ષમા ચ ધર્મશ્ચ સત્યં ચાપિ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ત્વયા કૃતાર્થઃ સગરઃ પુત્રવાંશ્ચ ત્વયા પિતા ॥

તવ ચૈવ પ્રભાવેન સ્વર્ગં યાસ્યન્તિ સાગરાઃ ।
શલભત્વં ગતા યે તે મમ ક્રોધહુતાશને ॥

પૌત્રશ્ચ તે ત્રિપથગાં ત્રિદિવાદાનયિષ્યતિ ।
પાવનાર્થં સાગરાણાં તોષયિત્વા મહેશ્વરમ્ ॥

હયં નયસ્વ ભદ્રં તે યાજ્ઞિં નરપુઙ્ગવ ।
યજ્ઞઃ સમાપ્યતાં તાત સગરસ્ય મહાત્મનઃ ॥

અંશુમાનેવમુક્તસ્તુ કપિલેન મહાત્મના ।
આજગામ હયં ગૃહ્ય યજ્ઞવાટં મહાત્મનઃ ॥

સોભિવાદ્ય તતઃ પાદૌ સગરસ્ય મહાત્મનઃ ।
મૂર્ધ્નિ તનાપ્યુપાઘ્રાતસ્તસ્મૈ સર્વન્નય્વેદયત્ ॥

યથા દૃષ્ટં શ્રુતં ચાપિ સાગરાણાં ક્ષયં તથા ।
તં ચાસ્મૈ હયમાચષ્ટ યજ્ઞવાટમુપાગતમ્ ॥

તચ્છ્રુત્વા સગરો રાજા પુત્રજં દુઃખમત્યજત્ ।
અંશુમન્તં ચ સમ્પૂજ્યસમાપયત તં ક્રતુમ્ ॥

સમાપ્તયજ્ઞઃ સગરો દેવૈઃ સર્વૈઃ સભાજિતઃ ।
પુત્રત્વે કલ્પયામાસ સમુદ્રં વરુણાલયમ્ ॥

પ્રશાસ્ય સુચિરં કાલં રાજ્યં રાજીવલોચનઃ ।
પૌત્રે ભારં સમવેશ્ય જગામ ત્રિદિવં તદા ॥

અંશુમાનપિ ધર્માત્મા મહીં સાગરમેખલામ્ ।
પ્રશશાસ મહારાજ યથૈવાસ્ પિતામહઃ ॥

તસ્ય પુત્રઃ સમભવદ્દિલીપો નામ ધર્મવિત્ ।
તસ્મિન્રાજ્યં સમાધાય અંશુમાનપિ સંસ્થિતઃ ॥

દિલીપસ્તુ તતઃ શ્રુત્વા પિતૄણાં નિધનં મહત્ ।
પર્યતપ્યત દુઃખેન તેષાં ગતિમચિન્તયત્ ॥

ગઙ્ગાવતરણએ યત્નં સુમહચ્ચાકરોન્નૃપઃ ।
ન ચાવતારયામાસ ચેષ્ટમાનો યથાબલમ્ ॥

તસ્ પુત્ર સમભવચ્છ્રીમાન્ધર્મપરાણઃ ।
ભગીરથ ઇતિ ખ્યાતઃ સત્યવાગનસૂયકઃ ॥

અભિષિચ્ય તુ તં રાજ્યેદિલીપો વનમાશ્રિતઃ ॥

તપઃ સિદ્ધિસમાયોગાત્સ રાજા ભરતર્ષભ । વનાજ્જગામ ત્રિદિવં કાલયોગેન ભારત ॥