મહાભારત · અધ્યાય 3.1

નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્ ॥
જનમેજય ઉવાચ
એવં દ્યૂતજિતાઃ પાર્થાઃ કોપિતાશ્ચ દુરાત્મભિઃ । ધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ સહામાત્યૈર્નિકૃત્યા દ્વિજસત્તમ ॥

શ્રાવિતાઃ પરુષા વાચઃ સૃજન્તીર્વૈરમુત્તમમ્ ।
કિમકુર્વત કૌરવ્યા મમ પૂર્વપિતામહાઃ ॥

કથં ચૈશ્વર્યભૂયિષ્ઠાઃ સહસા દુઃખમેયુષઃ ।
વને વિજહ્રિરે પાર્થાઃ શક્રપ્રતિમતેજસઃ ॥

કે ચૈતાનન્વવર્તન્ત પ્રાપ્તાન્વ્યસનમુત્તમમ્ ।
કિમાચારાઃ કિમાહારાઃ ક્વચ વાસો મહાત્મનામ્ ॥

કથં દ્વાદશ વર્ષાણિ વને તેષાં મહાત્મનામ્ ।
વ્યતીયુર્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ શૂરાણામનિવર્તિનામ્ ॥

કથં ચ રાજપુત્રી સા પ્રવરા સર્વયોષિતામ્ ।
પતિવ્રતા મહાભાગા સતતં પ્રિયવાદિની ॥

વનવાસમદુઃખાર્હા દારુણં પ્રત્યપદ્યત ।
એતદાચક્ષ્વ મે સર્વં વિસ્તરેણ તપોધન ॥

શ્રોતુમિચ્છામિ તત્સર્વં ભૂરિદ્રવિણતેજસામ્ ।
કથ્યમાનં ત્વયા વિપ્ર પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં દ્યૂતજિતાઃ પાર્થાઃ કોયિતાશ્ચ દુરાત્મભિઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ સહામાત્યૈર્નિર્યયુર્ગજસાહ્વયાત્ ॥

વર્ધમાનપુરદ્વારાદભિનિષ્ક્રમ્ય તે તદા ।
ઉદઙ્મુખાઃ શસ્ત્રભૃતઃ પ્રયયુઃ સહ કૃષ્ણયા ॥

ઇન્દ્રસેનાદયશ્ચૈતાન્ભૃત્યાઃ પરિચતુર્દશ ।
રથૈરનુયયુઃ શીઘ્રૈઃ સ્ત્રિય આદાય સર્વશઃ ॥

તતસ્તે પુરુષવ્યાઘ્રા રથાનાસ્થાય ભારત । દદૃશુર્જાહ્નવીતીરે પ્રમાણાખ્યં મહાવટમ્ ॥

વ્રજતસ્તાન્વિદિત્વા તુ પૌરાઃ શોકાભિપીડિતાઃ । ગર્હયન્તોઽસકૃદ્ભીષ્મવિદુરદ્રોણગૌતમાન્ ।
ઊચુર્વૈ સમયં કૃત્વા સમાગમ્ય પરસ્પરમ્ ॥
પૌરા ઊચુઃ ।

નેદમસ્તિ કુલં સર્વં ન વયં નચ નો ગૃહાઃ । યત્રદુર્યોધનઃ પાપઃ સૌબલેયેન પાલિતઃ ।
કર્ણદુઃશાસનાદ્યૈશ્ચ રાજ્યમેતચ્ચિકીર્ષતિ ॥

ન તત્કુલં ન ચાચારો ન ધર્મોઽર્થઃ કુતઃ સુખમ્ ।
યત્ર પાપસહાયોઽયં પાપો રાજ્યં ચિકીર્ષતિ ॥

દુર્યોધનો ગુરુદ્વેષી ત્યક્તધર્મઃ પ્રિયાનૃતઃ ।
અર્તલુબ્ધોઽભિમાની ચ નીચઃ પ્રકૃતિનિર્ઘૃણઃ ॥

નેયમસ્તિ મહી કૃત્સ્ના યત્ર દુર્યોધનો નૃપઃ ।
સાધુ ગચ્છામહે સર્વે યત્ર ગચ્છન્તિ પાણ્ડવાઃ ॥

સાનુક્રોશા મહાત્માનો વિજિતેન્દ્રિયશત્રવઃ ।
હીમન્તઃ કીર્તિમન્તશ્ચ ધર્માચારપરાયણાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વાઽનુજગ્મુસ્તે પાણ્ડવાંસ્તાન્સમેત્ય ચ ।
ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે તાન્કુન્તીમાદ્રિનન્દનાન્ ॥

ક્વગમિષ્યથ ભદ્રંવસ્ત્યક્ત્વાઽસ્માન્દુઃખભાગિનઃ ।
વયમપ્યનુયાસ્યામો યત્ર યૂયં ગમિષ્યથ ॥

અધર્મેણ જિતાઞ્શ્રુત્વા યુષ્માંસ્ત્યક્તઘૃણૈઃ પરૈઃ ।
ઉદ્વિગ્નાઃ સ્મો ભૃશં સર્વે નાસ્માન્હાતુમિહાર્હથ ॥

ભક્તાનુરક્તાન્સુહૃદઃ સદા પ્રિયહિતે રતાન્ ।
કુરાજાઘિષ્ઠિતે રાજ્યે ન વિનશ્યેમ સર્વશઃ ॥

શ્રૂયતાં ચાભિધાસ્યામો ગુણદોષાન્નરર્ષભાઃ ।
શુભાશુભાધિવાસેન સંસર્ગઃ કુરુતે યથા ॥

વસ્ત્રમાપસ્તિલાન્ભૂમિં ગન્ધો વાસયતે યથા ।
પુષ્પાણામધિવાસેન તથા સંસર્ગજા ગુણાઃ ॥

મોહજાલસ્ય યોનિર્હિ મૂઢૈરેવ સમાગમઃ ।
અહન્યહનિ ધર્મસ્ય યોનિઃ સાધુસમાગમઃ ॥

તસ્માત્પ્રાજ્ઞૈશ્ચ વૃદ્ધૈશ્ચ સુસ્વભાવૈસ્તપસ્વિભિઃ ।
સદ્ભિશ્ચ સહ સંસર્ગઃ કાર્યઃ શમપરાયણૈઃ ॥

યેષાં ત્રીણ્યવદાતાનિ વિદ્યા યોનિશ્ચ કર્મ ચ ।
તે સેવ્યાસ્તૈઃ સમાસ્યાહિ શાસ્ત્રેભ્યોપિ ગરીયસી ॥

નિરારમ્ભા હ્યપિ વયં પુણ્યશીલેષુ સાધુષુ ।
પુણ્યમેવાપ્નુયામેહ પાપં પાપોપસેવનાત્ ॥

અસતાં દર્શનાત્સ્પર્શાત્સઞ્જલ્પાચ્ચ સહાસવાત્ ।
ધર્માચારાઃ પ્રહીયન્તે સિદ્ધ્યન્તિ ચ ન માનવાઃ ॥

બુદ્ધિશ્ચ હીયતે પુંસાં નીચૈઃ સહ સમાગમાત્ ।
મધ્યમૈર્મધ્યતાં યાતિ શ્રેષ્ઠૈઃ શ્રેષ્ઠત્વમાપ્નુયુઃ ॥

અનીચૈર્નાપ્યવિષયૈર્નાધર્મિષ્ઠૈર્વિશેષતઃ । યે ગુણાઃ કીર્તિતા લોકે ધર્મકામાર્થસમ્ભવાઃ ।
લોકાચારેષુ સમ્ભૂતા વેદોક્તાઃ શિષ્ટસમ્મતાઃ ॥

તે યુષ્માસુ સમસ્તાશ્ચ વ્યસ્તાશ્ચૈવેહ સદ્ગુણાઃ ।
ઇચ્છામો ગુણવન્મધ્યે વસ્તું શ્રેયોભિકાઙ્ક્ષિણઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ધન્યા વયં યદસ્માકં સ્નેહકારુણ્યયન્ત્રિતાઃ ।
અસતોઽપિ ગુણાનાહુર્બ્રાહ્મણપ્રમુખાઃ પ્રજાઃ ॥

તદહં ભ્રાતૃસહિતઃ સર્વાન્વિજ્ઞાપયામિ વઃ ।
નાન્યથા તદ્ધિ કર્તવ્યમસ્મત્સ્નેહાનુકમ્પયા ॥

ભીષ્મઃ પિતામહો રાજા વિદુરો જનની ચ મે ।
સુહૃજ્જનશ્ચ પ્રાયો મે નગરે નાગસાહ્વયે ॥

તે ત્વસ્મદ્ધિતકામાર્થં પાલનીયાઃ પ્રયત્નતઃ ।
યુષ્માભિઃ સહિતાઃ સર્વે શોકસન્તાપવિહ્વલાઃ ॥

નિવર્તતાગતા દૂરં મમાગમનકાઙ્ક્ષિણઃ ।
સ્વજને ન્યાસભૂતે મે કાર્યા સ્નેહાન્વિતા મતિઃ ॥

એતદ્ધિ મમ કાર્યાણાં પરમં હૃદિ સંસ્થિતમ્ ।
કૃતા તેન તુ તુષ્ટિર્મે સત્કારશ્ચ ભવિષ્યતિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તથાનુમન્ત્રિતાસ્તેન ધર્મરાજેન તાઃ પ્રજાઃ ।
ચક્રુરાર્તસ્વરં ઘોરં હા રાજન્નિતિ દુઃખિતાઃ ॥

ગુણાન્પાર્થસ્ય સંસ્મૃત્ય દુઃખાર્તાઃ પરમાતુરાઃ ।
અકામાઃ સન્ન્યવર્તન્ત સમાગમ્યાથ પાણ્ડવાન્ ॥

નિવૃત્તેષુ તું પૌરેષુ રથાનાસ્થાય પાણ્ડવાઃ ।
આજગ્મુર્જાહ્નવીતીરે પ્રમાણાખ્યં મહાવટમ્ ॥

તે તં દિષસશેષેણ વટં ગત્વા તુ પાણ્ડવાઃ ।
ઊષુસ્તાં રજનીં વીરાઃ સંસ્પૃશ્ય સલિલં શુચિ ॥

ઉદકેનૈવ તાં રાત્રિમૃષુસ્તે દુઃખકર્શિતાઃ ।
અનુજગ્મુશ્ચ તત્રૈતાન્સ્નેહાત્કેચિદ્દ્વિજાતયઃ ॥

સાગ્રયોઽનગ્નયશ્ચૈવ સશિષ્યગણબાન્ધવાઃ ।
સ તૈઃ પરિવૃતો રાજા શુશુભે બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥

તેષાં પ્રાદુષ્કૃતાગ્નીનાં મુહૂર્તે રમ્યદારુણે ।
બ્રહ્મઘોષપુરસ્કારઃ સઞ્જલ્પઃ સમજાયત ॥

રાજાનં તુ કુરુશ્રેષ્ઠં તે હંસમધુરસ્વરાઃ ।
આશ્વાસયન્તો વિપ્રાગ્ર્યાઃ ક્ષયાં સર્વાં વ્યનોદયત્ ॥

રાજા તુ ભ્રાતૃભિઃ સાર્ધં તથા સર્વૈઃ સુહૃદ્ગણૈઃ । અશેત તાં નિશાંરાજન્દુઃખશોકસમાહિતઃ ॥